ومبى قازاقتارىنىڭ مايدانداعى ەرلىگى

بۇگىندە ەلىمىزدە «اتامنىڭ اماناتى» قوعامدىق بىرلەستىگى تالاي جان مەن وتباسىنىڭ ۇكىلەگەن ءۇمىتىن, اماناتىن ارقالاعان زەرتتەۋ جۇمىستارىن حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇرگىزىپ كەلەدى.

كەزىندە قازاق ۇلتتىق ەنتسيك­لوپەدياسىندا (5 توم) ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا 100-گە تارتا قازاق باتىرى شىقتى دەپ جازىلسا, قازىر بۇل سان 104-كە جەتتى. سول ەنتسيكلوپەديادا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن العان 11 قازاق رەسپۋب­ليكادان تىس جەردە تۇرادى دەپ كورسەتىلگەن. رەسەي قازاقتارى اراسىنداعى ەرلىكتەر تۋرالى كوپ ەشتەڭە ايتىلماي كەلگەنى دە بەلگىلى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرعان ءجۋرناليستىڭ ءبىرى – «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ بۇرىنعى باس رەداكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جانبولات اۋپباەۆ. سوندىقتان ءبىز وعان ەرەكشە ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز.

ول 4 كۇندىك ساپارىن ومبى­دان باستاعان ەدى. ول پۋشكين اتىنداعى ومبى وبلىستىق كىتاپحاناسىنا الدىن الا ەلەك­تروندى پوشتا ارقىلى سوعىس ارداگەرلەرى تۋرالى ماتە­ريال­دارعا تاپسىرىس بەرگەن. ومبىعا كەلىسىمەن وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ باستاماسىمەن 1995-2010 جىلدار ارالىعىندا «سولداتى پوبەدى», «كنيگا پامياتي» جيناقتارى جانە تاريحشى يگىلىك تۇرسىنوۆتىڭ «ومسكي كراەۆەدچەسكي سپراۆوچنيك» كىتابىمەن تانىسىپ, ىسكە كىرىسەدى. وسى جيناق قۇرىلىمىنىڭ ءوزى كوڭىل اۋدارارلىقتاي ەكەن. مۇقاباسى قىزىل ءتۇستى العاشقى ەڭبەك ۇلكەن 7 تومنان تۇرعان. بۇلارعا مايدان دالاسىنان امان كەلگەن سوعىس جاۋىنگەرلەرى تۋعان اۋداندارى بويىنشا ورنالاستىرىلىپتى. ال ءتۇسى قارا ەكىنشى جيناق – 11 تومدىق. جيناقتا 1418 كۇن مەن تۇنگە سوزىلعان وت كەشۋدە وپات بولعان بوزداقتاردىڭ اتى-ءجونى تىزىلگەن. «سولداتى پوبەدى» كىتابى الفاۆيتتىك تىزىممەن, فوتوسۋرەتتەردەن, سوسىن مايدانگەرلەر تۋرالى ماقالالار مەن ەستەلىكتەردەن تۇرادى. جەتى تومنىڭ ىشىندە 3200-گە جۋىق قازاق جاۋىنگەرىنىڭ فاميلياسى­ مەن ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى تۋرال­ى 14 ماقالا جانە 28 فو­تو­­­­سۋرەت كەزدەسەدى. زەرتتەۋشى-جۋر­ناليست وسى جيناقتاعى 2 جاۋىنگەر قانداسىمىزدىڭ ادام ايتقىسىز ەرلىگى مەن تاعدىرىنا دا قىسقاشا توقتالعان.

سونىڭ ءبىرى احمەت القاي­دا­روۆ. ول الدىمەن 5-اتتى اس­كەر پولكى قۇرامىندا ماسكەۋ تۇبىن­دەگى شايقاسقا قاتىسىپ, كالينين قالاسىن ازات ەتۋگە اتسالىسقان. ۆيتەبسك وڭىرىندەگى شايقاستا كورسەتكەن ەرلىكتەرىنە بايلانىس­تى قازاق جاۋىنگەرى ءىىى دارەجەلى «داڭق» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. بەلورۋسسياداعى پوگرەبەنكو جانە شيلوۆكا سەلولارىن جاۋ­دان ازات ەتۋگە قاتىسقان. اسا قاجەت 1700-بيىكتىكتى باعىن­دىر­عان ەرلىگى ءۇشىن اعا سەرجانت احمەت القايداروۆ ءى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىنە يە بولادى. گەرمانيا جەڭىلىپ, تىزە بۇككەننەن كەيىن 1945 جىلى تامىزدا قيىر شىعىستاعى جاپون كۆانتۋن اسكەرىمەن بولعان ۇرىستا باتىرلىعىمەن تانىلعان وعان ەكىنشى مارتە «قىزىل جۇلدىز» وردەنى بەرىلەدى. وسىلايشا, قايسار قازاق ومبى وڭىرىندەگى ءوزى تۋعان تاۆريا اۋدانىنا 5 بىردەي جاۋىنگەرلىك وردەنمەن ورالادى. ەلگە كەلگەننەن كەيىن دە ءوزىنىڭ ۇستامدى, بيازى جانە ەڭبەكتەگى تاباندىلىعىمەن حالىق اراسىندا قۇرمەتكە بولەنەدى.

