ناتيجەسىندە, ەلىمىزدەگى جەتىمدەر سانى جىلدان-جىلعا كەمىپ كەلەدى. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, 2016 جىلى 28419 جەتىم جانە اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالعان بالا تىركەلگەن بولسا, وسى كورسەتكىش 2021 جىلى 22692-گە دەيىن ازايعان. سونداي-اق اتالعان كەزەڭدە پاتروناتتىق وتباسىلاردىڭ قامقورشىلىعىنا بەرىلگەن جەتىم بالالار قاتارى كوبەيىپ, بالالار ۇيلەرى تاربيەلەنۋشىلەرىنىڭ سانى 7236-دان 4076-عا دەيىن كەمىگەن. مۇنىڭ ءوزى ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, الەۋمەتتىك قورعاۋ سالالارىنداعى 140 بالالار ءۇيىنىڭ 51-ءىن جابۋعا مۇمكىندىك تۋعىزعان. بۇل وڭ ءۇردىس جالعاسىن تابۋ ۇستىندە.
اتا زاڭىمىزعا سايكەس جەتىم جانە اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردىڭ ءبارى مەملەكەتتىڭ قورعاۋىنا الىنىپ, ولاردىڭ ارنايى كۆوتا ارقىلى تەگىن ءبىلىم الۋىنا جانە تۇرمىستا مۇقتاجدىق كورمەي وسۋىنە مۇمكىندىگىنشە جاعداي جاسالىپ وتىر. بالالار ۇيلەرىنىڭ تۇلەكتەرى ءۇشىن باستى ماسەلە باسپانا ەكەندىگى ەسكەرىلىپ, ولارعا «تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى» زاڭنىڭ 74-بابىنا سايكەس ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ارداگەرلەرىمەن جانە كوپبالالى وتباسىلارمەن قاتار, مەملەكەتتiك تۇرعىن ءۇي قورىنان نەمەسە جەرگiلiكتi اتقارۋشى ورگان جالداعان جەكە تۇرعىن ءۇي قورىنان تۇرعىنجايدى ءبىرىنشى كەزەكتە الۋ قۇقىعى بەرىلدى. بۇعان قوسا, جەتىم بالالارعا جاڭادان سالىنعان كوممۋنالدىق تۇرعىن ۇيلەردىڭ نەمەسە جەكە تۇرعىن ءۇي قورىنان جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان جالداعان پاتەرلەردىڭ كەمىندە جيىرما پايىزىن ءبولۋ قاراستىرىلدى. الايدا وسى زاڭ تالاپتارىنىڭ ورىندالۋ بارىسى سىن كوتەرمەيدى.
ناقتى ايتساق, كەيىنگى ون جىلدا ەلىمىز بويىنشا 8458 جەتىم جانە اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالعان بالاعا مەملەكەتتىك تۇرعىنجاي بولىنگەن. سونىڭ ىشىندە وتكەن جىلى نەبارى 673 جەتىم عانا باسپاناعا قول جەتكىزگەن. ال بيىلعى 1 مامىرداعى جاعداي بويىنشا تۇرعىنجاي كەزەگىندە 62501 جەتىم تۇرعانىن ەسكەرسەك, ولاردى بىلتىرعىداي باياۋ قارقىنمەن باسپانامەن تۇگەل قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 90 جىلدان استام ۋاقىت قاجەت ەكەن. ء«ۇيى جوقتىڭ كۇيى جوق» دەمەكشى, بۇگىندە وزدەرى جۇمىس ىستەيتىن ۇيىمدار عيماراتتارىنىڭ ءبىر قۋىسىن, كوپپاتەرلى ۇيلەردىڭ جەرتولەلەرىن, جىلۋ جەلىلەرىن, ۆوكزالدار مەن تاستاندى ۇيلەردى جانە باسقا ورىنداردى پانالاپ جان ساۋعالاپ, جىلاپ-سىقتاپ جۇرگەن جەتىمدەر سانى قانشا ەكەنى ءبىر اللاعا ايان.
