سۋرەتتەردى تۇسىرگەن اۆتور
بوكەنتاۋدىڭ باۋرايى, بايان-ولگەيگە تۇڭعىش رەت ساپار شەكتىك. سان رەت ەستىگەنشە, ءبىر كورىپ قايتايىق دەپ, اتقا قونا كەتكەنبىز. ءتۇن ءجۇرىپ, كۇن ءجۇرىپ 24 ساعات دەگەندە رەسەي-موڭعوليا شەكاراسىنا جەتىپ, تاعى بوگەلدىك. شەكارا بەكەتىنىڭ قاقپاسىن تۇمسىقتاي توقتاعان كولىكتەردە ەسەپ جوق. كەيدە جۇرىسىمىزدەن تۇرىسىمىز ۇزاقتاۋ سەكىلدى. موڭعوليا شەكاراسىنداعى بەكەت تۇسكى ۇزىلىستە جابىلىپ قالاتىن ادەتى بار ەكەن. ايتەۋىر, قويىن-قونىشىمىزدى تەكسەرتىپ شىققانشا, كۇن ارقان بويى كوتەرىلگەن.
– موڭعولياڭ وسى, – دەدى ارىپتەسىم ولجاس كەرەيحان, تابان استىنان زۋلاپ جاتقان تاقتايداي جولدى يەگىمەن نۇسقاپ. ءوزى وسى جاقتىڭ تۋماسى. سوندىقتان دا عوي, «جولىن كوردىڭ بە» دەگەندەي, ماقتانىپ كەلەدى. ايتسا, ايتقانداي-اق, سوناۋ شەمونايحاداعى شەكارا سىزىعىنان اسا سالا ءجۇرىپ وتكەن 1 300 شاقىرىم جولدا شۇڭقىردى قويىپ, اسفالت بەتىنەن جاماۋ كورمەدىك. تەپ-تەگىس. ءشۇي جولى قانداي؟ كاتونقاراعايعا دەيىنگى بار-جوعى 300 شاقىرىم جول وسىنداي بولسا شە, ساياحاتشىلاردىڭ سابىلعانى سوندا بولار ما ەدى, شىركىن! (قۇرىلىسى ساعىزداي سوزىلعان وسكەمەن – الماتى جولىن ايتپاي-اق قويايىق).
دالا سۇرەڭ تارتىپ, جۇرتتى جۇت جايلاپتى. كوكتەمى دە تىم كەش كەلگەن سەكىلدى. اۋىزدارى كوككە تيمەگەن مالدىڭ جامباس سۇيەگى ىرسيىپ, جۇدەگەن... ءبىر بەلدەن اسقاندا جارقىراپ اپپاق كول – اقكول كورىندى.
مۇزى سىرەسكەن كۇيى جاتىر. ولكەتانۋشىلاردان ەستىگەنىمىز, ايماقتا 20-عا جۋىق كول, 400-گە تارتا وزەن, مىڭنان استام بۇلاق بار. وزەن-كولىندە بالىعى تايداي تۋلايتىن كورىنەدى. باعانا شەكارا بەكەتىندە ءبىر توپ رەسەيلىكتى اڭگىمەگە تارتقانىمدا, ۇلانقۇس جاققا بارىپ, بالىق اۋلايمىز دەپ قالعان. الايدا ولگەي ءوڭىرى سۋلى بولعانىمەن, نۋلى ەمەس. بار-جوعى ءبىر-اق پايىزى قاراعايلى, ورماندى القاپ. سونىڭ وزىندە ۇشقان قۇس پەن جورتقان اڭ جىرتىلىپ ايىرىلادى. وزەن-كولدەرى بىلاي تۇرسىن, بۇلاق بويىنداعى كولشىكتەرىنە دەيىن اققۋ قونعان. العاشىندا قىزىقتاپ, كولىكتى قايتا-قايتا توقتاتىپ, سۋرەتكە تۇسىرە بەرىپ ەدىك, جولباسشىمىز ولجاس كەرەيحان: «قۇس تا قىزىق پا سەندەرگە؟ بۇل جاقتا اققۋ ۇيرەكتەن كوپ» دەپ كۇڭك ەتتى. سودان نە كورسەك تە تاڭدانىسىمىزدى بىلدىرمەي, ءۇنسىز قالعانبىز. بىلۋىمىزشە, تەڭىز دەڭگەيىنەن 7 مىڭ مەتر بيىكتە ۇشاتىن قۇماي قۇس تا وسى ايماقتا. ول قۇستىڭ ت ۇلىبىن ولگەيگە جەتكەن سوڭ, ولكەتانۋ مۋزەيىنەن كوردىك.