ال توقجىگىت سەيسەنباەۆ – ومبى وڭىرىندەگى بايدالى اۋى­لىنان 1942 جىلى اسكەرگە شاقى­رىلعان قازاقتىڭ ءبىرى. ول  ءىى بەلارۋس مايدانىنداعى مارشال ك.ك. روكوسسوۆسكيدىڭ قاراماعىنداعى 65-ارميانىڭ 115-اتقىشتار باتالونىنىڭ جاۋىنگەرى رەتىندە قاتىسىپ, جارالى بولادى. ءۇش ايدان كەيىن قايتادان قاتارعا قوسىلىپ, كوپتەگەن شايقاسقا قاتىسىپ, گومەلگە دەيىن جەتەدى. دنەپردەن ءوتۋ شايقاسىنا قاتىساتىن اسكەرلەر ساپىنىڭ قاتارىنان دا تابىلادى. 1945 جىلى پولشا مەن گەرمانيانىڭ سولتۇستىك جاعىنا جەتىپ, دانتسيگ قالاسى الىنادى. سوعىس اياقتالىپ, توقجىگىت سەيسەنباەۆ ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنى جانە «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ەلگە امان ورالادى.

تاريحشى يگىلىك تۇرسىنوۆ جازعان «ومسكي كراەۆەدچەس­كي سپراۆوچنيكتە» 5 قازاق جاۋىنگەرىنىڭ ەرلىگى باياندالعان. ولار – تولەۋ سارسەنباەۆ, لۇعات ساعىندىقوۆ, دۇيسەكە مۋسەتوۆ, المۇق مايامەروۆ, قۇسايىن سارسەنوۆ.

تولەۋ سارسەنباەۆ – ۇش­قىش­-راديست. 1943 جىلى 21 شىل­دە­­ كۇنى م.ۆورونكوۆتىڭ ەسكا­دريلياسىنىڭ قۇرامىندا بول­عان. تولەۋدەن «ەشەلونعا بەت­تە­دىك» دەگەن سوڭعى حابار كەلىپ جەتكەن. ءبىر وكىنىشتىسى, تولەۋ سارسەنباەۆقا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى قازا تاپقاننان كەيىن بەرىلگەن.

لۇعات ساعىندىقوۆ, دۇيسەكە مۋسەتوۆ – سوعىس ارداگەرلەرى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرلەرى. ومبىلىق قاراپايىم قازاق المۇق مايامەروۆ تە ءىىى دارەجەلى «داڭق» وردەنىن العان. قۇسايىن سارسەنوۆ – ماسكەۋدە وتكەن جەڭىس پارادىنا قاتىسقان جاۋىنگەر. ءىى دارەجەلى «داڭق» وردەنىنىڭ يەگەرى, بىرنەشە مەدالمەن ماراپاتتالعان.

جانبولات اۋپباەۆ كىتاپ­حا­ناداعى تاپسىرىس بەرگەن ەڭ­بەك­تەر مەن انىقتامالاردى قاراپ بولعاننان كەيىن «ومس­كايا پراۆ­دا» گازەتىنىڭ 1941-1945 جىلدارداعى تىگىن­دى­­­سىن اقتارعان. ءوزى ىزدەگەن تاقى­­­رىبىنا قاجەت-اۋ دە­گەن­­ ونشاقتى ماتەريالدى تا­­ۋىپ,­ كوشىرمەسىن جاساپ ال­عان. وندا تىلداعى تىرشىلىك تۋ­را­­لى توپتامالارى ىشىنەن قان­داستارىمىزدىڭ ەڭبەگى بار. 1943 جىلدىڭ 8 قاڭتارىنداعى جارىق كورگەن ماتەريالدا اۋدان ەڭبەكشىلەرى «ومبى كولحوزشىسى» تانك كولونناسىنا قاراجات جيناۋعا زور ىنتامەن كىرىسكەندىگى, ءار كولحوزدىڭ قوسقان ۇلەسى باياندالعان. مى­سا­لى, ل.م.كاگانوۆيچ اتىن­­داعى كولحوزدىڭ توراعاسى قو­جاحمەت كوبەگەنوۆ ءوزىنىڭ جەكە جيناعان قارجىسىنان «ومبى كولحوزشىسى» تانك كولونناسى باستاماسىنا 206 مىڭ سوم 50 پۇت قوسقان. تانك قۇرىلىسىنا سول كەزدەگى 9 كولحوز توراعاسى اتسالىسقان ەكەن.

