حان ءتاڭىرى. گ.مەرتسباحەر
– قاپ.., – دەدى كۇرەڭبەل اسۋىنا كوتەرىلە بەرگەنىمىزدە كۇيگەلەكتەنە ءتىل قاتقان ورمانشى دۇيسەنباي. – جو... جوق. بارا المايمىز... بۇگىن ءوتۋ قيىن بۇل جەردەن.
– نەگە؟
– تومەندە شەكاراشىلار ءجۇر.
«اتتەگەن-اي!.. – دەدىك مىنا ءسوزدى ەستىگەندە ىشىمىزدەن ءبىز دە. – سونشا جەردەن كەلىپ تۇرىپ... قاراشى ەندى... قوداس باققان قىرعىزداردى كورە المايتىن بولدىق-اۋ».
سويتتىك تە كولىكتەن ءتۇسىپ, تومەنگە كوز سالدىق. القام-سالقام تاۋ بوكتەرىندەگى كەڭ اڭعار. ونى بويلاي اققان دۇلەي دە دولى وزەن. ادۋىندىلىعى سونشا, ارقىراعان ءۇنى اسۋداعى بىزگە انىق ەستىلىپ تۇر. سونىڭ بەر جاعىنداعى جازىقتا ءبىر نارسە قاراۋىتقانداي ما, قالاي؟ بايىپپەن باعدارلاپ قاراساق, قاراعايدان قيىپ سالىنعان اڭشىلار ءۇيى ەكەن. بالا كەزدەن بىلەمىز, بۇل ءبىز جاق – قازاق ەلىنىڭ حان ءتاڭىرى اۋماعىنداعى ەڭ شەتكى نۇكتەسى. ال وزەننىڭ ارعى قاباعىندا... ءيا, وندا شە؟ اسكەري كيىمدى ەكى ادام استىنداعى اتتارىن جۇرە شالدىرعان كۇيى ورگە قاراي اياڭداپ كەتىپ بارادى. ول – قىرعىز جۇرتىنا قاراستى جەر. كوزىمىزگە كورىنگەن اناۋ ەكەۋ – سول ەلدىڭ شەكاراشىلارى.
ەرتەرەكتە سىرت جايلاۋى دەپ اتالاتىن بۇل وڭىردە ءبارى باسقاشا ەدى. جاز شىعا بەرە ەكى جاقتىڭ مالشىلارى مۇندا اسىعا كوشىپ كەلەتىن. سويتەتىن دە ءبىر-بىرىمەن قاۋقىلداسا قاۋىشىپ, قوڭىر كۇزگە دەيىن مىنا اڭعاردى كوكپار مەن بايگە دۇبىرىنە بولەپ جاتاتىن. سوندا عوي, ءشوپ شاباتىن بريگاداعا كومەككە كەلگەن مەكتەپ وقۋشىلارى بىزدەردىڭ قوناققا شاقىرىلعان اعالارىمىزعا ىلەسىپ, قىرعىزداردىڭ قوداس فەرماسىنا باراتىنىمىز. ول اناۋ تۇرعان قۇزعىنۇيا تەكشەسىنىڭ ۇستىندەگى الاڭقايدا-تىن.
ارادا كوپ جىلدار وتكەندە... ءيا, جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتان سوڭ... بولمىسى مەن ءبىتىمى بولەك وسى تاۋلى ايماق ەسىمىزگە تۇسكەن. مۇنداعى كوز جانارىڭدى سۋىرىپ اكەتەردەي سۇلۋلىققا يە شىرىشى بۇزىلماعان تۇمسا تابيعات وقتىن-وقتىن ويىمىزعا ورالا بەرگەن. ءسويتىپ, ونىڭ تىلسىم كۇشكە تولى توسكەيلەرى تۇسىمىزگە ەنىپ, سىناپ ساعىم سىرعاناعان سىلەمدەر سيقىر كۇشپەن وزىنە تارتقان دا تۇرعان. اسىرەسە وزدەرىن قىرعىزدارمىز دەيتىن سارتقالماق تايپاسى, ولاردىڭ بالا كۇنىمىزدەگى ەسىمىزدە ساقتالىپ قالعان ەرەكشە سالت-داستۇرلەرى مەن اتالعان ايماقتا بۇلاردان باسقا ەشكىم اينالىسپايتىن قوداس شارۋاشىلىعى... استانادان اۋىلعا اڭسارىمىز اۋعاندا: «شىركىن, سول سىرت جايلاۋىنا تاعى ءبىر رەت بارساق, كورسەك», دەپ ارماندايتىنبىز. ءسويتىپ ءجۇرىپ اقىرى بيىل جازدا جولعا شىققان بەتىمىز عوي. بىراق, امال قانشا, اياقاستىنان ءبارىنىڭ دە وزگەرىپ كەتكەنى. بۇعان سەبەپ: ەكى ەل اراسىنا الا باعان ورناتىلعالى بەرى اندا-ساندا ءجۇرىپ وتەتىن كورشى مەملەكەت شەكاراشىلارىنىڭ پاترۋل كۇنىنە تاپ كەلگەنىمىز ەدى. ايتپەگەندە...
