سىرداعى حان ورداسى

– ءازىلحان اۋەزحان ۇلى, ابىل­قايىر حاننىڭ جەرلەنگەن جەرى اقتوبە وبلىسى اۋماعىنداعى «حان مولاسى» اتاۋى­مەن بەلگىلى قورىم ەكەنىن بىلە­تىنبىز. سوندىقتان دا ءسىز باستاعان ەكس­پە­دي­تسيانىڭ مىنا جاڭالىعى شىنى­مەن دە ەلدى ەلەڭدەتەتىندەي بولىپ تۇر.

– ونىڭىز راس, جالپى ابىلقايىر حان مەن ونىڭ ۇرپاقتارى تۋرالى, ولاردىڭ جەرلەنگەن جەرى جايلى جازىلعان عىلى­­مي ەڭبەكتەر از ەمەس. ولاردىڭ كوپشىلى­گىن­دە اقتوبە وبلىسى, ايتەكە بي اۋدا­نى تولى­باي اۋىلىنان وڭتۇستىك-شى­عىس­قا قاراي 77 شاقىرىم جەردەگى «حان ­مولاسى» قورىمىن ون سەگىزىنشى عاسىر­دىڭ سوڭعى شيرەگىندە پ.رىچكوۆ, 1832 جىلى ا.لەۆشين, ودان ءۇش جىل كەيىن د.اريستوۆ, ون توعىزىنشى عاسىر سوڭىنا قاراي ي. كرافت باسقارعان ەكسپەديتسيا­­لار زەرتتەگەنى ايتىلادى. 1979 جىلدان ­باس­تاپ دەرەكتەر نەگىزىندە قورىمدى تا­ريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەرىك اجى­عالي زەرتتەدى. وتكەندى تانىتۋداعى تى­نىم­سىز ەڭبەككە ءابىش كەكىلباي, امانتاي سا­تاەۆ, وزبەكالى جانىبەكوۆتەي قابىر­عا­لى قايراتكەرلەر دە از ۇلەس قوسقان جوق. وسىنىڭ ارقاسىندا بۇل ورىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلدى. 1998-2001 جىلدار ارالىعىندا ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى ەتنو­گرافيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سەرىك اجىعاليدىڭ جەتەكشىلىگىمەن «حان مولاسى» قورىمىنىڭ توپوگرافيالىق كارتاسى جاسالدى. مىڭعا تارتا بەيىت پەن 40-تان اسا قۇلپىتاس انىقتالىپ, ەپيگرافيكاسى زەرتتەلدى. ناتيجەسىندە, بۇل جەرلەۋ ورىندارى XVII–XVIII عاسىرلاردا كىشى جۇزدەگى التىن-جاپپاس رۋلارىنىڭ قورىمى رەتىندە قالىپتاسىپ, 1748 جىلى ابىلقايىر حان جەرلەنگەننەن كەيىن «حان مولاسى» دەگەن اتاۋ العاندىعى بەلگىلى بولدى. بىردەن ايتا كەتەيىك, ءبىزدىڭ ماق­سات الدىڭعى زەرتتەۋشىلەردىڭ وسىنداي كەشەندى تالداۋلارىن جوققا شىعارۋ ەمەس, تابىلعان جاڭا دەرەكتەر ارقىلى قاھارمان حاننىڭ سىر وڭىرىندەگى ورداسى مەن ونىڭ جانىنداعى ەجەلگى قورىم جايلى زەرتتەۋلەردى جالعاستىرۋ.

 ابىلقايىردىڭ سىر بويىندا ورداسى, ەلدىڭ سول تۇستاعى ساياسي-الەۋمەت­تىك احۋالى تۋرالى 1740–1743 جىلدارى د.گلادىشەۆ, ي.مۋراۆين, ۆ.ي.نازيموۆ, ۋ.ارسلانوۆ سەكىلدى اسكەري شەنەۋنىك­تەر ەكسپەديتسيالارىنداعى زەرتتەۋلەردە كوپ دەرەك بولعانىمەن ناقتى ورنى انىقتالماعان ەدى. كەيبىر زەرتتەۋ­لەر­دە حان مەن ونىڭ ۇرپاقتارى دا سىر­دىڭ بويىندا جەرلەنۋى مۇمكىن دەگەن دە دەرەكتەر كەزدەسەدى. ابىلقايىر حان­نىڭ ءومىر ءسۇرۋ كەزەڭىن زەرتتەۋشى عالىمدار ي.ەروفەەۆا, ب.ت.جاناەۆ, م.قوجا دا وسىنداي پىكىرلەرگە قازىق بايلاپ, سىر بويىندا ايگىلى حاننىڭ ور­داسى بولعانىن, ءتىپتى حان وسىندا قاي­تا جەرلەنۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ايتادى. وسىعان سايكەس زەرتتەۋدە جوعارىدا ايتىلعان اسكەري شەنەۋنىكتەرمەن قاتار ا.ي.ماكشەەۆ, ە.باتىرشين, ي.انيچكوۆ سىندى رەسەي يمپەرياسىنىڭ اسكەري ما­مان­دارىنىڭ بەرىلگەن دەرەكتەرىنە تالداۋ جاسالدى. ناتيجەسىندە, قۋاڭدا­ريا وزەنىنىڭ ءبىر سالاسى, ەجەلگى ادام اتا ارناسىنىڭ بويىندا ورنالاسقان ادام اتا كەشەنىندەگى ابىلقايىر حان وردا تىككەن جەر العاش رەت انىقتالىپ وتىر. دەرەكتەر ىزىمەن جۇرگىزىلگەن دالا­لىق زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ كەيبىر قورى­تىندىلارى شىقتى. بۇل دەرەكتەر حاننىڭ جەرلەنگەن ورنى مەن ورداسى جايلى عىلىمي ىزدەنىس جۇمىستارىن قايتا جۇرگىزۋگە نەگىز بولادى دەپ ەسەپتەيمىز. «قازاقستان ارحەولوگياسى» جۋرنالىنىڭ بيىلعى ءبىرىنشى نومىرىنە جاريالانعان «ابىلقايىر حاننىڭ سىر بويىنداعى ورداسى جانە ادام اتا كەشەنى» اتتى ۇجىمدىق ماقالادا وسى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى ايتىپ وتتىك.

 – مۇنداي ويعا تابان تىرەۋ ءۇشىن دە ءبىر نەگىز كەرەك ەكەنى بەلگىلى. حان وردا­سىنىڭ ورنىن قالاي انىقتا­دىڭىزدار؟

– جالپى دالالىق بارلاۋ جۇمىس­تارىنىڭ ادىستەرى قاتارىنا ەسكەرت­كىش­­تەردى ەسەپكە الۋ, كارتاعا ءتۇسىرۋ, گەو­­گرا­فيالىق كوورديناتتارىن انىق­تاۋ جانە عىلىمي فوتوقۇجاتتاما دا­يىن­­داۋ جاتادى. حان ورداسىنىڭ ورنىن انىقتاۋ ءۇشىن كارتوگرافيا ءادى­سى قول­دا­نىلدى. وسىلايشا د.گلا­دى­شەۆ, ي.مۋراۆين (1740–1741 جج.) جانە ن.ا.يۆاشينتسەۆ (1854 ج.) قۇراس­تىر­عان كارتالاردى «Google Earth» باع­دار­لاماسىنىڭ مالىمەتتەرىمەن سالىس­تىرۋعا مۇمكىندىك تۋدى. ەسكى ارنالار مەن كەشەندەگى ەسكەرتكىشتەردىڭ ورنىن انىقتاۋ ماقساتىندا زەرتتەلگەن ايماقتا ۇشقىشسىز ۇشاتىن قۇرىلعى DJI Panthom 3 ارقىلى اۋەدەن سۋرەتكە ءتۇسىرۋ ءادىسى پايدالانىلدى. بارلاۋ جۇمىستارى بارىسىندا كەشەننەن ءار ءتۇرلى كەزەڭمەن مەرزىمدەلەتىن كونە قونىس ورنى, توراڭعى باعى, كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن تۇرعىزىلعان ەجەلگى جەرلەۋ قۇرىلىستارى, ساز كەسەكتەن سالىنعان تورتقۇلاق جەرلەۋ قۇرىلىستارى جانە كەيىنگى جەرلەۋ ورىندارى انىقتالدى. بۇل ادام اتا كەشەنى التىن وردا كەزە­ڭىندە پايدا بولىپ, ول اۋماق كەيىن ەلدىڭ بايىرعى تۇراعى بولعان دەگەن بولجام جاساۋعا يتەرمەلەيدى. قونىستار مەن جەرلەۋ ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ورنالاسۋى, سيپاتتاماسى مەن مەرزىمدەرىنە قاتىستى زەرتتەۋشىلەردىڭ دەرەكتەرى نە­گى­زىندە سالىستىرمالى-تاريحي ادىس­تەر قولدانىلدى. اۋماقتان تابىلعان مىس تيىنعا نۋميزماتيكالىق, جەرلەۋ ەسكەرتكىشى باسىنا قويىلعان قۇلپى­تاستاعى ارابشا جازۋدى انىقتاۋ ءۇشىن ەپيگرافيكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىل­دى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ادام اتا ەس­كەرتكىشتەر كەشەنىنە تولىق سيپاتتاما بەرىلىپ, ساقتالعان دەرەكتەر بويىنشا قورىتىندىلار جاسالدى.

