– 18 جاستان 20 جاسقا دەيىن حالىق بانكىندە جۇمىس ىستەدىم. شەتەلگە كەتۋ تۋرالى وي العاش 19 جاسىمدا پايدا بولدى. ول ۋاقىتتا بانكتە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ەدىم. كۇندەلىكتى ۋاقىتىمدى ۇيرەنشىكتى جۇمىسقا بارىپ-كەلۋمەن وتكىزگىم كەلگەن جوق. ءوزىم بىلمەيتىن جەرلەردى, وزگە دە قىزىقتاردى كورۋگە ءاردايىم تالپىناتىنمىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءومىرىمدى كەڭسەدە قامالعان كۇيدە وتكىزگىم كەلمەدى. 2021 جىلى عانا شەتەلدە جۇمىس ىستەۋ جانە ساياحاتتاۋ مۇمكىندىگى تۋرالى ەستىدىم, ۋاقىت جوعالتپاي, ەش ويلانباستان ۇلىبريتانياعا كوشۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم. ارينە, العاشىندا جۇمىسقا ورنالاسۋ بويىنشا قيىندىق بولعانى راس. بارلىق قۇجاتتاردى تولتىرىپ, ۆيزا الىپ بەرۋدى ۋادە ەتكەن الاياقتارعا ءۇش رەت الدانىپ قالدىق. سوعان قاراماستان ىزدەنىسىمدى توقتاتپادىم. دوستارىمىزبەن بىرگە 2022 جىلى ۇلىبريتانيادا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى قىزمەتىمەن اينالىساتىن كومپانياعا ساۋالداما تولتىردىق. ەكى اپتا وتكەننەن كەيىن اتالعان كومپانيا بىزبەن بايلانىسقا شىعىپ, ونلاين سۇحبات جۇرگىزدىك. 2,5 اي ىشىندە بارلىق قۇجاتتاردى جينادىق, سۇحباتتاستىق, ۆيزا الدىق. مىنە, وسىنداي تالاپتاردان ءوتىپ بارىپ ۇلىبريتانياعا ۇشىپ كەتتىك, – دەدى ول.
باستاپقىدا بويجەتكەن فەرمادا الما جيناۋمەن اينالىسقان. العاشقى اپتاسىندا جۇمىس بەرۋشى ءبىر ساعاتىنا 10,10 فۋنت ستەرلينگ تولەگەن. كەيىن جالاقى جيناعان ونىمدەرىنە قاراي ۇلەستىرىلىپتى. ارادا ەكى اپتا وتكەن سوڭ, شارۋاشىلىق جۇمىسىنىڭ اقساۋىنا بايلانىستى دوستارىمەن بىرگە لوندونعا كوشكەن. وندا سول قالاداعى قوناق ءۇيدىڭ بىرىندە بولمە تازالاۋشى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. ايلىق تابىسى – 1,7-1,8 مىڭ فۋنت ستەرلينگ بولعان. ونى تەڭگەگە شاقساق, 800-900 مىڭ تەڭگە شاماسى.
– بۇل ەلدە نەگىزىندە اۋىل شارۋاشىلىعى جاقسى دامىعان. ولاردىڭ جىل سايىن جوعارى مولشەردە ءونىم جيناۋعا, باپتاۋعا ارنالعان تەحنولوگيالارى بار جانە ءتۇرلى يننوۆاتسيالار ەنگىزىلگەن. ىلعالدى كليمات پەن ءجيى جاڭبىر ەگىننىڭ شىعۋىنا كوپ ىقپال ەتەدى. ەڭ باستىسى, مۇنداعى جۇمىسشىلار ءوز ىستەرىنە وتە ۇقىپتى. فەرمادا جۇمىس ىستەيتىن جاستار قاتارى كوپ. ولارعا قاي سالادا بولسىن جۇمىس كۇشى قاجەت بولعاندىقتان, بريتاندىقتار جۇمىسشىلاردى كوبىنە تمد ەلدەرىنەن الادى. ويتكەنى ءبىزدىڭ اتقارعان جۇمىسىمىز ءۇشىن اقى تولەۋ ولار ءۇشىن دە, ءبىز ءۇشىن دە ءتيىمدى. سول سەبەپتى كوپتەگەن ادام اقشا تابۋ ءۇشىن وزگە مەملەكەتتەرگە كەتەدى. دەسە دە, ەرەسەكتەر دە قالىسپايدى. بارلىعى ءبىر دەڭگەيدە جۇمىس ىستەيدى. جۇمىس ۆيزامنىڭ ۋاقىتى وسىدان ەكى اي بۇرىن اياقتالدى. مۇنداعى تاجىريبەمدى وڭىردە شىڭداپ كورسەم دەگەن نيەتتە, ىسكە كىرىسىپ تە كەتتىم, – دەدى ا.بەكەشەۆا.