1975 جىلى قابان اقساقال اۋلاپ اكەلىپ, مۇراجايعا تابىستاپتى. قاناتىن جايعانداعى كولەمى 3 مەتر. جىلىكتى بۇتىندەي جۇتادى, بولماسا بيىكتەن تاستاپ جىبەرىپ شاعادى-داعى, مايىن تەرىپ جەيدى ەكەن. ايتا بەرسەك, قۇستىڭ ءتۇرى كوپ. اڭى دا از ەمەس. قار بارىسىنان باستاپ, قارا سۋىرعا دەيىن ولگەي ءوڭىرىن مەكەن ەتەدى. تاۋەشكىسى تابىنىمەن جايىلادى. قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگەن مىسىق تۇقىمداس سابانشىنىڭ ناق مەكەنى دە وسى جاق. وسى جاق دەپ وتىرعانىمىز, موڭعوليانىڭ ەڭ بيىك شىڭى – بەسبوعدا تاۋىنا قارايعى جازيرالى جەر بولسا كەرەك. قازاقستان, قىتاي, رەسەي مەملەكەتتەرىنىڭ شەكاراسىندا جاتقان ول تاۋدىڭ ۇشار باسى تەڭىز دەڭگەيىنەن 4 374 مەتر بيىكتىكتە.
تابيعاتى تامىلجىعان جەردىڭ ءۇستى پەيىش, استى كەنىش. جيىرماعا جۋىق پايدالى قازبا ءتۇرى بار. وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنا دەيىن ۆولفرام كەن ورنى جۇمىس ىستەپتى. بۇل جاقتىڭ كومىرى دە كەسەك, كۇرەڭ. قىزۋلى ءارى كۇل از شىعادى دەيدى.
ولگەيگە جەتە سالا ازىن-اۋلاق تەڭگەمىزدى توگىروككە ايىرباستاپ, قالتامىزدى قامپيتتىق. كاسىپتىڭ دامىعانى سونداي, شاعىن دۇكەندەردە ساۋدا جاساساڭ, ءوزىمىز ءجيى پايدالاناتىن بانك قوسىمشاسىمەن دە ەسەپ ايىرىسا سالۋعا بولادى ەكەن. ينتەرنەت ۇشىپ تۇر. جارناما تاقتايشالارى, ءىس-قاعازدارى موڭعول تىلىندە دەگەنىمىز بولماسا, ءبارى تەگىس قازاقشا سويلەيدى. ستاتيستيكاسىنا سۇيەنسەك, بايان-ولگەيدىڭ وزىندە 40 مىڭ حالىق تۇرسا, ونىڭ 92 پايىزى قازاق ۇلتىنىڭ وكىلى. زار زاماندا, تار زاماندا تارىداي شاشىلعان قازاعىم جات جۇرتتىڭ بوساعاسىندا قالعانىمەن, رۋحى ءور. ءور بولماعاندا؟ ولگەيدىڭ ورتالىق الاڭىنا قازاقتىڭ قاس باتىرى ىكەيدىڭ ەسىمىن بەرىپ, مەنمۇندالاتىپ ەسكەرتكىشىن قويعان.
بىزدە شە؟ ءوز جەرىمىز, ءوز وسكەمەنىمىزدەگى قاسىم قايسەنوۆ ساياباعىندا قولىن سەرمەپ كيروۆ, التاي قالاسىنىڭ ورتالىعىندا لەنين ءمۇسىنى ءالى تۇر...