«بىرەۋدىڭ جوعىن بىرەۋ ولەڭ ايتىپ ءجۇرىپ ىزدەيدى» دەمەكشى, مەملەكەتتىك شەنەۋنىكتەر جەتىمدەردىڭ باسپانا ماسەلەسىنىڭ وزەكتىلىگىن ءبىلىپ, قاجەتتى شەشىمدەر قابىلداپ جاتقانىمەن, ولاردىڭ ورىندالۋىن مۇقيات قاداعالاپ, شىنايى جاناشىرلىق تانىتىپ وتىرعاندارى شامالى سياقتى. ماسەلەن, بارلىق وڭىردە جەتىم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ كەشەندى جوسپارى ازىرلەنىپ, وندا جەتىمدەرگە بيۋدجەتتەن تىس قاراجات پەن دەمەۋشىلەر ەسەبىنەن تۇرعىنجاي ساتىپ اپەرۋ كوزدەلگەن. 2016-2022 جىلدارى دەمەۋشىلەردىڭ قولداۋىمەن وتباسى بانك ارقىلى اقتوبە وبلىسىندا – 65, شىعىس قازاقستاندا – 43, پاۆلودار وبلىسىندا – 15, سولتۇستىك قازاقستاندا – 4 پاتەر, اباي جانە قوستاناي وبلىستارىندا 1 پاتەردەن ساتىپ الىنىپتى. وزگە وڭىرلەر «دەمەۋشى تابىلمادى» دەپ, اۋىزدارىن قۋ شوپپەن ءسۇرتىپ وتىرعان سىڭايلى.
بۇل رەتتە ءبىر ەسكەرەرلىك جايت – وڭىرلەردىڭ مەملەكەتتىك تۇرعىنجاي سالۋ مۇمكىندىگى بىردەي ەمەستىگى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بىلتىر كوممۋنالدىق مەنشىككە تۇركىستان وبلىسىندا – 311 983 شارشى مەتر, شىمكەنت قالاسىندا – 162 531 شارشى مەتر, جامبىل وبلىسىندا – 146 618 شارشى مەتر, پاۆلودار وبلىسىندا – 139 388 شارشى مەتر جاڭا تۇرعىنجاي بەرىلگەن بولسا, بۇل كورسەتكىش ماڭعىستاۋ وبلىسىندا نەبارى 5 638 شارشى مەتر, الماتى قالاسىندا 13 294 شارشى مەتر, استانادا – 18 262 شارشى مەتر, اقمولا وبلىسىندا 17 665 شارشى مەتر, ۇلىتاۋ وبلىسىندا 17 870 شارشى مەتر, جەتىسۋ وبلىسىندا 19 277 شارشى مەتر, الماتى وبلىسىندا 23 060 شارشى مەتر بولعان. ال اتىراۋ وبلىسىندا وتكەن جىلى مەملەكەتتىك تۇرعىنجاي مۇلدەم سالىنباعان. جوعارىدا كەلتىرىلگەن تسيفرلارعا قاراپ-اق قاي وڭىردە جەتىم بالالارعا قانشا باسپانا بۇيىرعانىن شامالاۋعا بولادى. شىنتۋايتىندا, ولاردىڭ تۇرعىنجاي ماسەلەسىنىڭ شەشىلۋى جاڭادان سالىنىپ, مەملەكەتتىك مەنشىككە بەرىلگەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ سانىنا تاۋەلدى بولۋى ادىلدىككە جاتا قويار ما ەكەن؟
تالاي جەتىم بالانىڭ تۇرعىنجايدى ۇزاق ۋاقىت الا الماۋىنىڭ تاعى ءبىر سۋبەكتيۆتى سەبەبى بار, ول – بالالار ۇيلەرىنە الىنعان جەتىمدەردىڭ پاتەر كەزەگىنە ۋاقتىلى قويىلماۋى. «تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى» زاڭنىڭ 71-بابىندا: «جەتىم بالالاردىڭ, اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردىڭ زاڭدى وكىلدەرى جەتىم بالالار, اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنا, مەديتسينالىق نەمەسە باسقا دا ۇيىمعا كەلىپ تۇسكەن كۇننەن باستاپ نەمەسە وسىنداي بالالارعا قورعانشىلىق نەمەسە قامقورشىلىق بەلگىلەنگەن كۇننەن باستاپ نە پاترونات تاربيەشىمەن شارت جاساسقان كۇننەن باستاپ ءۇش اي ىشىندە بالانى تۇرعىن ءۇي الۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندا ەسەپكە قويۋعا مىندەتتى» دەپ كورسەتىلگەن. ەگەر جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ لاۋازىمدى ادامدارى جانە بالانىڭ زاڭدى وكىلدەرى تۇرعىن ۇيگە مۇقتاج جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى ەسەپكە قويۋ جونىندەگى مىندەتتەرىن ورىنداماسا نەمەسە بەلگىلەنگەن مەرزىمدى بۇزا وتىرىپ ورىنداسا, وندا ولارعا «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكستىڭ 129-بابىنا سايكەس 100 ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiش مولشەرiندە ايىپپۇل سالىنۋعا ءتيىس. پروكۋراتۋرا ورگاندارى جۇرگىزگەن تەكسەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە وسىنداي جازاعا تارتىلعاندار دا بار. ال ادىلىنە كەلسەك, اتالعان زاڭ نورمالارى جەتىمدەرگە جاسالعان قياناتتى تولىق تۇزەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى.