بىردە «Egemen Qazaqstan» گازەتى رەداكتسياسىنا قوڭىراۋ شالىپ, سوعىس ارداگەرى, 17 جىل قازاق كسر-ءىنىڭ اسكەري كوميسسارى بولعان, ءجۇز جاسقا تولعان نۇرلى بايكەنوۆ تۋرالى ماقالا جازعانىمدى ايتتىم. قازاق جاۋىنگەرىنىڭ ەسىمى مەن ەرلىگى, وتتى جىلداردان كەيىنگى ەڭبەگى ۇمىت قالىپ بارا جاتقانىن دا جەتكىزدىم. گازەتتىڭ سول كەزدەگى باس رەداكتورى جانبولات اۋپباەۆ «ماقالىڭىزدى جىبەرىڭىز, كورەيىك» دەپ جاۋاپ بەردى. كەيىن حابارلاسقانىمدا «قام جەمەڭىز, ماقالاڭىز شىعادى» دەپ ناقتى ايتتى. ايتقانىنداي 2015 جىل­دىڭ­ 2 اقپانىندا ماقالا جاريالاندى. بۇل ماقالانىڭ اسەرى قانداي بولدى دەسەڭىزشى. رەسپۋبليكالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ومىرزاق وزعانباي, گەنەرالدار كەڭەسىنىڭ  توراعاسى رۋستەم قايداروۆ, پولكوۆنيك كيم سەرىكباەۆ, «استانا مەديا پرەسس» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى مارات توقاشباەۆتىڭ قولداۋىمەن كەيىن «گەنەرال بايكەنوۆ» دەگەن كىتاپ جارىق كوردى.

ءجۋرناليستىڭ سوعىس اردا­گەر­لەرىنە كورسەتكەن قۇرمەتى جال­عاسىن تاپتى. وتكەن جىلى ومبىعا بارعاندا ن.ءالجانوۆ, ا.ءجۇنىسوۆ, ە.جۇما­باەۆ سىندى ازاماتتاردىڭ ءوز ىسىنە جاۋاپكەرشىلىگى مەن كى­شى­پە­يىلدىگىنىڭ كۋاگەرى بولدىم. ومبىعا بارعان سوعىس ار­دا­گەرى, رەسپۋبليكاعا ەڭبەگى سىڭگەن ەكونوميست, ومبى پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسىنىڭ تۇلەگى, بيىل تۋعا­نىنا 100 جىل تولعان مارقۇم نۇرىم سانسىزباەۆ «كنيگي پامياتي»­ جي­ناعىن جاساۋشىلارعا كەزىندە العى­س ايتىپ, ەڭبەكتەگى كوپ كەم­شى­لىكتى كورسەتكەن ەدى. اتاپ ايت­قاندا, جيناقتا كەيبىر قازاق جاۋىنگەرىنىڭ اتى-ءجونى بۇرمالانعان, اۋىلدار اتتارى دۇرىس بەرىلمەگەن. ەڭ نەگىزگى كەمشىلىك – ومىردەن وتكەن, سو­عىس­­تان امان كەلگەن, كەيىن دە اۋىل شارۋاشىلىعى, مادەنيەت, قۇرىلىس سالالارىندا ەڭبەك ەتكەن كوپتەگەن سوعىس ارداگەرى جيناققا كىرمەي قالعان. نۇرىم سانسىزباەۆ ءوزى بىلەتىن 20-دان استام مايدانگەردىڭ ءتىزىمىن رەداكتسيا مۇشەلەرىنە تاپسىرعان.

سوعىس قۇرباندارى تۋرا­لى دەرەك پەن دايەكتەردى ىزدەس­تىرۋدە الدا ءالى دە اۋقىمدى جۇمىس تۇر. بىزدە تەك وتتى جىلدارى ەرلىك كورسەتكەن قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ ەسىمدەرى رەسەيدىڭ قازاقستانمەن شەكارالاس استراحان, ورىن­بور,­ ساراتوۆ, ۆولگوگراد, تۇ­مەن, چەليابى وبلىستارىندا­ دا اتاۋ­سىز قالماسا دەگەن تى­لەك­ بار. سونداي-اق سوعىس ارداگەر­لە­رى­نىڭ ەرلىگىن ناسيحاتتاۋدى تەك باسپاسوزبەن شەكتەمەي, ولار تۋرا­لى شاعىن فيلمدەر تۇسىرىلسە دەگەن ۇسىنىسىمىز بار. ۇشىنشىدەن, قازاقستان جوو-داعى تاريح كافەدرالارىنىڭ ماگيستر, دوكتورلىق ديپلومدىق جۇمىستارى قانداستارىمىزدىڭ جانقيارلىق ەرلىگىنە ارنال­سا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. تورتىنشىدەن, قالتالى ازا­مات­تاردىڭ دا بۇل ىسكە ۇلەس قوسىپ, ەرىكتىلەرگە قارجىلاي كومەك قولىن سوزعانى كەرەك-اق. وسى ايتىلعان تىلەكتەردىڭ بارلىعى قازاق حالقىنىڭ قانىنا سىڭگەن وتانسۇيگىشتىك قاسيەتتەردى دارىپ­­تەپ, جاس ۇرپاققا اتا-بابا­ ەرلىگى مەن ەسىمىن جاڭعىرتۋ ءۇشىن قاجەت. حالقىمىز ء«ولى رازى بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەپ بەكەر ايتپاعان.

ءادىلحان قۇدايبەرگەنوۆ,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور