ماماندار كەيىنگى جىلدارى سۋدا داميتىن قانسورعىش جاندىكتەردىڭ سانى ازايىپ كەلە جاتقانىن, بۇعان حيميالىق جانە بيولوگيالىق وڭدەۋ شارالارىنىڭ تۇراقتى جۇرگىزىلۋى جاعداي تۋدىرعانىن ايتادى. بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قانات احمەتوۆتىڭ سوزىنشە, سوناۋ 2001 جىلى سۋدىڭ ءبىر دەتسيمەتر كولەمىندە 6 مىڭ دەرناسىل كەزدەسسە, قازىرگى كۇنى ول 800-گە دەيىن قىسقارعان. نەگىزى شىبىن-شىركەيدىڭ دامۋ ۇدەرىسى سىرتقى ورتانىڭ اسەرىنە تىكەلەي بايلانىستى. كۇن كۇرت ىسىسا, وزەن-كولدەگى, شالشىقتاعى سۋدىڭ تەمپەراتۋراسى دا جوعارىلاپ, دەرناسىلدەر تەزىرەك قاناتتانىپ كەتەدى. كەيىنگى ەكى جىلدا مامىر ايىنىڭ سالقىن بولۋىنان شىبىن-شىركەيدىڭ قاناتتانۋ ۇدەرىسى كىدىرگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە وبلىس ورتالىعىنىڭ تۇرعىندارى شىركەيدىڭ شابۋىلىنا اسا ۇشىراي قويعان جوق. جىل سايىن كوكتەمدە قانسورعىش جاندىكتەرگە قارسى بيولوگيالىق جانە حيميالىق وڭدەۋ شارالارى باستالىپ, ول جاز بويى جالعاساتىنى بەلگىلى. ولاردىڭ قاي ۋاقىتتا ىسكە كىرىسىپ, قاي كەزەڭدە كىدىرۋى تيىستىگىن دەرناسىلدەردىڭ دامۋىن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن عىلىمي توپ مۇشەلەرى بەلگىلەپ وتىرادى. عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە كەيىنگى ۋاقىتتا ەرتىس-بايان وڭىرىندە وڭدەۋ جۇمىستارى جۇيەگە تۇسە باستاعان.
قازىر وڭىردە سارى ماساعا قارسى بيولوگيالىق جانە حيميالىق وڭدەۋ جۇمىستارى تولىعىمەن اياقتالدى. بيىل اۋەدەن وڭدەۋ جۇمىستارى 90 پايىزعا دەيىن ناتيجەلى بولدى دەپ باعالانىپ وتىر. مەردىگەر كومپانيا وكىلدەرى ەندى شىركەي دەرناسىلدەرىن جويۋ بويىنشا شارالارعا قىزۋ كىرىسىپ كەتتى.
«بيىلدىڭ جاڭاشىلدىعى, وڭدەلەتىن اۋماقتاردىڭ اۋقىمى بىرنەشە ەسەگە كۇرت كوبەيدى. ياعني جايىلمالار بويىنشا پرەپاراتتار شاشىلاتىن جەرلەر 27 مىڭ گەكتاردان 71,5 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايتىلدى. اقتوعاي جانە تەرەڭكول اۋداندارىندا اۋەدەن وڭدەۋ جۇمىستارى ءجيى جۇرگىزىلدى. اۋەلى سۋ تاسۋ كەزەڭىندە ەرتىس وزەنى مەن وزگە شاعىن وزەندەردىڭ جايىلمالارىن «باكتيتسيد» بيولوگيالىق پرەپاراتىمەن وڭدەدىك. ال سۋ قايتىپ, ەرتىس وزەنى تابيعي اعىسىنا ورالعان سوڭ جايىلما اۋماقتارىنداعى سۋ ايدىندارىندا ۇشاق ارقىلى حيميالىق وڭدەۋ جۇرگىزىلدى. جوعارىدا اتالعان اۋداندارعا قوسا, پاۆلودار مەن اقسۋ قالالارىنىڭ ماڭايى, كەنجەكول, اتامەكەن كەنتتەرىنىڭ اۋماعى وڭدەلدى. ءبىر عانا وبلىس ورتالىعىندا 26,1 مىڭ گەكتار جەردە دەرناسىلدەرگە قارسى سۇيىقتىق شاشىلدى. ۇشاق جەتپەگەن جەرلەرگە قول بۇرىككىش ارقىلى «باكتيتسيد» پرەپاراتى شاشىلدى ءارى حيميالىق وڭدەۋ دە جۇرگىزىلدى. شاعىن ۇشاقتاردى قولدانۋ ارقىلى سارى ماسانى دەرناسىلدىك كەزەڭىندە جويۋعا مۇمكىن بولدى. دەگەنمەن ماسا دەرناسىلدەرىنىڭ ەكىنشى تولقىنىن جويۋ ءۇشىن ءالى دە فەنولوگيالىق باقىلاۋ جالعاسىپ جاتىر. ەندى مەردىگەر كومپانيانىڭ قىزمەتكەرلەرى ءبىزدىڭ مامانداردىڭ نۇسقاۋىمەن ەرتىس وزەنىنە بيولوگيالىق پرەپاراتتاردى توگە باستايدى. بۇل جۇمىس وزەن بويىنداعى بارلىق نۇكتەدە اتقارىلادى», دەپ ءتۇسىندىردى پاۆلودار وبلىسىنىڭ جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ايگەرىم قابىلتاەۆا.