حان ورداسىنىڭ ورنى مەن جەرلە­نۋى مۇمكىن دەگەن تۇس جايلى باتىل بول­­جام جاساۋىمىزعا نەگىز بولعان ال­عاش­قى دەرەك 1740–1743 جىلدار ارا­لى­­عىندا ارال تەڭىزى مەن حيۋاعا جا­سا­عان ەكسپەديتسياسىنداعى پورۋچيك د.گلا­دىشەۆ, گەودەزيست ي.مۋراۆين, ين­جەنەر-باقىلاۋشى ۆ.ي.نازيموۆ جانە اۋدار­ماشى ۋ.ارسلانوۆتىڭ ەسە­بىندە بەرىلگەن. بەلگىلى كارتوگراف يا.ۆ.حا­نى­كوۆتىڭ پىكى­رىنشە اتالمىش ەكسپە­دي­تسيانىڭ باستالۋىنا ابىلقايىر حاننىڭ سىرداريانىڭ ساعالارىنا جاقىن جەرلەرگە قالالار سالۋ ءوتىنىشى نەگىز بولعان. وسىلايشا 1739 جىلى 20 تامىزدا اتال­عان ايماققا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن پاتشا­نىڭ جارلىعى شىعادى. ونىڭ جازباسىندا: ­«نا 33-ي دەن پۋتي, تو ەست 7 وكتيابريا 1740 گودا گلادىشەۆ س توۆاريششامي پريبىل ۆ ستاۆكۋ ابۋل-حايرا, نا رەكە ادام-اتا, نەپودالەكۋ وت كۋۆان-داري», دەپ بەرىلگەن (حانىكوۆ يا.ۆ. پوياسنيتەلنايا زاپيسكا ك كارتە ارالسكوگو موريا ي حيۆينسكوگو حانستۆا س يح وكرەستنوستيامي // زاپيسكي رۋسسك. گەوگر. و-ۆا, كن. V, 1851. س. 268-358).

 حان ورداسى جايلى بولجامىمىزدى ارال ماڭى مەن سىرداريانىڭ تومەنگى اعىسى بويىنداعى جەر-سۋ اتاۋلارى, ارنالار مەن ساعالار, وتكەلدەر, بەكىنىستەر مەن ەجەلگى ەسكەرتكىشتەر جايلى ەگجەي-تەگجەيلى سيپاتتاما بەرگەن پودپولكوۆنيك ا.ي. ماكشەەۆتىڭ ادام اتا ارناسى مەن ونىڭ بويىنداعى بەكىنىس تۋرالى جازبالارى بەكىتە تۇسەدى. «يز ەتيح پروتوكوۆ وسوبەننو زامەچاتەلەن ادام اتا, ۆىحود كوتوروگو يز سىر-داري ۋ مۋراۆينا نە وزناچەن, ا ۆپادەنيە ەگو ۆ كۋۆان-داريۋ پوكازانو ۆەرستامي دەسياتيۋ ۆىشە ۆپادەنيا مۋراۆينسكوگو پروتوكا كاراسارا, يلي نىنەشنياگو بيش-اراما مۋراۆين جيل نا بەرەگۋ ەگو, ۆ ستاۆكە حانا ابۋل-حايرا, تسەلۋيۋ نەدەليۋ; دا ي تەپەر سرەدي پەسكوۆ سوحرانيليس ەششە رازۆالينى ستارينناگو ۋكرەپلەنيا ادام اتا, كوتوروە كونەچنو نە موگلو سۋششەستۆوۆات بەز ۆودى», «وستاتكي ۋكرەپلەنيا ادام-اتا, ناحودياتسيا سرەدي پەسكوۆ, ۆ 25 ۆەرستاح ك يۋگۋ وت كارا-تيۋبيا, يمەيۋت ۆ دلينۋ ي شيرينۋ پو 50 ساجەن. زدەس رازبروسانو دوۆولنو منوگو پولۋرازرۋشەننىح موگيل, ۆ چيسلە كوتورىح ودنا (اۋدكە) پوروسلا دوۆولنو كرۋپنىم ي گۋستىم وسوكورەۆىم لەسوم. ۆوپروس كاكيم وبرازوم سۋششەستۆوۆالو ەتو ۋكرەپلەنيە, سرەدي پەسكوۆ, بەز ۆودى, رازرەشاەتسيا مارشرۋتنويۋ كارتويۋ مۋراۆي­نا, نا كوتوروي پوكازانو, چتو چەرەز ەتي مەس­تا پروتەكال, نىنە نەسۋششەستۆۋيۋششي پرو­توك ادام اتا» دەگەن جازباسى ولكە تاريحى مەن ونىڭ تۇلعالارى تۋرالى تىڭ ىزدەنىس­كە جول اشادى ( ماكشەەۆ ا.ي. وپيسا­نيە نيزوۆەۆ سىرداري // مورسكوي سبور­نيك. 1856. ت. ءححىىى. № 9. س. 448-527)

