سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى ءبىلىم ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە 18 جاسقا دەيىنگى 6 616 774 جەتكىنشەك بار ەكەن. ونىڭ 400 مىڭى تەحنيكالىق ۇيىمداردىڭ, كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ وشاقتارىنىڭ ستۋدەنتتەرى بولسا, 3,7 ميلليوننان استامى ورتا مەكتەپتەردە وقيدى. ال قالعانى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالار.
جالپى, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردى قورعاۋعا قاتىستى ايتقاندا قوعام نازارىنا اتا-انا مەيىرىمى, ءبىلىم مەن تاربيە وشاقتارىنداعى كاسىبي بىلىكتىلىك, زاڭ مەن قۇقىق ءتارتىبىنىڭ تالابى ىلىگەرلەرى ءسوزسىز. وسى ۇشەۋىنىڭ ءىسى مەن ءسوزى ورتاق ءبىر ماقساتقا ۇشتاسقاندا عانا بۇگىنگى بالا مەملەكەتتىڭ ەرتەڭگى ارقا سۇيەرىنە اينالارى انىق. بىراق, وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق, اگرەسسيا مەن قاتىگەزدىك ازايعان جوق. سوڭعى دەرەككە سۇيەنسەك, قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ باسىم بولىگى تۇركىستان وبلىسى, الماتى جانە قاراعاندى وڭىرلەرىندە تىركەلگەن. وزگە دە ايماقتاردا جاعداي ءماز ەمەس. سوندا قازاقستاندا بالالار قۇقىعى قالاي قورعالىپ ءجۇر؟
بالالارعا قاتىستى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ سوڭعى دەرەگى بويىنشا تۇركىستان وبلىسىندا – 213, الماتى قالاسىندا – 185, قاراعاندى وبلىسىندا – 165 وقيعا تىركەلگەن. سونداي-اق باتىس قازاقستان وبلىسىندا مۇنداي فاكتىلەر 39,4 پايىزعا ءوسىپ, 109-دان 152 جاعدايعا جەتكەن. انتيرەكوردتى پاۆلودار وبلىسى اياقتاپ تۇر. بۇل ايماقتا بالالارعا قاتىستى قىلمىستاردىڭ ءوسىمى 32,8 پايىزدى قۇرادى. وسى رەتتە, اقمولا وبلىسىنىڭ بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل اسەم اساينوۆا بۇعان كوپ جاعدايدا اتا-انا مەن بالا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ السىزدىگى تۇرتكى بولىپ وتىر دەيدى.
– نەگىزىندە بالانىڭ قۇقىعى مەن مۇددەسى بۇزىلعان جاعدايدا اتا-انالار, بالالار جانە باسقا دا تىلەك بىلدىرۋشىلەر ءوز وڭىرلەرىندەگى ۋاكىلدەردەن كومەك سۇراي الادى. بىزدەر بالانىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىنىڭ بۇزىلعانى جونىندەگى وتىنىشتەردى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن باسقا ۇيىمداردىڭ ارەكەتتەرىنە نەمەسە ارەكەتسىزدىگىنە قاتىستى شاعىمداردى قارايمىز. جىل باسىنان بەرى اقمولا وبلىسى حالقىنان ماعان 130-دان استام شاعىم ءتۇستى. ولاردىڭ كوپشىلىگى وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق, بالا قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋى جانە مەكتەپتەگى ماسەلەلەرگە قاتىستى. بۇل پروبلەمالار يۋۆەنالدى پوليتسيا, قورعانشىلىق جانە قامقورشىلىق ورگاندارى, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ باسقارمالارىمەن جان-جاقتى زەرتتەلدى. جالپى, بالالارعا قاتىستى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ ءتۇپ توركىنى وتباسىنداعى بايلانىستىڭ السىزدىگىن كورسەتەدى. سوندىقتان شاڭىراقتا بالاعا كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ, بىرگە ۋاقىت وتكىزىپ, ونىڭ پسيحولوگيالىق قالپىن باقىلاۋدا ۇستاۋ كەرەك, – دەدى ءا.اساينوۆا.
باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرىنە كوز سالساق, بالالار اراسىندا 155 سۋيتسيد وقيعاسى تىركەلگەن. «Wisevoter» الەۋمەتتىك زەرتتەۋ ۇيىمىنىڭ ەسەبىنە قاراساق, 2023 جىلعى 20 اقپانداعى جاعداي بويىنشا قازاقستان سۋيتسيد ستاتيستيكاسى بويىنشا 178 ەلدىڭ ىشىندە 19-ورىندا تۇر. وسى ورايدا زاڭگەر حاليدا اجىعۇلوۆا بالالارعا قاتىستى جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ قاجەت دەگەن پىكىرىن قوستى.
– مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار قاۋىپسىز بولۋعا ءتيىس. بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق, شابۋىلدار جانە پەدوفيلدەردىڭ بالالارىمىزدى زورلاۋىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا مەكتەپتەر مەن بالاباقشالارداعى قاۋىپسىزدىك شارالارىن رەفورمالاۋ قاجەت. ياعني بالالارعا قاتىستى قىلمىس فاكتىلەرىن سالعىرت تەرگەگەنى ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتىپ, ىشكى ىستەر ورگاندارىندا بالالارعا جىنىستىق زورلىق جاساعانى ءۇشىن سوتتالعان ادامداردى ءومىر بويى ەلەكتروندىق پروفيلاكتيكالىق ەسەپكە الۋ قاجەت, – دەيدى ول.
وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى بالالاردى زورلىق-زومبىلىقتان, سۋيتسيدتەن قورعاۋ جانە ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن ءال-اۋقاتىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىن ازىرلەدى. ول 4 بولىمنەن تۇرادى. قۇجات نەگىزىندە ارنايى يندەكس جاساقتالماقشى. ول پروبلەمالاردى ۋاقىتىلى انىقتاۋعا جانە شەشىمدەردى جەدەل قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءتىپتى ناتيجەسى تومەن ءوڭىردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنا اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلمەك.
«ەلدىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدە بالالاردىڭ ءال-اۋقاتى ماسەلەسى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. جاعداي جاساۋدىڭ جۇيەلى مونيتورينگى, سونداي-اق پروبلەمالاردى ۋاقىتىلى انىقتاۋ جانە شەشىمدەردى جەدەل قابىلداۋ ءۇشىن 2022 جىلى 56 ينديكاتوردان تۇراتىن بالالاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ يندەكسى قابىلداندى. سونىمەن قاتار 2021 جىلدىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا رەسپۋبليكا بويىنشا بالالاردىڭ ءال-اۋقات يندەكسى نەبارى 55,6 بالدى قۇرادى. بۇل ءال-اۋقاتتىڭ ورتاشا دەڭگەيى سانالادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بالالاردىڭ ءال-اۋقاتىنا وسى ۇلتتىق مونيتورينگتى ەنگىزۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بالالىق شاق سالاسىنداعى الەۋمەتتىك پروبلەمالاردى جويۋ جونىندە قاجەتتى شەشىمدەر قابىلداۋى ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزدى بولىپ تابىلادى», دەلىنگەن قۇجاتتا.
كەشەندى جوسپارداعى ءىس-شارالاردىڭ ارقاسىندا يندەكس جىل سايىن 1 بالعا ۇلعايتىلادى. بۇدان بولەك, ەلىمىزدە اتا-انالار كودەكسى ازىرلەنبەكشى. قۇجاتتا بۇل بالالاردىڭ تاربيەلىك كومپونەنتىن كۇشەيتۋگە, ءال-اۋقاتىن كەشەندى قامتاماسىز ەتۋدەگى ماڭىزدى باستاما دەپ كورسەتىلگەن. ءارى ەلىمىزدە اتا-اناسى نەمەسە زاڭدى وكىلىنىڭ رۇقساتىنسىز TikTok, Instagram, Facebook, WhatsApp, «ۆكونتاكتە» پلاتفورمالارىندا كامەلەتكە تولماعانداردى تىركەۋدى شەكتەۋ شارالارىن قابىلداۋ جوسپارلانىپ وتىر. ەگەر جوبا قابىلدانسا, ولارعا زاڭدى وكىلدىڭ رۇقساتىنسىز پاراقشا اشۋ 2025 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىنا جوسپارلانادى. بۇعان تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى, اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىكتەرى, سونداي-اق ءبىلىم مينيسترلىگى جاۋاپتى.
«اشىق نقا» سايتىندا جاريالانعان ۇكىمەت قاۋلىسىنىڭ جوباسى 6 ماۋسىمعا دەيىن كوپشىلىكتىڭ تالقىلاۋىندا بولادى. ەگەر كەشەندى جوسپار قابىلدانىپ, ىلكىمدى ىستەر جۇيەلى جۇرگىزىلسە, بالالارعا قاتىستى, ونىڭ ىشىندە ولاردىڭ جىنىستىق تيىسپەۋشىلىگىنە قارسى قىلمىستار سانى جىل سايىن 2%-عا تومەندەيدى. كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى سۋيتسيد تە جىل سايىن 1,5%-عا ازايادى. سونداي-اق قوسىمشا بىلىممەن قامتىلعان بالالار سانى 5%-عا ارتادى.
بالانىڭ قاۋىپسىز ءومىر سۇرۋىنە قولايلى ورتا قالىپتاستىرۋ, ونىڭ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ – تەك مەملەكەتتىڭ ەمەس, اۋەلى ۇيدەگى اتا-انانىڭ, كەيىن مەكتەپتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە جۇكتەلگەن مىندەت. ەگەر وسى ءۇش تاراپ, جۇيەلى جۇمىس اتقارماسا, تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ قيىن. دەمەك وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋدا, ءبىلىم وشاقتارىنداعى كادر الەۋەتىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدا كەشەندى جوسپار وڭ باستاما بولماق.