مىسالى, اقمولا وبلىسىنىڭ ساندىقتاۋ اۋدانىنداعى بالالار ءۇيىنىڭ ديرەكتورى وسى مەكەمەدە 1995 جىلدان باستاپ تاربيەلەنگەن جەتىمدى پاتەر كەزەگىنە قويۋ تۋرالى ءوتىنىشىن ارادا اتتاي ون جىل وتكەن سوڭ, ءدال ايتساق 2005 جىلعى 18 ساۋىردە عانا استانا قالاسى اكىمىنىڭ اتىنا حاتپەن جولداپتى. ء«بىر قىزىمنان ءبىر قىزىم سوراقى», دەگەندەي, سول ءوتىنىشتى ەلوردا اكىمدىگى توعىز جارىم جىلدان استام ۋاقىت وتكەننەن كەيىن, 2014 جىلعى 26 جەلتوقساندا ارەڭ قاراپ, جەتىم بالانىڭ استانادا تۇراقتى تىركەلۋى تۋرالى مالىمەت ۇسىنباۋى سەبەپتى ونى پاتەر كەزەگىنە قويۋدان باس تارتقان. ويتكەنى جەتىم بالا ءبىر كەزدە ەلوردادا تۇراقتى تۇرعانىمەن, استانا اكىمىنە ءوتىنىش جولداعان كۇنى ونىڭ ۋاقىتشا تىركەلگەن مەكەنجايى بولعان ەكەن. ادىلدىك ىزدەگەن جەتىم جوعارعى سوتقا دەيىن جۇگىنىپ, اقىرى استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ ونى تۇرعىن ءۇي الۋعا مۇقتاج جانداردىڭ كەزەگىنە قويۋدان باس تارتۋ تۋرالى شەشىمى زاڭسىز دەپ تانىلدى. جوعارعى سوتتىڭ اكىمشىلىك ىستەر جونىندەگى سوت القاسى جاۋاپكەردى ءوزى جول بەرگەن بۇزۋشىلىقتى جويۋعا جانە تالاپكەردى 2014 جىلعى 26 جەلتوقساننان باستاپ پاتەر كەزەگىنە قويۋعا مىندەتتەدى. بىراق جەتىمنىڭ ءوزىن 2005 جىلدان باستاپ پاتەر كەزەگىنە قويۋ تۋرالى تالابىن ورىنداۋدان باس تارتىپ, ونى كەزەككە قويۋ كۇنىن استانا اكىمدىگى بالالار ءۇيىنىڭ ديرەكتورىنا جازباشا جاۋاپ بەرگەن 2014 جىلعى 26 جەلتوقسان دەپ بەلگىلەگەن ءجون دەپ شەشتى. سەبەبى 2005 جىلى بالالار ۇيىنەن ەلوردا اكىمدىگىنە جولدانعان حاتتار تابىلماپتى-مىس. ءسويتىپ, جەتىم بالا بالالار ۇيىنە تۇسكەن 1995 جىلدان باستاپ ساناعاندا 20 جىلعا تاياۋ كەزەكتە تۇرۋ ۋاقىتىن جوعالتۋعا ءماجبۇر بولدى. مىنە, وسىنداي جەتىمدەردىڭ تۇرعىنجاي الۋ قۇقىعىن بيۋروكراتتىق بوگەسىندەرمەن شەكتەۋگە جول بەرمەۋ ماقساتىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى قازىر وزدەرى تالقىلاپ جاتقان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تۇرعىن ءۇي ساياساتىن رەفورمالاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنا باسپاناسى جوق جەتىمدەر ءتيىستى ءوتىنىشتى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا قاي كەزدە بەرگەنىنە قاراماستان, ولاردى بالالار ۇيىنە تۇسكەن كۇنىنەن باستاپ تۇرعىنجاي كەزەگىنە قويۋعا قاتىستى تۇزەتۋ ەنگىزسە, قۇبا-قۇپ.
ايتپاقشى, بۇگىندە باسپاناعا ءزارۋ بولىپ جۇرگەن جەتىمدەر پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «قازاقستان حالقىنا» قوعامدىق-الەۋمەتتىك قورى دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, الەۋمەتتىك قولداۋ سالالارىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋمەن اينالىسادى دەگەن سوزىنە جانە ەلدەن زاڭسىز شىعارىلعان قارجىنىڭ قازاقستانعا قايتارىلىپ جاتقانىنا بايلانىستى الداعى ۋاقىتتا مەملەكەت تاراپىنان وزدەرىنىڭ تۇرعىنجاي پروبلەماسىن تۇبەگەيلى شەشۋ شاراسى قابىلدانۋىن ۇلكەن ۇمىتپەن كۇتىپ ءجۇر.