ىزدەنىس بارىسىندا ءبىز سۇيەنىش قىل­عان ءۇشىنشى دەرەك – ءتىلماش ەسكەن­دىر ءباتىرشيننىڭ كۇندەلىگى. بۇل كۇن­دە­لىكتى ءتىلماش رەسەي اسكەرىنىڭ رايىم بەكى­نىسىنەن اقمەشىتكە دەيىنگى 1853 جىل­عى ەكسپەديتسياسى قۇرامىندا بول­عان كەزىندە جۇرگىزگەن. ەكسپەديتسيا قۇرا­مىن­دا سۇلتان ەرمۇحاممەد قاسىموۆ (ابىلقايىر حاننىڭ شوپشەگى, ەرالى حاننىڭ شوبەرەسى, بولەكەي حاننىڭ نە­مە­رەسى, قاسىم حاننىڭ ۇلى) بولعان. كىشى ءجۇزدىڭ ءبىر بولىگى 1843 جىلى حان كو­تەرگەن ەرمۇحاممەد قاسىم ۇلىننىڭ بيلىگىن بۇقارا مەن حيۋا بيلەۋشىلەرى دە مويىنداعان. وسى ساپاردا ە.باتىرشين ەرمۇحاممەد قاسىم ۇلىنان كوپتەگەن مالىمەتتەر جازىپ الادى. حانداردىڭ جەرلەنگەن ورنى جونىندە ەسكەندىر باتىرشين كۇندەلىگىندە مىناداي جازبا كەزدەسەدى: «21 يۋنيا. نوچلەگ نا ۋروچيششە يلچيباي. پروتيۆ نوچلەگا نا اك-يارە. ۆيدنا نا لەۆوم بەرەگۋ سىرا موگيلا يرالي-حانا, تەلو كوتوروگو, پو ەگو زاۆەششانيۋ, پەرەنەسەنو پوتوم نا كۋۆان, نەدالەكو وت موگيلى وتتسا سۆوەگو حانا ابۋلحايرا, ۋبيتوگو بليز ليني; پوحورونەننوگو سناچالا نەدالەكو وت رەكي ۋلكوياكا (ۆپاداەت ۆ تۋرگاي), ا پوتوم پەرەۆەزەننوگو توجە نا كۋۆان» (كراتكي دنەۆنيك, ۆۆەدەننىي پەرەۆودچيكوم يسكاندەروم باتىرشينىم ۆو ۆرەميا پوحودا نا اكمەچەت. 1853 گ. / پرەديسل., پودگوت. تەكستا, كومم. ي.ۆ. ەروفەەۆوي, ب.ت. جاناەۆا // يستوريا كازاحستانا ۆ دوكۋمەنتاح ي ماتەريالاح. الماناح. ۆىپ. 2. استانا, 2012. س. 318-335).