ىكەي باتىردى ءبارىمىز بىلە بەرمەيتىن شىعارمىز. قىسقاشا باياندايىق. ىكەي ءمازىم ۇلى موڭعولياداعى تۇڭعىش قازاق وفيتسەرى. 1939 جىلى جاپون ميلينتاريستەرى باسىپ كىرگەندە, ىكەي قول باستاپ, حالكين گول شايقاسىنا قاتىسقان. كونەكوز اقساقالداردىڭ ايتقان اڭگىمەسىنە قۇلاق تۇرسەك, سامۋرايلارمەن شايقاستا ىشەك-قارنى اقتارىلىپ قالسا-داعى ءبىراز جاۋدى جايراتىپ بارىپ قۇلاعان. «قاسىق قانى قالعانشا ايقاسۋ» دەگەن سول شىعار. ال «باتىر» اتاعى 1970 جىلدارى بەرىلىپ, 2009 جىلى جاتقان جەرىنە قۇلپىتاس قويىلىپتى. باتىردان قالعان جالعىز مۇرا – تاقياسى عانا. بۇگىندە ولگەيدىڭ ولكەتانۋ مۇراجايىندا تۇر.
باي ولكەنى ارالاپ ءجۇرىپ, قوبدا وزەنى بويىندا وقشاۋ تۇرعان تاعى ءبىر تاريحي بەلگىگە كوزىمىز تۇسكەن. قۇلپىتاستىڭ تومەنگى جاعىندا موڭعولشا «ساقتاندىرامىز, قۇتقارامىز, قورعايمىز» دەگەن جازۋى بار ەكەن. ورتاڭعى بەلگى تاستا باتىر, پارتيزان كارىباي شاڭگىشباي تۋرالى قىسقاشا دەرەك كەلتىرىلىپتى. تۇسىنگەنىمىزدەي, 1917 جىلى رەسەيدەگى قازان توڭكەرىسىنەن قاشقان اقتاردىڭ گەنەرالدارى موڭعولياعا باسا-كوكتەپ كىرىپ, مەڭدىكولدە ۇلكەن شايقاس بولىپتى. سول سوعىستا كارىباي شاڭگىشباي اق پاتشانىڭ 5 مىڭ اسكەرىن ۇستاپ بەرىپ, ەرەكشە ەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن كورىنەدى. «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالدى ولەدى» دەمەكشى, باتىر بابامىز 101 جاسقا كەلىپ, دۇنيەدەن وزىپتى.
باتىرلار وتكەن, اقىندار وتكەن قايران بايبەسىك! ەرتەڭ قازاق كوشە-كوشە جەر ەگەسىنە قالادى. سوندا باتىر بابالار ەل ەسىندە قالا ما دەڭىز؟ كوش دەمەكشى, بيىلدىڭ وزىندە ون بەس-جيىرما وتباسى قازاقستانعا بەت تۇزەگەلى وتىر. بۇل دۇنيەجۇزى قازاقتار قاۋىمداستىعىنىڭ بايان-ولگەيدەگى جەتەكشىسى حابساتتار ومار ۇلىنىڭ تىزىمىنە تىركەلگەندەرى عانا. قاعاز جۇمىستارىن وزدەرى رەتتەپ, اتاجۇرت اتامەكەن قايداسىڭ دەپ, اتتانىپ كەتكەنى قانشاما؟ كوشپەگەندە قايتەدى؟ تاريحتان تارتا قالاي بۇرمالاساق تا, جات جەر. مەكتەپتەردىڭ بارلىعى دەرلىك موڭعول تىلىندە ءبىلىم بەرىپ, قازاقستان تاريحى سىندى پاندەر قوسىمشا ساباق بولىپ قانا قالعان.
– ءبىر سىنىپتا ورتا ەسەپپەن 24 بالا وتىر. سۇمىندارداعى باستاۋىش مەكتەپتەردەگى ءبىر سىنىپتا مولشەرى 10-15 بالا وقيدى. باستاۋىشتى قازاقشا وقىعانىمەن, ۇلكەن سىنىپتاردا تەك موڭعول تىلىندە ءبىلىم الادى. ايماقتا 44 مەكتەپ بار دەسەك, ەكەۋى تازا موڭعول مەكتەبى. جالپى, قازاق تاريحىن وقىمايدى, قوسىمشا رەتىندە عانا. ال قازاق ءتىلى ءپان رەتىندە وقىتىلادى, – دەيدى ءبىلىم ءبولىمىنىڭ مامانى بەريا سارسەنبەك ۇلى.