...ويعا العان جوسپارىمىزدىڭ ورىندالماي, قاباعىمىزدىڭ كىربىڭ تارتقانىن بايقاعان دۇيسەنبايدا مازا جوق. كوڭىلىمىزدى اۋلاۋ ءۇشىن ول ءبىزدى بىرەسە اسۋدىڭ قىتاي جاق بەتىندەگى تۇيىقاشا شاتقالىنا, كەلەسىدە سوناۋ حان ءتاڭىرى باۋرايىنان باستاۋ الاتىن ەكى-ءۇش وزەننىڭ ەرەكشەلىگىنە نازار اۋدارتۋمەن الەك. ونىڭ العاشقىسىن ءبىز بىلەتىنبىز. بۇل وسى وڭىردەگى 1928-1932 جىلدارداعى الاساپىرانعا قاتىسى بار اڭگىمە-ءتىن. اتاپ ايتقاندا, تاۋ نويانى مەرگەنباي باتىر ەلدى قىزىلداردىڭ قىرعىنىنان قۇتقارۋ ءۇشىن ولاردى شەكارانىڭ ارعى بەتىنە الىپ وتۋگە بەل بايلايدى. سول ويمەن كوشتى قاقپاق اڭعارىمەن جۇرگىزىپ وتىرىپ, سۋلىسايعا جەتەدى. ودان ەشبىر شىعىنسىز تۇيىقاشا شاتقالىنا وتەدى. اقىرىندا اسۋتورگە اياق باسقاندا اتتاپ جۇرە الماس اق قار, كوك مۇزعا تاپ بولادى. بۇل قيىندىقتان شىعۋ ءۇشىن باتىر كوشتەگى ەركەك كىندىكتىنىڭ ءبارىن بەتكەيگە جاۋىپ جىبەرىپ, ولاردى جالعىز اياق جول سۇلباسىن جاساۋعا جۇمىلدىرادى. ءسويتىپ, قاسات قاردان ارشىلعان مۇزدى جەر ۇستىنە قاراعايدىڭ قورداسى مەن كيىزدەن جاسالعان م ۇلىك-مۇكامالدى اياماي توسەتتىرەدى. سول ارقىلى مال-جان اتاۋلىنىڭ ءبارىن قيامەتتىڭ قىل كوپىرىندەي سوقپاقپەن امان-ەسەن وتكىزىپ, قۋعىنشىلاردان قۇتىلىپ كەتەدى. مۇنى ەرتەرەكتە ءبىز «تيان-شاننىڭ كوۆبويى» اتتى ماقالامىزدا ەگجەي-تەگجەي جازعانبىز. تاريحي-كوركەم فيلمگە سۇرانىپ-اق تۇرعان تاقىرىپ...
ال ورمانشىنىڭ تاۋ وزەندەرىنىڭ ەرەكشەلىگى جونىندە ايتقان ەكىنشى اڭگىمەسى نازار اۋدارارلىق نارسە دەر ەدىك. بۇل بۇرىن ءبىز ەستىمەگەن تىڭ دەرەك. سونى ماعلۇمات. دۇيسەكەڭنىڭ سوزىنە قاراعاندا مۇنداعى شىڭ-قۇزدان قۇلاي اققان سۋلار ءتۇسىنىڭ كوگىلدىر بولۋى ونىڭ قۇرامىندا التىن قيىرشىقتارى بار دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. بۇل – جاي ءسوز ەمەس, الميساقتان بەرگى اڭگىمە. وعان جۇگىنسەك, سوناۋ پاتشا زامانىندا مۇنداعى تاۋ قازاقتارى حان ءتاڭىرى باۋرايىنداعى وزەندەردە بار التىن قۇمىن ءسىبىر تايگاسىنداعى نەمەسە امەريكا الياسكاسىنداعى ستاراتەلدەر سەكىلدى ءوندىرىپ وتىرعان. اتاپ ايتقاندا, ول سونداعى قۇم-تاستاردى سارقىراماداعى ناۋاعا جۋ جانە يىرىمدەرگە قۇرىم كيىز تاستاپ بارىپ الۋ دەر ەدىك. مۇنداعى ءبىرىنشى, ياعني ناۋامەن جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلى جۇرتشىلىققا جاقسى تانىس. ول مامين-سيبيرياك پەن دجەك لوندون شىعارمالارىندا جەتكىلىكتى جازىلعان. ال ەكىنشى ءادىس... بۇل نەندەي نارسە؟ جولباسشىمىزدىڭ تۇسىندىرۋىنشە بابالارىمىز وزەننىڭ سۋ اينالىپ اعاتىن مۇيىستەرىنە كيىز تەكەمەتتى شىم-شىم باتىرىپ, اعىس الىپ كەتپەس ءۇشىن شەتتەرىن تاسپەن باستىرىپ تاستايتىن بولعان. سودان بەلگىلى ءبىر ۋاقىت وتكەندە ونى ءيىرىم تۇبىنەن قالقىتا الىپ شىعىپ, جيەككە اكەپ سورعىتقان. وسىدان كەيىن كەپكەن كيىزدى تاقىر جەردەگى ارنايى جايىلعان قارا ماتا ۇستىنە توڭكەرە قاققاندا, ونىڭ بەتىنە قۇم سەكىلدى ۇساق التىن قيىرشىقتارى جىلتىراي ءتۇسىپ وتىرعان. وسىلايشا, جەرگىلىكتى قازاقتار تاۋ وزەنى سۋىنداعى وزدەرى جايعان تەكەمەت نە تۋىرلىقتاعى ءجۇن قاباتتارى ۇستاپ قالعان باعالى مەتالدىڭ ينە جاسۋىنداي شوگىندىلەرىن اسقان توزىمدىلىكپەن مىسقالداپ جيناعان. عاجابى سول, جوعارىداعىداي وتە قيىن قارەكەتپەن وندىرىلگەن التىن قۇمىن ساقتاۋ دا وڭاي ەمەس ەكەن. سوندىقتان ەشقانداي ماتا تۇرلەرىنە توقتامايتىن ونى بابالارىمىز ارتەل كەڭسەسىنە ءىرى قارا تەرىسىنەن تىگىلگەن كىشكەنتاي بىلعارى دوربالارعا سالىپ اپارىپ وتكىزەتىن بولعان.
