مۇعالىم سىناقتان نەگە سۇرىنەدى؟

سونىڭ سالدارىنان ۇزاق جىلدار بويى مۇعالىمدىكتى كوبىنەسە مەكتەپتەگى وقۋ ۇلگەرىمى ورتاشا بولعان تۇلەكتەر تاڭدايتىن بولدى. مۇنىڭ ءوزى ءبىلىم بەرۋ ساپا­سىنىڭ تومەندەۋىنە اكە­لىپ سوقتى. وسى ويسىراعان ولقى­­لىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقسا­تىن­دا 2019 جىلى العاش رەت «پە­دا­گوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. بۇعان قوسا, پرە­زيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ تاپسىرماسىمەن مۇعا­لىم­دەر­دىڭ جالاقىسى كەيىنگى ءتورت جىل ىشىندە ەكى ەسە كوبەيتىلدى. ناتيجەسىندە, قوعامداعى پەداگوگ مامان­دىعىنىڭ بەدەلى ارتا باستاعانى انىق.

ال 2021 جىلى پەداگوگ ما­مان­دىعى بويىنشا تالاپكەر­لەرگە قويىلاتىن تالاپ كۇشەي­تىل­گەن­دىكتەن, مۇعالىمدىك – ورتا مەك­تەپتە ساپالى ءبىلىم العان تۇ­لەك­­تەردىڭ عانا قولى جەتەتىن كا­­سىپكە اينالدى دەۋگە بولادى. ناقتى ايتقاندا, پەداگوگتىك ءبى­لىم بەرۋ باعدارلامالارى بويىن­شا جوعارى وقۋ ورىندارىنا وقۋ­عا ءتۇسۋ ءۇشىن بۇرىن ۇلتتىق بىرىڭ­عاي تەستىلەۋدەن كەمىندە 50 بالل الۋ جەتكىلىكتى بولسا, بۇل ولشەمشارت قايتا قارالىپ, كە­مىن­دە 75 بالل بولىپ بەلگىلەندى. دارى­گەر بولعىسى كەلەتىن تالاپكەر­لەرگە, سونداي-اق مارتەبەسى بيىك ۇلتتىق جوعارى وقۋ ورىن­دارىنا تۇسكىسى كەلەتىندەرگە ۇبت-دان كەمىندە 65 بالل الۋ تالابى قويىلعاندىعىن ەسكەرسەك, ەندى مۇعالىم بولۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيتىندىگى داۋسىز. سول سەبەپتى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن پەداگوگتىك ماماندىقتار بويىنشا وقيتىن ستۋدەنتتەرگە ەڭ جوعارى ستيپەنديا تاعايىندالدى. ونىڭ مولشەرى قازىر – 58 مىڭ تەڭگە. وسىنداي پارمەندى ءىس-شارا­لار­دىڭ ارقاسىندا دارىندى جاستار مۇعالىمدىك كاسىپكە كوپتەپ بەت بۇرىپ وتىر. مىسالى, بۇدان بەس جىل بۇرىن پەداگوگتىك مامان­دىقتاردى 643 «التىن بەلگى» يەگەرى تاڭداعان بولسا, بىلتىر ولار­دىڭ سانى 1503-كە جەتتى. ءسوي­تىپ, وتكەن جىلى بولاشاق مۇعا­لىمدەردىڭ ۇبت-دان العان ورتاشا بالى 90 بولدى. دەمەك, 2021 جىلى پەداگوگتىك ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى بويىنشا جوو-لارعا تۇسكەن ستۋدەنتتەر ءتورت جىلدان كەيىن وقۋلارىن اياقتاپ, ديپلوم الاتىندىقتان, 2025-2026 وقۋ جىلىندا ەلىمىزدىڭ مەكتەپتەرىنە كىلەڭ مىقتى كادرلار كەلىپ, قازاقستاننىڭ ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى ناعىز ورلەۋ كەزەڭى باستالۋعا ءتيىس.