ورىنبور وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىندەگى قۇجاتتا دا ەرالى حاننىڭ 1794 جىلى ماۋسىم ايىندا قايتىس بو­لىپ, ءمايىتى سىرداريانىڭ بويىنا جەر­لەنگەنى ايتىلادى: «پري رەكە سىردارە ۆ توم ۋروچيششە, گدە مەچەت پوستروەنا» (ەروفەەۆا ي.ۆ., جاناەۆ ب.ت. و زاحورو­نەني ي پەرەزاحورونەني وستانكوۆ حانا ابۋلحايرا // درەۆنوستي وترارا ي وترارسكوگو وازيسا, كازاحستانا ي ەۆرا­زي. الماتى: يا كن مون رك, 2012ا. س. 318-335). ي. ەروفەەۆا وسى اتالعان قۇجات­تارعا جانە م. بەكچۋريننىڭ ابىل­قايىر حاننىڭ جەرلەنگەن ورنى تۋرالى مالىمەتىنە سۇيەنە وتىرىپ, ەرالى حاننىڭ دەنەسى قويىلعان اۋماقتى: «ونو ناحوديتسيا نا گرانيتسە سوۆرەمەننىح كازالينسكوگو ي كارماكشينسكوگو رايونوۆ كىزىلوردينسكوي وبلاستي نا راسستوياني وت 4,5 دو 10 كم ك يۋگۋ وت ۋرو­چيششا اكجار ي ۆ 27–30 كم يۋگو-ۆوستوچنەە پروسەلوچنوي دوروگ, سوەدينيايۋششەي اۋلى سارىتوبە ي سارىبۋلاك, مەجدۋ دولينوي سىرداري ي سۋحيم رۋسلوم ودنوگو يز بليجايشيح ك نەي پراۆىح رۋكاۆوۆ كۋ­ۆانداري» دەپ جوبالاپ كورسەتەدى. عا­لىم ەڭبەگىندە بۇل ايماقتىڭ ەرتەدەن ابىلقايىردىڭ جانە ونىڭ ۇرپاق­تا­رى­نىڭ قىستاۋى بولعانى دا دەرەكتەر­مەن دايەكتەلە تۇسەدى. ي. انيچكوۆ تا 1897 جى­لى جازعان ماقالاسىندا ادام اتا قاسيەتتى ورنى, ونىڭ ورنالاسقان جەرى جايلى انىق تا, قانىق سيپاتتاما بەرەدى: «ەست ەششە مەجدۋ ستاروي ي نوۆوي حيۆينسكيمي دوروگامي, نا لەۆوم بەرەگۋ سىرداري, نە دالەە 18–20 ۆەرست وت نەە, ۆ سوۆەرشەننو پۋستىننوم مەستە, پوريادوچنايا تۋرانگوۆايا روششا, وكولو كوتوروي رازبروسانى مازاركي پوزدنەيشەگو پرويسحوجدەنيا. ستراننوە, نو وترادنوە ۆپەچاتلەنيە پرويزۆوديت ەتا تۋرانگوۆايا روششا سۆوەيۋ زەلەنيۋ سرەدي جەلتوي پەسچانوي ستەپي. ستويت ونا نا ۆىسوكوم دوۆولنو مەستە ي نازىۆاەتسيا «ادام-اتا». ەي پريپيسىۆايۋت بولشۋيۋ درەۆنوست, چۋت لي نە ۆرەمەن پايگامبارا. كتو بىل سۆياتوي, كوتورىي زدەس جيل ي ۋمەر, نەيزۆەستنو. پرەدانيە نە سوحرانيلو نام ەگو يمەني, نو ۋتۆەرجدايۋت, چتو جيۆشي زدەس درەۆني سۆياتوي «اۋليا», كوتوروگو پوكازىۆايۋت, بىل ني كاراكالپاك, ني كيرگيز, ني سارت, ني ۋزبەك, نو مۋسۋلمانين» (انيچكوۆ ي. و نەكوتورىح مەستنوستياح كازالينسكوگو ۋەزدا, ينتەرەسنىح ۆ ارحەولوگيچەسكوم وتنوشەني // پروتوكولى زاسەداني ي سووبششەني چلەنوۆ تۋركەستانسكوگو كرۋجكا ليۋبيتەلەي ارحەولوگي. يستوريكوكۋلتۋرنىە پامياتنيكي كازاحستانا. تۋركەستان: تۋران, 2011. س. 120-123).

– دالالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرىن جازبا دەرەكتەرمەن سالىستىرا وتىرىپ, تالداپ, زەرتتەگەندە الشاقتىق بايقالدى ما؟ جالپى, زەرتتەۋدە قانداي ادىسكە سۇيەندىڭىزدەر؟