تيان-شاننىڭ سىرت, بايىنقول اڭعارلارىنداعى كوگىلدىر سۋلى وزەندەردە كەزدەسەتىن التىن قيىرشىقتارى تۋرالى اڭگىمە ءمانىسىن وسىلاي دەسەك, ەندى ونىڭ مىنا ءبىز تۇرعان جەرۇستى – تاۋ جۇلگەلەرىنە قاتىستى ايتىلار ءسوز ءتىپتى بولەك. سونىڭ ءبىرى, ماسەلەن, سوناۋ 1941-1945 جىلدارداعى سوعىس كەزىندەگى ەلدىڭ قورعانىس قۋاتى قاجەتتىلىگى ءۇشىن اشىلعان جارقۇلاق التىن كەنى. تاۋ جۇلگەلەرىنەن تابىلۋى مەن الىنۋى تەز ونىڭ سول كەزدە قانداي زور ماڭىزعا يە ەكەنىن ءبىر-اق نارسەدەن بايقاۋعا بولاتىن. ول – اۋدان ورتالىعى نارىنقولدان حان ءتاڭىرى ەتەگىندەگى ءمارمار قابىرعاعا دەيىنگى يت تۇمسىعى وتپەس نۋ ورمان مەن جويداسىز تاۋ-تاستى بۇزىپ-جارا وتىرىپ سالعان 74 شاقىرىمدىق كۇرە جول. ەگەر اسا ءبىر كۇيىپ تۇرعان قيىن ىسكە كەرەك ەتىلمەسە, مەملەكەت سول كەزدەرى مۇنداي قادامعا بارماس ەدى. دەمەك سولاي بولعان عوي. ءسويتىپ, ونىڭ پايداسىن العاشىندا اتالعان رۋدنيكتەگى كەنشى, گەولوگ, شوپىر قاۋىمى كورسە, ودان كەيىنگى 75 جىلدا ول جايلاۋداعى شوپاندار مەن قاراعاي دايىنداۋشى بريگادالارعا, شىڭدارعا جورىققا اتتانعان الپينيستەر مەن شەكارا زاستاۆالارىنداعى جاۋىنگەرلەرگە ءمىنسىز قىزمەت كورسەتىپ كەلەدى. ال گرپ دەپ اتالاتىن گەولوگيالىق بارلاۋ پارتياسى بەكەتىنىڭ بيىك بەتكەيىندەگى سوعىس جىلدارىندا ۇڭگىپ سالىنعان زابويلار شە؟ جارتى عاسىر ءۇنسىز تۇرىپ, جۇمىسى وسى بەرتىندە عانا قايتا جاندانعان ونىڭ شترەكتەرىندە جوعارىدا ايتىلعان قاھارلى كەزەڭدە 150 جۇمىسشىنىڭ ءتورت اۋىسىممەن كۇندىز-ءتۇنى تىنباي ەڭبەك ەتكەنىن قازىر ەشكىم بىلمەيدى. بۇل – تەك ارحيۆ سورەلەرىندەگى شاڭ باسقان قاعاز بەتتەرىندە عانا ساقتالىپ قالعان سيرەك دەرەك. ولاردىڭ 1941-1945 جىلدارداعى, ياعني باتىستا ءجۇرىپ جاتقان سوعىس ۋاقىتىندا جۇمىس ىستەگەن اتا-اكەلەرىمىزدىڭ قاتارىندا بۇعاناسى بەكىپ, قابىرعاسى قاتپاعان 16 جاستاعى ءجاسوسپىرىم, بولاشاقتا قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى اتاناتىن جازۋشى بەردىبەك سوقپاقباەۆ تا بار-تىن. كەيىن اتاقتى قالامگەر ءوزىنىڭ كوپتەگەن تۋىندىسىندا يەن تاۋداعى وسى جارقۇلاق التىن كەنىن, ونداعى سۋىق تا سۇرقاي باراك ۇيلەرى مەن كۇنگەيدەگى قاۋىپتى قيا جولمەن رۋدا تاسىعان جەرلەستەرىنىڭ ازاپتى ءومىرىن اسقان ءبىر اياۋشىلىق سەزىممەن جازعان ەدى. ونى, اسىرەسە, بەكەڭنىڭ «ولگەندەر قايتىپ كەلمەيدى» اتتى ومىرباياندىق تريلوگياسىنداعى ءبىرىنشى كىتاپ تاراۋلارىنان انىق بايقاۋعا بولادى.