ازىرگە قوعامدا ءبىلىم سالاسىن­داعى ادەتتە مينيستر اۋىسقان سايىن مىڭ قۇبىلاتىن رەفورما­لار جايلى پىكىر­سايىس پەن اي­تىس-تارتىس جالعا­سىپ جاتىر. باستى تاقىرىپتىڭ ءبىرى – مۇعا­لىم­دەر­دى اتتەستاتتاۋ ماسەلەسى. سەبەبى وتكەن جىلى وسى سىناق­قا قاتىسقان پەداگوگتەردىڭ 74,2 پايىزى «قۇلاپ», از-مۇز ابى­روي-بەدەلدەرى ءتىپتى ءتۇسىپ كەتكەن بولىپ شىقتى. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى VIII شاقى­رى­لىمداعى پار­لامەنتتىڭ ءبىرىن­شى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا سويلە­گەن سوزىندە: ء«بىلىم بەرۋ سالاسىندا ۇستاز – ەڭ باستى تۇلعا. ونىڭ قوعامداعى ابىروي-بەدەلىن ارتتىرا بەرۋىمىز كەرەك. الايدا مۇعالىمدەردىڭ, ديرەكتورلاردىڭ جانە پەداگوگيكالىق وقۋ ورىندارى تۇلەكتەرىنىڭ كوپشىلىگى ۇلتتىق بىلىكتىلىك ەمتيحانىنان وتە المادى. ماعان كەيبىر تاجىريبەلى ۇستازدار ءتيىستى مينيسترلىك دايىن­­داعان تاپسىرمالار تىم كۇر­­دەلى دەپ شاعىمداندى. بالكىم ونى جەڭىلدەتۋ, جەتىلدىرۋ كەرەك شىعار. بۇل سالادا قاتىپ قال­عان قاتاڭ ەرەجە بولماۋى كە­رەك. بى­راق نەگىزى, ۇستازدارعا قويى­لاتىن تالاپ جوعارى بولۋعا ءتيىس», دەدى.

ەڭبەك جولىن قاتارداعى مۇعا­لىم بولىپ باستاپ, ۇزاق جىلدار بويى مەكتەپ باسشىسى بولىپ قىزمەت ەتكەن, ءبىلىم سالاسىنىڭ تاجىريبەلى مامانى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى يرينا سميرنوۆا جۋىردا ۇكىمەتكە جول­داعان دەپۋتاتتىق ساۋالىن­دا: «ات­تەس­تاتتاۋ ءراسىمىنىڭ ءوزى سۋبەك­تيۆتى. سۇراقتاردىڭ ماز­مۇ­نى دا شاعىم تۋدىرىپ جا­تىر. ايتالىق, مۇعالىمنىڭ ەشقان­داي ماڭىزى جوق داتالاردى جات­قا ءبىلۋى وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم ساپاسىنا اسەر ەتە مە؟ مىسالى, ورىس ادە­بيەتى بويىنشا اتتەستاتتاۋ تەستىندە مى­نا­­داي سۇراقتار بار: «راديششەۆتىڭ «سانكت-پە­تەربۋرگتەن ماسكەۋگە سايا­حاتى» قاي جىلى جازىلعان – 1791, 1792, 1793 جىلداردىڭ قايسىسى؟», «گور­كيدىڭ «شىڭىراۋدا» پەساسى قاي جىلى ساحنالاندى؟». الايدا مۇنداي داتالاردى ءبىلۋ ءبىلىمنىڭ كورسەتكىشى بولا ما؟! باستىسى – تاريحي ءداۋىردى, تاريحي-ادەبيەتتىك ۇدەرىستى ءبىلۋ ەمەس پە؟! نە­مەسە قازاق تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەر ءۇشىن دومبروۆسكيدىڭ «كونەنى ساقتاۋشى» رومانىنداعى تەرەكتىڭ قاي قيىلىستا وسكەندىگى تۋرالى سۇراقتى الايىق. بۇل اقپارات نە ءۇشىن قاجەت؟ ونى ءبىلۋ ماڭىزدى ما؟ كوركەم وبراز, سيۋجەت, جانجال بولسا ءبىرسارى, جاي عانا كوشەلەردىڭ اتاۋلارى. ايتپاقشى, ول كوشەلەر قازىر باسقاشا اتالادى عوي...