قۇلاعىمىز شالىپ قالعان جاعىمدى جاڭالىقتىڭ ءبىرى, جۇزدەگەن تۇلەك قازاقستاندا وقۋعا نيەت ءبىلدىرىپ وتىر ەكەن. ەلىمىز ءبىلىم بەرىپ, جۇمىسپەن قامتىسا, راسىمەن قۋانىشتى جاڭالىق بولماق. ال شىعىس قازاقستانعا كوشەمىز دەگەن وتباسىلارعا سامار, گلۋبوكوە, ۇلان سەكىلدى اۋدانداردان كۆوتا بولىنەدى. باسپانا ماسەلەسى مەن جۇمىس جاعى دا قاراستىرىلعان. ەلدەگى وكرۋگ اكىمدەرىنىڭ ايتۋىنشا, قانداستار ءۇشىن شابىندىق پەن جايىلىم دا كەزەكسىز بەرىلەتىن كورىنەدى. جايىلىم دەگەندەي, موڭعولياعا شىڭجاڭ اۆتونومياسىنان قازاقتار 1860 جىلدارى شۇرايلى جەر, شالعىن ءشوپ ىزدەپ, قونىس اۋدارماپ پا ەدى؟ ولكەتانۋ مۇراجايىنا ارنايى باس سۇعىپ, تاريحي مالىمەتتەرگە دەن قويساق, بازارقۇل كوبەش اتتى باتىر العاش 108 مىڭ ادامدى كوشىرىپ اكەلگەن ەكەن.
ءۇش قاباتتى ولكەتانۋ مۋزەيىن ارالاپ ءجۇرىپ, ولگەيمەن ەتەنە تانىستىق. العاش مۋزەي ناۋبەت جىلدارى اشىلىپتى. بۋددا شىركەۋىن قۇلاتىپ, قۇرىلىس ماتەريالىنان مۋزەيگە ءبىر قابات عيمارات سوعىلىپتى. قازىرگى مۋزەي 1988 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن. ولگەيدىڭ وتكەنىنە ورالساق, 1980-1990 جىلدار ارالىعىندا الەۋەتى, ەكونوميكاسى كورشىلەس ايماقتاردان كوش ىلگەرى بولعان سەكىلدى. ورماندى القابى ءبىر پايىز بولعانىمەن, اعاش ءوندىرىسى دامىلسىز جۇمىس ىستەگەن. بىرنەشە ازىق-ت ۇلىك ءوندىرۋ وشاقتارى, ءجۇن جۋ, كىلەم توقۋ فابريكالارى دۇركىرەپ تۇرىپتى. قىسقاسى, مۇنىڭ ءبارى 90-جىلدارى كۇيرەگەن, قۇلدىراعان.
1954 جىلى «وركەندەۋ» دەگەن اتپەن شىعا باستاعان گازەت قانا قادامىنان جاڭىلعان جوق سەكىلدى. اتاۋى «جاڭا ءداۋىر» بولىپ وزگەرگەنىمەن, بەتالىسى باياعى. تەك قازاق تىلىندە عانا جارىق كورەدى. ءبىر ارەدىكتە اقتان باپي ۇلى اتىنداعى كىتاپحانادا وتىرىپ, پاراقتاپ كوردىك گازەتتى. سالماقتى ساراپتاما, تانىمدىق ماقالالارىن وقىدىق تا. ءبىر بەتىندە موڭعول مەملەكەتىنىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى جۇگدەردەميد گۇرراگچاا تۋرالى ماقالا سۋرەتىمەن بەرىلىپتى. عارىشقا 1981 جىلى, ياعني, توقتار اۋباكىروۆتەن ون جىل بۇرىن ۇشقان ەكەن. ودان كەيىن موڭعوليادان عارىشقا ساپارلاعاندار جوق. كىتاپحانادا 80 جىلدىق تاريحى بار «جاڭا ءداۋىر» گازەتىنىڭ ءار ءنومىرى تىگىلىپ, تىركەلىپ وتىرادى. كوردىڭىز بە, بۇگىنگى گازەت ءنومىرى – كەشەگى ەلدىڭ ءومىرى. تاسقا باسىلعان تاريح. الەۋمەتتىك جەلى, سايت پورتال دەيمىز. بىراق قاعازعا باسىلعان دۇنيە ساقتاي بىلسەڭ, ماڭگىلىك.
– بۇرىن كىتاپحانا قورىندا 20 پايىزى عانا قازاقشا كىتاپ بار ەدى, قازىر 30 پايىزعا جەتكىزدىك. قازاقستاننىڭ بىرقاتار كىتاپحاناسىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيمىز. سولاردىڭ ارقاسىندا كىتاپحانا قورى قازاقشا كىتاپتارمەن تولىعىپ كەلەدى. بۇل ءبىز ءۇشىن رۋحاني كومەك, – دەيدى كىتاپحانا ديرەكتورى التىنگۇل دالەل.
ايتا كەتەرلىگى, قازاقستاننان كىتاپ جەتكىزىلگەنىمەن, شەكارادا كىتاپ سالىعى بار كورىنەدى. سوندىقتان دا شىعار, بايان-ولگەيدە قازاقشا كىتاپتار تىم قىمبات. جەر كورىپ, ەل كورىپ جۇرگەن سوڭ كىتاپحانا جۇمىسىمەن دە, ۇجىمىمەن دە تانىستىق. كىتاپتاردىڭ كوبى موڭعولشا بولعانىمەن, كىتاپحاناشىلار كەلىمدى-كەتىمدى وقۋشىلارعا قازاقى تاربيە بەرىپ, رۋحتاندىرادى. ايتۋلارىنا قاراساق, كىتاپحانا قابىرعاسىندا توعىزقۇمالاق ويىنى جاقسى دامىپ كەلەدى. وعان موڭعول ۇلتىنىڭ بالالارى دا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ ءجۇر. بالاباقشا جاسىنداعى بالالار دا كەلىپ, ارنايى بولمەدە ەرتەگى تىڭداپ, اۋناپ-قۋناپ كەتىسەدى.
ساپارلاسىمىز, شىعىستىڭ داۋلەسكەر كۇيشىسى شالقار ىرىسحان ولگەيدەگى ونەر وشاعىنىڭ ءبىرى مۋزىكالىق دراما تەاترىن كورىپ شىعايىق دەگەن سوڭ, وعان دا باس سۇقتىق. كورگەن كوزدە نە جازىق؟ ەسىگىنىڭ تۇتقاسىن ۇستاعاندا-اق رۋحاني عيماراتتىڭ ابدەن توزعانىن اڭعاردىق. ونەر ورداسىنىڭ باسشىسى دا ماسەلەنىڭ بارىن جاسىرمادى. جاسىرا دا الماس ەدى...
– مۇنداعى ماماندار وتە ونەرلى. شەبەرلىكتەرىندە شەك جوق. وكىنىشتىسى, مۋزىكالىق اسپاپتارىمىز ابدەن توزدى. قازاقستان سول جاعىنان كومەك قولىن سوزسا, جاقسى بولار ەدى. كوستيۋمدەر دە ەسكىرگەن. بىراق ونى وسى جاقتان دا تىكتىرۋگە بولار... – دەدى ىڭعايسىزدانا سويلەگەن تەاتر باسشىسى سايگ ۇلىك جانىمحان.