... اسۋ ۇستىندە, مىنە, جوعارىداعى جايتتاردى ءسوز ەتىپ تۇرعانىمىزدا توڭىرەكتى تىنتكىلەپ جۇرگەن جولباسشىمىز ىزدەگەن جوعىن تاپتى-اۋ دەيمىن, ءبىزدى وزىنە قول بۇلعاپ شاقىرعانداي بولدى. ءسويتتى دە ىلە-شالا: «تىنىش... قوزعالماڭدار!» دەگەن يشارامەن قالت تۇرا قالدى. بۇعان سەبەپ: توبەمىزدەگى ءتونىپ تۇرعان جاقپارتاس جاقتان شىققان ءۇن ەدى. شيقىلداعان بەلگىسىز دىبىس, بوگدە قۇس داۋسى.
– ۇلار! – دەدى قۋانا ءتىل قاتقان دۇيسەكەڭ. – بىلەسىڭدەر مە مۇنى؟
– جوق. ەستىگەنىمىز بولماسا, كورگەن ەمەسپىز.
– ەندەشە, بەرى قاراڭدار. مەن اناۋ قىرعا بارامىن دا ۇركىتەمىن. سوندا ونى كورەتىن بولاسىڭدار.
وسىلاي دەگەن ول جوعارىعا قاراي ادىمداي جونەلدى. قيا بەتكەيدى ورلەپ, بىزدەن 150 مەتر بيىكتىككە كوتەرىلگەندە, قالىڭ توبىلعى اراسىنان الدەبىر قۇستار بوي كورسەتە باستادى. تۇرلەرى قوڭىر مەن سۇر ءتۇس وڭدەس. ءبىر كورگەن جان ولاردى بەتكەيدەگى بوزعىلت تاستاردان اجىراتا الماي قالارى انىق. پوشىمدارى دا بولەك. ۇلكەندى-كىشىلى دەگەندەي ءارتۇرلى. بىرەۋى اتالىعى نەمەسە انالىعى, ەكىنشىسى وسى كوكتەم مەن جازدا ءوسىپ-جەتىلگەن بالاپاندارى ما دەپ ويلايسىڭ. بايقاعانىمىز, كوپ ۇشپايدى ەكەن. ورگە قاراي زىمىراي جورعالاپ بارادى. وسى كەزدە... ءيا, ولارعا دۇيسەكەڭ تاياي بەرگەن ۋاقىتتا قالىڭ قورىمتاستاردىڭ اراسىنان ءبىر ۇلاردىڭ كوككە كوتەرىلگەنى! دەنە تۇرقى كىشى جابايى قازعا ۇقساي ما, قالاي؟.. عاجابى سول, شوقىدان ۇشىپ شىققاننان باستاپ ول قاناتىن قاقپادى. قۇددى ءبىر پاراشيۋت دەرسىڭ. كوك جۇزىندە قالقىدى دا وتىردى. ءسويتىپ, اڭعاردىڭ قارسى بەتىندەگى ارشا اراسىنا بارىپ قوندى.
جولباسشىمىز كۇنگەيدەن ءتۇسىپ, جانىمىزعا كەلگەننەن كەيىن ۇلار قۇستىڭ قيمىل-قارەكەتىنە قىزىققان ءبىز ال كەپ ونى ءنوپىر سۇراقتىڭ استىنا الدىق دەيسىز. دۇيسەكەڭنىڭ سولارعا قايتارعان جاۋاپتارىنان ۇققانىمىز: بۇل قاناتتىلار وكىلى ەش ۋاقىتتا ەتەككە تۇسپەيدى ەكەن. تاۋدىڭ ۇشار باسىندا عانا جۇرەدى. قورەگى بەتكەيدەن ءجيى-ءجيى كوشەتىن قورىمتاستار اراسىنداعى اڭ-قۇس اياعى تيمەگەن الاڭقايداعى ۇلار ءشوپ پەن تاۋ شايى اتتى وسىمدىك, سونداي-اق توبىلعىنىڭ گۇلدى جاپىراق ساباقتارى جانە ارشا دىڭىنەن شىعىپ, سول اعاش قابىعىنا پىشاق قىرىنداي عانا بولىپ جينالعان ءسول مايى. ارا-تۇرا قۇز-قياداعى قالاقتاستار اراسىنداعى قىنالاردى دا شوقىپ قويادى دەيدى. وندا دا ولاردىڭ ءبارىن ەمەس, كەيبىرەۋلەرىن عانا. ال قىس كەزىندەگى كۇن اشىقتا بۇل قۇستار تاۋتەكەلەر توبىنىڭ ارتىنان ىلەسىپ وتىراتىن بولىپ شىقتى. سەبەبى ول اڭدار قاردى بۇزىپ, جىلقى سياقتى تەبىندەمەسە دە سوعان ۇقساس ارەكەت جاساپ, شيىرلاي جايىلادى ەكەن. مىنە, ۇلارلار سونداعى ءىز ءتۇسىپ, اشىلعان جەردەگى بۇتا, ءشوپ اراسىنان ءوز ناپاقاسىن تاۋىپ جەۋدى ينستينكتى تۇردە جاقسى مەڭگەرگەن.