– ادام اتا شامامەن ءحىح عاسىر­دان باستاپ قۇرعاپ قالعان قۋاڭداريا وزەنى­نىڭ ءبىر ارناسى. ۇزىندىعى يىندەرى مەن بۇرىلىستارىن قوسا ەسەپتەگەندە شامامەن 100 شاقىرىم بولادى. ارنا قازالى اۋدانى سارىبۇلاق اۋىلىنان سولتۇس­تىك-باتىسقا اقتاۋ كەسەنەسى ماڭى­نان قۋاڭداريا وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋى­نان ءبولىنىپ شىعادى. سولتۇستىك-باتىس باعىتىندا 25 شاقىرىمداي اعىپ, ادام اتا قورىمى تۇسىندا ەكىگە بولىنەدى. سول جاعى 14 شاقىرىم اعىپ, قۋاڭدا­ريا­­عا قايتا قوسىلادى. ال وڭ جاق ارنا باتىسقا قاراي 20 شاقىرىمنان كە­يىن اسار توبە قالاشىعى تۇسىندا قا­زىرگى بوزكول باتپاعىنا (مۋراۆينشە – قارا­سار ارناسى, ماكشەەۆشە – بەس ارام (بيش-ارام) ارناسى) قۇيادى. ا.ي.ماك­شەەۆ ادام اتاداعى حاننىڭ بەكىنىس ورداسى قارا توبەدەن وڭتۇستىككە قاراي 25 ۆەرست (26,6 شاقىرىم) قاشىقتىقتا ەسكى ارنا بويىندا ورنالاسقانىن جازىپ كەتكەن. قاراتوبە قازالى اۋدانىنداعى اباي اۋىلى ىرگەسىندە ورنالاسقان ورتا­عاسىرلىق قالاشىقتىڭ ورنى. بار­لاۋ جۇمىستارى بارىسىندا بۇل اراقا­شىق­تىق GPS قۇرالىمەن ولشەندى. قارا­تو­بە قالاشىعى مەن ادام اتا بەكىنىسىنىڭ اراسى 27,6 شاقىرىم بولىپ شىقتى, ا.ي.ماكشەەۆتىڭ ولشەمىنەن الشاق ەمەس. ايىرماشىلىعى بار بولعانى ءبىر شا­قىرىم. بۇگىندە مۇنداعى اۋقىمدى ەسكى قورىمدى جەرگىلىكتى حالىق «ادام اتا قورىمى» دەپ اتايدى. بارلاۋ جۇمىستارى كەزىندە ادام اتا كەشەنىندە ورنالاسقان ەسكەرتكىشتەردى ارنا جاعاسىنداعى قونىس ورنى, ابىلقايىر حانعا قونىس بولعان ادام اتا بەكىنىسى, حان دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن 100 جىلدان سوڭ ماكشەەۆ جازاتىن توراڭعى باعى, كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن سالىنعان جەرلەۋ قۇرىلىستارىنىڭ قيران­دى ورىندارى جانە ساز كەسەكتەن تۇر­عىزىلعان تورتقۇلاق جەرلەۋ قۇرى­لىس­تارى جانە قورشاۋلار دەپ جىك­تە­دىك. زەرتتەۋ بارىسىندا كەراميكا سى­نىقتارى, تەمىردەن جاسالعان بۇيىمدار مەن ونىڭ سىنىقتارى جانە تيىندار تابىلدى. ەسكەرتكىشتىڭ بەتكى قاباتىنان بارلىق ارحەولوگيالىق ماتەريالدار جيناپ الىندى. جازبا دەرەكتەردىڭ نەگى­زىندە جۇرگىزىلگەن بارلاۋ ەكسپەديتسيا­سى ناتيجەلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, بىر­قاتار قورىتىندىلار جاساۋعا بولادى. زەرت­تەلگەن اۋماقتان ءار داۋىردەن, ءتۇرلى مادەنيەتتەن دەرەك بەرەتىن جادىگەرلەر تابىلدى. وسىعان قاراپ, ادام اتا كەشە­نىندە التىن وردا كەزەڭىندە پايدا بولىپ, كەيىنگى ورتا عاسىرلارعا دەيىن ءومىر سۇرگەن حالىقتىڭ قونىستارىن جانە بىر­نەشە كەزەڭنەن تۇراتىن قورىمنىڭ قالىپ­تاسقانىن بايقايمىز. بەكىنىس پەن كۇي­دىرىلگەن كىرپىشتەن سالىنعان قو­رىم جايلى دەرەكتەردى ناقتىلاۋ ءۇشىن ارحەو­لوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت. بۇل ابىلقايىر حاننىڭ ورداسى مەن ونىڭ نەمەسە ۇرپاقتارىنىڭ جەرلەنگەن ورنى تۋرالى تىڭ دەرەكتەر بەرەرى انىق.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. عىلىمي جاڭا­­لىق­­تار كۇتەمىز.

اڭگىمەلەسكەن

مۇرات جەتپىسباي,

«Egemen Qazaqstan»