ارقا سۇيەرى قازاق ەلى بولعان سوڭ دا ماسەلەنىڭ بارىن, كومەكتىڭ كەرەگىن جاسىرماي ايتىپ سالعانى وتە ورىندى. عيماراتتارى دا وتىز جىلدان بەرى تولىق جوندەۋ كورمەپتى. قىستىڭ كۇنى سۋىق بولسا, جازدىڭ كۇنى توبەسىنەن سۋ اعادى ەكەن. قۇبىرلارى دا قاۋساپ تۇر دەسەدى. الماتىنىڭ اۋەزوۆ تەاترىنان جەتكىزىلگەن كورەرمەن ورىندىقتارى دا ەسكىرىپتى. بۇل پروبلەمالاردى حاتقا ءتىزىپ, ءتيىستى ورگاندارعا ايتقان, جازعان. ءالى شەشىلمەي كەلە جاتقانىنا قاراعاندا, حاتتان قايىر بولماعان سياقتى. ءجا, عيماراتتارىن كۇندەردىڭ كۇنى موڭعوليا باسشىلىعى جوندەپ, جارقىراتىپ بەرەتىن شىعار. ال ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپتار جاعىنان قازاقستان كومەك قولىن سوزسا, مالاقايلارىن اسپانعا اتىپ قۋانار ەدى.
...ولگەي ىرگەسىندەگى دوستىق شىڭىنا كوتەرىلىپ بارا جاتقانىمىزدا سىركىرەپ جاۋىن قۇيىپ ەدى, «موڭعولداردا جاقىن ادام جاۋىن اكەلەدى» دەگەن ءتامسىل بار دەدى جىلى جىميىپ حابساتتار ومار ۇلى. ءبىز بيىگىنە كوتەرىلگەندە جاڭبىر ساپ تىيىلىپ, قوبدانىڭ قوڭىر جەلى ەستى. تومەندە بەسبوعدا تاۋىنان باستاۋ الاتىن قوبدا باي ولكەنى قاق جارىپ اعىپ جاتتى. تومەندە, تىم تومەندە ەمەس قىران قۇس قالىقتاي ۇشىپ ءجۇردى. شاعىن شاھار الاقانداعىداي. كۇمبەزى كوككە شانشىلعان مەشىت كوپ ەكەن دەپ ەدىم, «مەشىت بار جەردە يمان بار, يمان بار جەردە رۋح بار. سول ءۇشىن عوي, قازاقتارى رۋحتى» دەدى شالقار كۇيشى.
– بۇل كەشەندى «دوستىعىمىز جاراسسىن» دەپ, قىتايدىڭ التاي قازاقتارى سالىپ بەرگەن. تومەندەگى قوبدا دا ءتورت ەلدىڭ شەكاراسى تۇيىسكەن تۇستان باستاۋ الادى. زامان تىنىش, قاشان دا بىرلىگىمىز بەكەم بولسىن! ال تاريحتان ءسوز قوزعا دەسەڭدەر, مىناۋ جاتقان جەر شىڭعىس حاننىڭ كەزىنەن باستاپ نايمان مەن كەرەيدىڭ مەكەنى, – دەدى بوكەنتاۋدىڭ بوكتەرىنە كوز تاستاي كوسىلە سويلەگەن حابساتتار ومار ۇلى. – موڭعوليا ۇساق تايپا بولىپ تۇرعاندا-اق نايمان مەن كەرەي تۇرعان. كەرەيدىڭ تۇعىرىل حانىنىڭ جازعى ورداسى بۇلعىندا بولعان. كورمەگەنىمىز جوق. شىڭعىس حانعا ءبىر قۋىلدىق, جوڭعار ءبىر سوققى بەردى. ءتورتىنشى كەلگەنىمىز, 1800 جىلداردىڭ باسى... وسىدان 150 شاقىرىم جەردەگى قىتاي شەكاراسىندا بىتەۋ قاناس, سىرعالى دەگەن اسەم جەر بار. قۇبىلاي حان سول جەردى مەكەن ەتكەن. سول كەزدەن قازاقتار بەرى بەتتەي باستاعان. قوبدا بەتى – كەرەي مەن نايمان مەكەنى. 1864 جىلى قىتاي مەن رەسەي كەلىسىم جاساپ, قازاقتار شىڭجاڭدا تۇرسىن, موڭعولدار قوبدادا تۇرسىن دەپ بولە سالعان. رەسمي تاريحتا قازاقتار 1865 جىلى كەلدى دەپ جازىلعان. ايتپەسە, 1820 جىلدارى, ەكى عاسىر بۇرىن قونىستانىپ قويعانبىز.