– ۇلار – وتە ساق قۇس, – دەدى ءسوز ەتىلىپ وتىرعان تاقىرىپقا بايلانىستى ءبىزدىڭ ەرەكشە قىزىعۋشىلىعىمىزدى بىلگەننەن كەيىن شەشىلە سويلەگەن ورمانشى. – ول ادامدى 1-1,5 شاقىرىم جەردەن-اق بايقاپ, شيقىلداي باستايدى. جاقىنداي تۇسسەڭ, ودان ءارى مازاسىزدانادى. ءسويتىپ, بۇكىل توبىمەن مۇلگىپ تۇرعان تاۋدى ۋ-شۋ قىلادى. قازاقتا «ۇلارداي شۋلادى» دەگەن ءسوز بار ەمەس پە؟ بۇل سوعان وراي ايتىلعان با دەپ ويلايمىن. سودان سوڭ ول ەشكىمگە ۇستاتپايدى جانە قولعا دا ۇيرەنبەيدى. اقيقاتىن ايتسام, الپىستان اسقان وسى جاسىما دەيىن ايلاسىن اسىرۋ ارقىلى ونى اۋلاپ العان اڭشىنى كورگەنىم جوق. ەگەر قاپەلىمدە مىلتىق وعىنان توپشىسى ءۇزىلىپ, اياعى سىنعان, سونىڭ كەسىرىنەن ۇشا دا, جۇرە دە الماي امالسىز قولعا تۇسكەن ۇلار بولسا, ول كوپ ءومىر سۇرمەيدى. تەز ءولىپ قالادى. قاسيەتتى قۇس قوي. سەرتى سولاي. ايتپەسە زووباقتاردا ۇلار نەگە جوق؟ سەبەبى جوعارىداعىداي.
وسىلاي دەگەن دۇيسەكەڭ ءسوزىنىڭ سوڭىن تومەندەگىدەي اڭگىمەمەن اياقتادى. ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان قۇستىڭ قاناتتارى و باستان وتە قىسقا جاراتىلادى ەكەن. سوندىقتان ول كوپ رەتتە ۇزىندىعى 40-45 سانتيمەترلىك, سالماعى 2-2,5 كيلوگرامدىق دەنە تۇرقىنا ساي تەپە-تەڭدىككە قول جەتكىزە الماي, ەركىن ۇشىپ-قونۋعا وراشولاقتىق تانىتاتىن بولىپ شىقتى. ونىڭ كوك جۇزىنە سيرەك كوتەرىلىپ, قاناتىن قاقپاي قالىقتاۋى, مىنە, وسىنداي جاعدايعا بايلانىستى سياقتى. بۇدان وزگە انالىعى 4-8-گە دەيىن جۇمىرتقا تاۋىپ, ءبىر اي مولشەرىندە بالاپان باسىپ شىعاراتىن ۇلار ەتىنىڭ ەمدىك, ادامعا كۇش-قۋات بەرەرلىك قاسيەتتەرى دە نازار اۋدارارلىق. ول يەن تاۋدىڭ ەشكىم اياق باسپاعان جەرلەرىندەگى سيرەك وسىمدىكتەر بويىنداعى دارۋمەندەر ناتيجەسى عوي. سونداي-اق ۇلار ونشا سەمىز بولمايدى ەكەن. ونىڭ ەتىندە ماي وتە از مولشەردە كەزدەسەدى دەيدى اڭگىمە يەسى. مۇنى: «بۇل قۇستىڭ تىنىم تاپپايتىن قوزعالىسىنا, اتاپ ايتقاندا قيادان قياعا جورعالاپ جۇرەتىن مازاسىز قيمىلىنا بايلانىستى جاعداي», دەپ ءتۇسىندىردى ول.
– مانا ءسىز وسى توڭىرەكتەن بىردەڭەنى ىزدەپ تاۋىپ, ونى كورسەتۋگە يشارا جاساپ شاقىرعانداي بولىپ ەدىڭىز, – دەدىك ءبىز كولىككە ءمىنىپ, قايتۋعا جينالىپ جاتقانىمىزدا. – سول كەزدە ۇلار شيقىلداپ... نازارىمىز سوعان اۋىپ كەتتى ەمەس پە؟ ال ول...
– ە, مۇنى جاقسى ەسكە سالدىڭىزدار. بۇل مىنا نارسە. جۇرىڭىزدەر كورسەتەيىن.
وسىلاي دەگەن ورمانشى بەتكەيگە كەلىپ, ءبىر ءشوپتى تۇبىمەن ج ۇلىپ الدى. «بۇل – سارىكۇيىك, – دەدى. – وسى سىرت ايماعىندا عانا وسەدى. باسقا جەردە جوق. كورىپ تۇرسىزدار, باكەنە بويلى, سيرەك اقشىل سارى نوقات گ ۇلى بار, ءبىر-بىرىمەن تۇتاسا وسكەن ەلەۋسىز ءشوپ. مۇنى جىلقى كەرەمەت ءسۇيسىنىپ جەيدى. قىستان ازىپ شىعىپ, ال كوكتەمدە بۇعان اۋزى تيگەن قىلقۇيرىق اتاۋلىنىڭ قاي-قايسىسى دا تەز قۋناپ شىعا كەلەدى. جەلىدەگى ساۋىم اراسىندا سارىكۇيىككە جايىلعان بيەلەردىڭ قىمىزى دا كۇشتى. ۇيقىڭدى كەلتىرىپ, ۇرىپ جىعادى».