ادەتتەگىدەي پرەپاراتتار اققۋلى اۋدانى بەسقاراعاي اۋىلىنىڭ ءبىرىنشى نۇكتەسىنەن باستاپ, تەرەڭكول اۋدانى جاڭابەت اۋىلىنىڭ سوڭعى نۇكتەسىنە دەيىن توگىلەدى. بيىل ەرتىس وزەنىنىڭ بەلايا, تۇلكى, تالينكا, پودستەپكا, كاراتۋن جانە وزگە دە ساعالارىندا شىركەيلەردىڭ شىعۋى مۇمكىن نەگىزگى ارنالارى انىقتالدى. وزەننىڭ وبلىس اۋماعىنداعى بارلىق ارناسىنا سىيىمدىلىعى 20 توننا بولاتىن 4 بارجا مەن 5 موتورلى قايىق تارتىلماق. جالپى ۇزىندىعى 1130,6 شاقىرىمعا 166,7 مىڭ ليتر بيولوگيالىق ءونىمنىڭ 30 پايىز سۋسپەنزياسىن پايدالانۋ جوسپارلانىپ وتىر. جالپى, ەلدى مەكەندەردىڭ ماڭايلارى مەن جايىلمالاردى اۋەدەن, جەردەن جانە سۋ ارقىلى وڭدەۋ شارالارىنا جالپى سوماسى 1,2 ملرد تەڭگە بولىنگەن. بۇعان قوسا قالالار مەن اۋدانداردىڭ جەرگىلىكتى قازىناسىنان بارەرلىك وڭدەۋگە قوسىمشا قاراجاتتار قاراستىرىلعان.
شىركەيدىڭ ءبىر قاناتتانسا ىرىق بەرمەي كەتەتىنىن جاقسى بىلەتىن ماماندار قازىرگى كۇنى قانسورعىش جۇمىرتقالارىنىڭ ءار دامۋ كەزەڭىن كىرپىك قاقپاي باقىلاپ وتىر. كۇنىنە بىرنەشە مارتە سۋ ايدىندارىنىڭ تەمپەراتۋراسى, ونداعى دەرناسىلدەردىڭ دامۋ ۇدەرىسى ولشەنەدى. عىلىمي توپتىڭ ۇسىنىستارى بويىنشا ارەكەت ەتەتىن وڭدەۋشىلەر بۇگىندە ەرتىس وزەنى بويىندا ورنالاسقان قالا-اۋدانداردا جوسپارلى شارالاردى جۇرگىزىپ جاتىر. بيولوگ عالىمداردىڭ سوزىنشە, شىركەيدىڭ ءدۇر ەتىپ كوتەرىلۋى كوكتەم-جاز ايلارىندا ءار 7-8 كۇن سايىن قايتالانىپ تۇرادى ەكەن. بيولوگيالىق ءدارى دەرناسىلدەر ءوز بەتىمەن قورەكتەنە الاتىن دامۋىنىڭ ءۇشىنشى دەڭگەيىندە عانا ناتيجەلى. ال مەردىگەرلەر بۇل ۋاقىتتى وتكىزىپ السا, قارا بۇلتتاي توپتانىپ ۇشاتىن شىركەي جىلداعىداي ادامدار مەن جان-جانۋاردىڭ مازاسىن الاتىنى انىق. قارا شىركەي قاپتاعان جىلدارى كەرەكۋ جۇرتى ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىن الا ۇشاتىن ينەلىكپەن جىلاپ كورىسەتىن.
پاۆلودار وبلىسى