ايانا قازىرگى ۋاقىتتا جۇمىس كۇشى اسا باعالانا بەرمەيتىنىن, جۇمىس قانشا اۋىر بولسا دا, سوعان ساي جالاقىنىڭ تولەنبەيتىنىن دە ايتىپ قالدى. سول سەبەپتى ادامدار كۇنىن كورۋ ءۇشىن بىرنەشە اۋىر جۇمىستى قاتار الىپ جۇرۋگە ءماجبۇر. جاستاردىڭ شەتەلگە كەتۋىنىڭ دە ءبىر سەبەبى وسى بولسا كەرەك, دەگەن ورامدى ويىن ورتاعا سالدى.
– قازىر جاستاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ ايلىق تابىسى ءوز قاجەتتىلىكتەرىن تولىق وتەۋگە جەتپەيتىنى بەلگىلى. ءتىپتى وتباسىن قۇرىپ, ونى اسىراي الماي وتىرعاندار جەتەرلىك. جالپى, مۇندا جۇمىس ىزدەپ كەلگەن جانداردىڭ بارلىعى ءوز ەلدەرىندە دە جۇمىس ىستەۋگە دايىن, بىراق ءتيىستى دەڭگەيدە اقىسى تولەنسە ەكەن, – دەدى ول.
كەيىپكەرىمىزدىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار. راسىمەن, ەلدەگى الەۋمەتتىك احۋال ءماز ەمەس. دۇكەن سورەلەرىندەگى باعا دا اسپانداپ تۇر. تەك جاستار ەمەس, ەرەسەكتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى جالاقىسىنىڭ ازدىعىنا ناليدى. جۇمىسسىزدىقتى ازايتۋ ماقساتىن كوزدەگەن باعدارلامالاردىڭ دا ناتيجەسى جاقسى ەمەس. سونىڭ ءبىرى «ديپلوممەن – اۋىلعا» باعدارلاماسى. باعدارلاماعا قاتىستى ماسەلەنى ءماجىلىس مىنبەرىندە دەپۋتات ناۋرىز سايلاۋباي كوتەرگەن ەدى. ونىڭ سوزىنشە, ەلدى مەكەندەرگە جىبەرىلگەن ماماندار مەرزىمى بىتكەن سوڭ, جۇگىن بۋىپ-ءتۇيىپ, قايتادان قالاعا كوشىپ جاتىر.
«بۇل باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسىپ جاتقانىنا 14 جىل بولدى. ماماندارعا مۇقتاج وڭىرلەر كوبەيمەسە, ازايعان جوق. ءوز مىندەتتەمەسىن ورىنداپ, ءۇش جىل اۋىلدا جۇمىس ىستەگەن ماماندار ءتيىستى مەرزىمى اياقتالعان سوڭ جۇگىن بۋىپ-ءتۇيىپ, قايتادان قالاعا كوشىپ جاتىر. جىلدار بويى بيۋدجەتتەن قارجى قۇيىلىپ كەلگەن باعدارلاما نەگە مىندەتىن ءمىنسىز ورىنداي المايدى؟ كوشكەن جاس مامانداردىڭ باعدارلامادان اينىپ, قالاعا قايتىپ كەتۋىنىڭ سالماقتى سەبەبى – تۇرعىن ءۇيدى ساتىپ الۋ قيىندىقتارى جانە ورتالىقتاندىرىلعان سۋ مەن جىلۋ جابدىقتالۋىنىڭ جوقتىعى. جوبا اياسىندا كەلگەن مامانعا 100 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (اەك) بىرجولعى كوتەرمە جاردەماقى بەرىلەدى. ال تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ ءۇشىن جىلدىق 0,01% مولشەرiندە 15 جىلعا دەيىنگى مەرزiمگە 1 500 (اەك) ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتە كرەديت تۇرىندە الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارى ەسكەرىلگەن. كوپتەگەن اۋىل ءالى كۇنگە دەيىن تاجىريبەلى مۇعالىمسىز, بىلىكتى دارىگەرسىز وتىر. مەملەكەتتەن بەرىلەتىن ءبىر رەتتىك 345 مىڭ تەڭگە نەگە جەتەدى؟ قازىر ازىق-ت ۇلىكتىڭ اۋىلداعى قۇنى, قالاداعى باعامەن بىردەي. ۇيگە دەپ بەرىلەتىن 5 ميلليون تەڭگەگە ءۇي الا الاسىز با؟», دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىن ەسكەرسەك, 2021 جىلى ەلدەن 32 209 ادام شەتەلگە قونىس اۋدارعان. جالپى, كەيىنگى 10 جىلدا 360 مىڭ ادام جات جەرگە كوشكەن. بۇل ەسەپ جىل ساناپ وزگەرىپ, ءوسىپ كەلەدى. «قوعامنىڭ نەگىزگى دامۋ كۇشى – جاستار» ەكەنىن ەسكەرسەك, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى شەتەلگە اڭسارى اۋاتىنى بەلگىلى. ەلدە جاستاردى قولداۋعا ارنالعان ءتۇرلى جوبا قاراستىرىلىپ, ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلىپ جاتسا دا بىلىكتى, ءبىلىمدى جاستاردىڭ كەي لەگىن ۋىستان شىعارىپ الدىق. وعان الەمدىك ايگىلى كومپانيالاردا جۇمىس ىستەيتىن جاستار قاتارى دالەل. الەۋمەتتانۋشى سالتانات ورازبەكوۆا وتانداستارىمىزدىڭ شەتەلگە كەتۋ سەبەبىن وزىنشە قاراستىرادى.