دۇيسەكەڭنىڭ مىنا ءسوزىن ەستىگەندە كوز الدىمىزعا جىر ءدۇلد ۇلى ءىلياس جانسۇگىروۆ ەلەستەدى. ول كىسى 1927 جىلى اتاقتى قارقارا جايلاۋىنا كەلىپ, وسى ءوڭىردى تۇگەل ارالاعان. ناتيجەسىندە, «جەتىسۋ سۋرەتتەرى» اتتى بىرنەشە تسيكلدەن تۇراتىن پوەزيالىق تۋىندىنى ومىرگە اكەلگەن. سوندا «جەر تۇگى» دەگەن تاراۋ بار. مۇنى بولە-جارا ايتىپ وتىرعانىمىز, 54 جولدىق وسى ولەڭدە كەگەن, نارىنقول وڭىرىندە وسەتىن 90-نان استام اعاش پەن وسىمدىك ءتۇرىنىڭ اتتارى اتالعان. سولاردىڭ قاتارىندا قازىر مىنا ءبىز تۇرعان سىرت جايلاۋىنداعى سارىكۇيىك تە بار. مۇنى قازاق ولەڭىنىڭ حاس جۇيرىگى: «...بيىكتە بىتەد شوپتەن سارىكۇيىك, تىستەنىپ جاتىر ج ۇلىپ مال ءسۇيسىنىپ. قىمىزىن سارىكۇيىكتىڭ ىشەمىز دەپ, الباندار جايلايدى ەكەن قۇستاي بيىك», دەپ توگىلتەدى. سول وسىمدىك, مىنە, وسى. مۇنى قازىر كوپ ەشكىم بىلمەيدى. بۇلاي دەيتىنىمىز, كەڭەستىك كەزەڭدى قويشى, ونىڭ اتى تاۋەلسىزدىكتەن بەرى جارىققا شىققان كوپ تۇسىندىرمە سوزدىكتەردىڭ وزىندە جوق. عالىمدار ەنجارلىق تانىتقان نەمەسە ۇمىتقان. سوندىقتان جەتىسۋ جەرىندەگى ەرەكشە ءبىر وسىمدىكتىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ, قاعاز بەتىنە قالدىرىپ كەتكەن ءىلياس اعامىزعا «راحمەت!» دەيمىز.
وسىنى ويلاپ اسۋدان تومەن ءتۇسىپ كەلەمىز. ماقساتىمىز – اڭعاردى بويلاپ كەرى قايتۋ. جولشىباي ورمانشى دوسىمىز كورسەتۋگە ۋادە بەرگەن جەرگە سوعىپ, سونداعى وتە سيرەك تابيعات تۋىندىسىن تاماشالاۋ. «ول نە نارسە ەكەن؟» دەپ قويامىز ىشىمىزدەن. ءوستىپ وتىرىپ ۇلكەن قاقپاق وزەنىنە كەلدىك. ونى جاعالاعان كۇيى بوزىمباي سايى بۇرىلىسىنا جەتتىك. سالدەن سوڭ اتابايدىڭ اق تاسىنان وتتىك تە سارىقولاتقا جەتە بەرە كولىكتەن تۇستىك. ءسويتىپ, شىعىس جاعىمىزداعى جولبارىس جوندى جوتا ۇستىمەن ورگە قاراي جاياۋ تارتتىق.
وسى كەزدە كۇنگەيدەن «اڭگۇشىك-اڭگۇشىك» دەپ سۋىر شاڭكىلدەدى. «بار ەكەن-اۋ, تاۋدىڭ بەيكۇنا ماق ۇلىعى. جوعالىپ كەتپەگەنىنە شۇكىر!..» دەدىك دۇيسەنبايعا قاراپ. ء«يا, بار, – دەپ ءتىل قاتتى ءبىزدىڭ تاڭدانىسىمىزدى تۇسىنگەن ول. – بۇرىنعىداي بولماسا دا قايتادان ءوسىپ-ونە باستادى عوي». ءسويتتى دە, بۇل جاعدايدى بىلمەيتىن ءبىزدىڭ جانىمىزداعى «National Geographic» جۋرنالىنىڭ جىگىتتەرىنە ونىڭ تاريحىن ايتۋعا كوشتى. «60-جىلدارى, – دەدى, – ماسكەۋدەگى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ بىرىنەن جىبەرىلگەن ارنايى بريگادا وسى سىرت جايلاۋىنا كەلدى دە, شاتىرلارىن تىگىپ تاستاپ, جاز بويى جاتتى دا قويدى. تىرلىكتەرى – ساي-سالاداعى سۋىر ىندەرىنە ءدارى تاستاۋ. مومىن ماق ۇلىقتى ءولتىرۋ. قىرۋ. سەبەبىن سۇراعاندارعا ايتاتىندارى – بۇلار وبا اۋرۋىن تاراتادى, سوندىقتان وسىلاي ىستەپ جاتىرمىز دەگەن ءۋاج. اتالعان ناۋقاننىڭ ەتەك العانى سونشا, كەيىن جوعارىداعى بريگاداعا ءوز ادامدارى جەتپەي, ولار بۇعان جەرگىلىكتى جەردەگى قولى بوس زەينەتكەرلەردى جالداي باستادى. وسىلايشا, اينالاسى 4-5 جىلدىڭ ىشىندە سىرت جايلاۋىنداعى كۇنگەيلەردە ەش الاڭسىز جۇرگەن بەيكۇنا ماق ۇلىق كورىنبەيتىن, داۋسى دا ەستىلمەيتىن بولدى. ولاردى ورتالىقتان كەلگەن عىلىمي زەرتتەۋ مەكەمەسىنىڭ ماماندارى نەگە جويدى؟ ۇكىمەت جوعارىداعى ارەكەتتى بىرنەشە جىل بويى نەگە توقتاتپادى؟ وعان سول كەزدە دە, ودان كەيىن دە جاۋاپ بولعان جوق. تەك ەل-جۇرتتىڭ ۇزىنقۇلاقتان ەستىگەنى: «ەشقانداي دا وبانىڭ الدىن الۋ ەمەس. سول ۋاقىتتا جاڭادان ءبىر ءدارى-پرەپارات تابىلعان ەكەن. سونى ماماندار سۋىرلار ارقىلى سىناقتان وتكىزىپ كورىپتى», دەگەن كۇڭكىل ءسوز عانا. جارايدى. وتكەن وقيعا وزىمەن كەتسىن. ارادا كوپ جىلدار وتكەندە سۋىرلاردىڭ قايتادان ءوسىپ-ءونىپ, داۋىستارىنىڭ جارقىن-جارقىن شىققانىنا شۇكىر دەيىك. ءيا, بارعا قاناعات. ال.., جوققا سالاۋات.
وسىنى ايتقان جولباسشىمىز كەزەكتى ءبىر توبەدەن اسىپ ءتۇسىپ, كەلەسىسىنە قاراي كوتەرىلگەنىمىزدە, قىسقا-قىسقا تاعى ەكى حيكاياعا ەرىك بەردى دەيسىز. ونىڭ العاشقىسى 2500-3000 مەتر بيىكتىكتەن تومەنگە كوز سالعانىمىزدا بايقالعان ويدىم-ويدىم قارا جەرلەر ەدى. ەرتە زامانداعى قىستاۋ ورىندارى عوي. «باياعىدا, ورىس پەن قىتاي ساۋداگەرلەرى مۇندا كەلمەي تۇرعاندا, – دەدى سولاردى نۇسقاعان ورمانشى, – اڭشى بابالارىمىز وزدەرىنە قاجەت مىلتىق وعىنىڭ ءدارىسىن 40-50 جىلدىق ەسكى قوي قورالارى استىنان الاتىن بولعان. «قالاي؟» دەيسىزدەر عوي. ءوزىمىز قىستا وتقا جاعىپ جۇرگەن كوڭ قاباتى بار ەمەس پە؟ الدىمەن ولار سونى قوپارادى ەكەن. ونى تەكشەلەپ, باسقا جەرگە ۇيگەن سوڭ سوعان ۇقساس, بىراق كوپتەن بەرى جينالعان سارى سۋعا شىلانعان ەكىنشى جەر قىرتىسىن ارشۋعا كىرىسەتىن بولىپ شىقتى. وسىدان كەيىن ءۇشىنشى كەبۋ قي قاباتىنا جەتكەندە, ونىڭ تابانىندا قۇمشەكەر سياقتى اپپاق تۇز ۇنتاقتارى قۇپ-قۇرعاق كۇيدە جاتاتىن بولعان. اڭشىلار, مىنە, سونى وزدەرى بىلەتىن ادىسپەن جيناپ الىپ, ودان مىلتىق ءدارىسىن جاساعان. ول اقجول دەپ اتالعان.
حو-و-ش, ەندى ەكىنشى اڭگىمەمە كوشەيىن. بۇل – مىنا قارسى قاپتالداعى اق تاستى شوقىعا قاتىستى جايت. وتكەن زاماندا مۇندا اتاباي اتتى قىرعىز اڭشىسى ءومىر ءسۇرىپتى. ول مەرگەندىگىندە شەك جوق وتە قىراعى ادام ەكەن. مىنە, سول كىسى ءبىر كۇنى سىرت جايلاۋىنىڭ تەرىسكەيىنەن ۇلكەن تاۋتەكەنى اتىپ جارالايدى. سونى قۋا-قۋا وسى ماڭايعا كەلگەندە اق بۇرشاق ارالاس جاڭبىر جاۋىپ, قۇز-قيا اتاۋلىنىڭ ءبارى اقشا قارعا ورانعانداي بولىپ شىعا كەلەدى. وسى مەزەتتە اڭشى ءوزى ىزىنە ءتۇسىپ كەلە جاتقان تاۋتەكەنى جاقىن مۇيىستەن كورىپ قالادى. جارالانىپ, ابدەن السىرەگەن جانۋار ەكى ءبۇيىرىن سوعا دامىلداپ تۇر ەكەن. سول ساتتە ونى قاراۋىلعا العان اتاباي العا اتتاي بەرمەي مە؟.. بىراق قاپتالداعى اق تاس پەن ونى جاپقان اق بۇرشاقتان ەشتەڭەنى اجىراتا الماي قالعان اڭشىنىڭ اياعى وقىستان تايىپ كەتىپ, قۇزدان ۇشادى دا كەتەدى. ءسويتىپ, ونىڭ بەتكەيدەگى ءار تاسقا ءبىر سوعىلعان دەنەسى ەتەكتەگى ساي تابانىنان بارىپ شىعادى. سودان بەرى مىنا شوقى اتابايدىڭ اق تاسى اتالىپ كەتكەن ەكەن».