– ولگەيدىڭ شەت جاعىنداعى جازىق – اۋەجاي. ۇلانباتىردان كەلگەن ۇشاق قونادى. بۇرىن وسكەمەنگە دە ۇشاتىن. قايتا ۇشسا, مىنا تۇرعان جەر. بىراق ۇشۋ الاڭى حالىقارالىق ستاندارتقا ساي ەمەس ەكەن. اناۋ تۇمسىقتى كوردىڭ بە؟ كوپىر سالىپ جاتىر. بيىل پايداعا جاراتادى. ولگەيدىڭ ءور جاعىنا اينالما جول ءتۇستى. سوعان قاراعاندا, قىتاي مەن رەسەي اراسىندا ساۋدا ارتقان كورىنەدى. اعىلىپ جاتقان جۇك كولىكتەرى دە كوپ. حالىقتىڭ تۇرمىسى جامان ەمەس. دەسەك تە موڭعول حالقى كەڭ. باسشىلىق قىزمەتتەگىلەردىڭ باسىم بولىگى قازاق. ارينە, موڭعولشا سويلەۋ كەرەك دەگەن تالاپ بار. الايدا تاۋ قويناۋىندا جاتقان قازاق موڭعولشانى قايدان ۇيرەنە قويسىن, – دەپ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تاقىرىپتى جانە ءبىر قايىردى حابساتتار اقساقال.
...ولگەيدى ءۇش كۇن ارالاپ, وسكەمەنگە قايتارىمىزدا, قوناقجاي اعايىندار «جەتىنشى ايدا كەلسەڭىزدەر, بيە ساۋعان, قۇرت جايعان قىرداعى قازاقتاردىڭ تىرشىلىگىن كورەسىزدەر. ولگەيدىڭ ءوڭى سول كەزدە كىرەدى» دەپ اڭسارىمىزدى تاعى اۋداردى. بۇل جولى سۇمىندارعا شىعا المادىق, قازاقتىڭ بەكزات ونەرىن ولتىرمەي, سالت-ءداستۇردى ساقتاپ وتىرعان اعايىنداردىڭ امان-ساۋلىعىن سۇراسا المادىق. ەڭ باستىسى, جولىن كوردىك, بىلدىك. ءدام تارتار ءالى.
«قىزىل ءۇي» شەكارا بەكەتىنەن اسىپ, «تاشانتىنى» باسىپ ءوتىپ, قوساعاشتا ەت اسىپ, قۇشاق جايا كۇتىپ وتىرعان اعايىنداردىڭ ۇيىنە توقتاي بەرگەندە, «ەكسپەديتسيامىزدىڭ» تاعى ءبىر مۇشەسى, بەرەل قورىق مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى الماس سارباسوۆ جان-جاعىنا قاراپ, «كاتونعا توپ ەتە تۇسكەندەي بولدىم عوي» دەپ اڭ-تاڭ. راس, 1990 جىلعا دەيىن كاتونقاراعاي اۋدانىمەن الىس-بەرىسى, بارىس-كەلىسى سايابىرسىماعان قوساعاش حالقىنىڭ سويلەۋ ديالەكتىسى, تۇرمىسى ءبىزدىڭ جاقپەن وتە ۇقساس ەكەن. ۇقساس دەيمىن, بىردەي. سويتسەك, قوساعاش, ءشۇي, جازاتىر 30-جىلدارى «كاتونقاراعاي ەكى اراداعى جول قاتىناسى قيىن» دەگەن سىلتاۋمەن قازاقستاننان ءبولىنىپ, رەسەيدىڭ تاۋلى التاي ولكەسىنە قاراپ كەتكەن ەكەن.
كۇرە جولدان ەكى شاقىرىم جەردەگى توبەلەر اۋىلىنا بۇرىلا بەرگەنىمىزدە دومبىرا ارقالاپ, قازاقتىڭ قارا دومالاق بالاسى كەتىپ بارا جاتتى. جول سىلتەپ جىبەر دەپ ەدىك, ورىسشا وقىعانىمەن, ءتىلىن دە, ءدىلىن دە, ءدىنىن دە ۇمىتپاعان...
وسكەمەن – قوساعاش –
بايان-ولگەي