– ولار: ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق فاكتورلار. ساياسي فاكتورعا ەركىندىك پەن ءسوز بوستاندىعىنىڭ جوقتىعى, مەملەكەت جۇيەسىندەگى جاستاردىڭ ءوزىن-ءوزى دامىتۋعا تەجەۋ بولاتىنى, جۇمىستا از جالاقى الۋ سەبەبى جاتادى. ال ورتا جاستاعى ادامداردى الاتىن بولساق, كوبىنە تۇرمىس جاعدايىن رەتتەۋ ءۇشىن قونىس اۋدارادى, – دەدى الەۋمەتتانۋشى.
تاياقتىڭ ەكى ۇشى بار دەمەكشى, ەڭبەككە دە, وقۋعا ق ۇلىقسىز جاستاردىڭ كوبەيگەنى دە بەلگىلى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, NEET ساناتىنداعى ازاماتتاردىڭ ۇلەسى 7,9 پايىزدى قۇرايدى. بۇل ەسەيگىسى كەلمەيتىن ەرەسەكتەردىڭ ەلىمىزدەگى كادر تاپشىلىعىن كوبەيتىپ وتىرعانى بەلگىلى. كەلەسى كەيىپكەرىمىز سىمبات تولەگەنوۆا سولاردىڭ قاتارىندا. ول قازاقستاندا ەكى جوعارى ءبىلىم ءتامامداپ, شەتەلدە جۇمىس تاجىريبە جيناقتاۋدى كوزدەپ ءجۇر.
– جوعارى ءبىلىمدى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتىنەن الدىم. ەندىگى ماقساتىم – اقش مەديا سالاسىنىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرىپ, وسى سالادا وتاندىق باق-قا تىڭ جوبا اكەلۋ. وزگە ەلدىڭ مادەنيەتىن, جۇمىس تاجىريبەسىن كورۋدى مەكتەپ جاسىمنان ارماندايتىنمىن. بىراق ناقتى قاي سالا بويىنشا ءبىلىم-بىلىگىمدى ارتتىرۋ كەرەك ەكەنىن ويلاستىرمادىم. جۋرناليستيكادا وقىپ, ەلدەگى بۇل سالانىڭ اقساپ تۇرعان تۇستارىن كورگەن سوڭ, وسى سالانى دامىتۋدى ماقسات تۇتتىم. قازىر اعىلشىن ءتىلى كۋرسىنا بارىپ ءجۇرمىن. دەڭگەيىم ءتاپ-ءتاۋىر. «بولاشاق» حالىقارالىق باعدار-
لاماسىنا قۇجات تاپسىرماقشىمىن, – دەدى س.تولەگەنوۆا.
ال ماركەتينگ سالاسى بويىنشا مامان فاتيما تارعامباي بىلتىر جازدا امەريكالىق كورپوراتسياعا جۇمىسقا ورنالاستى. ول ءۇش اي دۇكەندە مەنەدجەر بولىپ جۇمىس ىستەگەن. سونىڭ ارقاسىندا الەۋمەتتىك جەلىنىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرىپ العان. ءبىر جاعىنان اعىلشىن ءتىلىن شىڭداپتى. ونىڭ ايتۋىنشا, شتاتتارداعى كورپوراتسيادا جۇمىس ىستەۋ وڭاي ەمەس ەكەنىن ايتادى.
– ارينە, كوپتەگەن جاعىمدى, جاقسى ەستەلىك بولدى. ءبىراز تاجىريبە جيناقتادىم. ماعان قاتتى ۇنادى. بىراق ورتاعا بەيىمدەلۋىم قيىنداۋ بولدى. ويتكەنى بۇل جەردە وزىندىك جۇيە بار. ادامعا قوياتىن تالاپتارى دا مىقتى. وسى تۇرعىدا قيىنداۋ بولدى. سول سەبەپتى ەلگە قايتا ورالۋعا شەشىم قابىلدادىم, – دەدى الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىنى.
ءتۇيىن. ارينە, جوعارى جالاقى, تاڭداۋلى جەردە ءبىلىم الۋ, جاقسى جۇمىس ورنىنا ءار ازاماتتىڭ, ءاربىر جاستىڭ تالاسى بار. كەلەر ۇرپاعىنا ءۇمىت ارتقان قازاقستان دا جاستار ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋدا وسىنى ماقسات ەتەدى. سوندىقتان مەملەكەت جاستارعا شەتەلدە ءبىلىم السىن, تانىم كوكجيەگىن كەڭەيتسىن, تاجىريبەسىن جيناقتاپ, ەلدىڭ كوركەيۋىنە ۇلەس قوسسىن دەپ ءتۇرلى باعدارلامالاردىڭ مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋدە. تەك سول ماقساتقا جۇمسالعان قاراجات اقتالسا يگى.