وسى وقيعالاردى ايتىپ بولا بەرىپ: «مىنە, كەلدىك! اناعان قاراڭىزدار!» دەگەن دۇيسەكەڭنىڭ قۋانىشتى ءۇنىن ەستىگەن ءبىز ول نۇسقاعان جاققا جالت قارادىق. سويتسەك... سەنەيىك پە, سەنبەيىك پە؟!. الدىمىزدا الىپ جارتاس تۇر. ول تاۋدىڭ قىر جەلكەسىنە مىنە ورنالاسىپتى. عاجابى سول, اق تاستان قۇرالعان ونىڭ قابىرعاسىنىڭ ورتاسى ۇڭىرەيگەن تەسىك. ۇلكەن ويىق. ودان كوك زەڭگىر اسپان مولدىرەي كورىنىپ تۇر. كادىمگى قاقپا.., ءيا, اسپان قاقپاسى! نەمەسە كوك جۇزىنە كوز تىگەر تابيعات تەرەزەسى دەرسىڭ مۇنى. سوندا بۇل قاي زاماندا ومىرگە كەلگەن؟ جانە ونى كىم تەسىپ جاساعان؟ ادام با, جوق الدە تابيعاتتىڭ ءوزى مە؟
– بۇل جەردى ەشكىم بىلمەيدى, – دەدى ورمانشى. – ويتكەنى ورنالاسقان جەرى وتە بيىك, جۇرەتىن جولى دا قيىن تاۋ سىلەمى عوي. سۋرەتكە جاقسىلاپ ءتۇسىرىپ الىڭىزدار. سەبەبى ەلگە ءالى بەيمالىم جەر بولعاندىقتان, فوتوسى دا گازەت-جۋرنالدارعا شىققان ەمەس.
– سولاي دەڭىز. جارتاستاعى تەسىك... اناۋ ويىقتى ايتامىز دا. ول نەدەن پايدا بولعان؟ سونى بىلەسىز بە؟
– بۇل سان جىلدار بويعى باتىستان سوققان جەل مەن جاۋىننىڭ اسەرى. باسقا ەشتەڭە دە ەمەس. كورىپ تۇرسىزدار, جارتاس بيىك تاۋ قىراتى ۇستىندە ورنالاسقان. ول تيان-شانداعى كۇز بەن قىس جانە كوكتەمنىڭ العاشقى ايلارىندا پايدا بولاتىن وكپەك جەلدىڭ وتىندە تۇر. ەكپىنى ادامدى ۇشىرىپ اكەتەردەي كۇشكە يە ول وزىنە كەسە كولدەنەڭ تۇرعان تاس قابىرعانى ءمۇجىپ, تەسپەگەندە قايتەدى. بۇل كۇندەر مەن ايلار جانە جىلدار بويعى ارەكەت ەمەس. عاسىرعا تەڭ ۋاقىتتىڭ اسەرى.
...تاۋدان تومەن ءتۇسىپ, قايتۋعا جينالدىق. ويىمىز وياۋ. كوڭىلىمىز توق. ءجۇزىمىز جادىراڭقى. ءجۇرىسىمىز دە شيراق. بۇعان سەبەپ و باستاعى جوسپارىمىز جۇزەگە اسپاعانىمەن, ونىڭ ورنىن ورمانشى جەرلەسىمىز دۇيسەنباي ءسىلامجان ۇلىنىڭ سىرت ايماعى تۋرالى بۇگىنگى ايتقان تىڭ دا سونى دەرەكتەرگە تولى اڭگىمەلەرى مەن تابيعاتتىڭ توسىن قۇبىلىستارىن كورسەتكەن جەرلەرىنىڭ اسەرى. سولار ءبارىن ارتىعىمەن تولتىرعانداي. ءيا, تايان-شانداعى ءبىر اسۋ, ءبىر اڭعار. ونى بويلاي اققان ءبىر وزەن. جانە سولار ورنالاسقان ءبىر تاۋ جۇلگەسى. وسىلاردىڭ وزىندە جوعارىداعىداي قانشاما سىر جاتىر. ال نارىنقول اتتى ارۋاقتى ايماقتىڭ بۇدان باسقا بايىنقول, قايشى, ويقاراعاي اتىراپتارىندا قانشاما قۇپيا جاتىر دەسەڭىزشى... الداعى ۋاقىتتا اللا ەندى سول جەرلەردى كورۋىمىزگە جازسىن دەيىك.
جانبولات اۋپباەۆ,
جۋرناليست
الماتى وبلىسى,
رايىمبەك اۋدانى,
نارىنقول اۋىلى