سونداي-اق تەستىلەۋدىڭ بار­لىق سۇراعى – ونداعان مىڭ سۇ­راق قولجەتىمدى ەمەس, مۇلدەم جابىق ەكەنىن ايتقان ءجون. ولار­دى ءاربىر مۇعالىم وقىپ, زەر­دەلەپ, اتتەس­تاتتاۋدا ءوزىن نە كۇتىپ تۇرعا­نىن ءتۇسىنۋى ءۇشىن نەگە اشىق ەتپەسكە؟ مۇنىڭ ءوزى تۇسىنبەۋشىلىك تۋىنداعان جاع­دايدا تەست ءماتىنىن بىرلەسىپ تۇزەتۋگە دە مۇمكىندىك بەرمەي مە؟», دەپ ورىندى ماسەلە كوتەردى. ال ء«بىلىم بەرۋ ساراپشىلارىنىڭ «قازاق ليگاسى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى گۇلنارا ابىشەۆا الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا مۇعالىمدەردى اتتەستاتتاۋدا ەڭ باستىسى – ولاردىڭ ءوز شاكىرتتەرىنە بەرەتىن ءبىلىمىنىڭ ساپاسى مۇلدەم ەسكەرىلمەگەندىگىن وتكىر سىناي كەلىپ, وزدەرىنىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسى قىزمەتكەرلەرى كاسىپوداعىمەن بىرلەسىپ, پەداگوگ­تەردى اتتەستاتتاۋدىڭ بالامالى ەرەجەسىن ازىرلەۋگە كىرىسكەن­دىكتەرىن مالىمدەپتى. شىنىندا دا, مۇعا­لىم­دەردى تەك تەستىلەۋ ارقى­لى اتتەس­تات­تاۋدىڭ دۇرىستىعى كۇمان تۋعىز­باي قويمايدى. بۇ­عان قوسا, تەستىلەۋ كەزىن­دە ءار­تۇر­لى بۇزۋشىلىقتارعا جول بە­رى­­لىپ جۇرگەندىگى دە جاسى­رىن ەمەس. ماسەلەن, بىلتىر قى­زىل­وردا قالا­سىن­داعى ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتالىعى في­ليا­لى­­نىڭ قىزمەتكەرى قاتىسقان ال­تى ادامدىق قىلمىستىق توپ ۇلت­­تىق تەستىلەۋ ورتالىعىنىڭ كوم­پيۋ­تەرلىك تەستىلەۋ بازاسىنا قاشىقتىقتان زاڭ­سىز قوسىلۋ ار­قىلى جەرگىلىكتى تۇلەك­تەردىڭ, مۇعالىمدەر مەن مەكتەپ ديرەك­تورلارىنىڭ ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ­دەن جانە بىلىكتىلىك تەستىلەۋىنەن «وتە ءساتتى» وتۋلەرىنە كومەكتەسىپ, سول ءۇشىن ولاردان قو­ماقتى سىياقى العاندىعى اش­كەرەلەندى. سوتتالۋشىلار وزدەرى مەملەكەتكە كەلتىرگەن 27,5 ملن تەڭگەدەن اسا زيان ورنىن تەرگەۋ بارىسىندا تولتىرعاندىعى ەسكەرىلىپ, ءبارى دە 3 جىل­­عا باس بوس­تاندىقتارىنان شارتتى تۇردە ايىرىلدى. 2019 جىلى ۇلت­تىق تەستىلەۋ ورتالىعىنىڭ باس ديرەك­تورى پاراقورلىعى ءۇشىن سوت ۇكىمى­مەن 3,5 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايى­رىل­عانى دا جادىمىزدا. جۋىردا استانا قالاسىنان كەلگەن الاياق ايەل سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى ءبىر اۋىلدىڭ ورتا مەكتەبىنىڭ 10 مۇعا­لىمىن اتتەستات­تاۋدان وڭاي وتكىزىپ بەرۋ ءۇشىن ولاردىڭ ارقايسىسىنان 400 مىڭ تەڭگەدەن جيناپ الىپ, ءىزىم-قايىم جوعالىپ كەتكەنىن سە­نىم­دى دەرەككوزدەن ەستىپ بىلدىك. سول مۇعالىمدەر وزدەرىنىڭ وڭباي ال­دان­عاندىقتارىن بىلە تۇرا, وسى الاياقتىق قىلمىس ءۇشىن وزدەرىن دە كىنالى ساناعاندىقتان, جۇرت الدىندا ابىرويلارىن ايرانداي توكپەۋدى ويلاپ, قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارىنا شاعىمدانباۋدى ءجون كورىپتى. مىنە, وسىنداي «جابۋ­لى قازان جابۋلى كۇيىندە قال­عان» قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋ­شى­لىقتاردىڭ جالپى سانى قانشا ەكەنى ءبىر اللاعا عانا ايان. دەمەك, بىلىكتىلىك تەستىلەۋىنە بايلانىس­تى الاياقتىق قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن دە مۇعالىمدەردىڭ اتتەس­تاتتاۋ ەرەجەسىن وزگەرتۋ قاجەت.