كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
قيما اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايعا بايلانىستى اياعى جەتەر جەرگە بارىپ, جاعى تالعانشا ايتىپ, وتكىر ماسەلەنى كوتەرىپ-اق كەلەدى. بىراق وسىلاي ەكەن-اۋ دەپ ەلەڭ ەتەر ءبىر جان تاپپاي, وكپەلەرى قارا قازانداي بولىپ وتىر. قاي تاراپقا قاراساڭ دا زاڭسىز قوقىس ورىندارى. تۇرمىستىق قالدىق بولسا ءبىر ءسارى, ەرتەڭ قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن ىستىقتا ءىرىپ-ءشىرىپ, جۇقپالى اۋرۋدىڭ وشاعىنا اينالاتىن مال ولەكسەسى تاستالعان ۇرا, جىراقالار. كەيىنگى ۋاقىتتا قىس بويى شىعارىلىپ تاستالعان, الدە اۋرۋدان, الدە كوتەرەم بولىپ ولگەنى بەلگىسىز مال ولەكسەلەرى رابايسىز كوبەيە ءتۇستى. جالعىز جەكەمەنشىك مال يەلەرى عانا ەمەس, ۇيىمداسقان شارۋا قوجالىقتارى دا وسىنداي جامان ادەتكە بوي الدىرىپ العان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەتەك-جەڭى كەڭ پىشىلگەن جاقسى اۋدانىنىڭ اۋماعىندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن بىردە-ءبىر مال قورىمىنىڭ بولماۋى – قيسىنعا كەلمەيتىن دۇنيە.
مال بولعان سوڭ ءولىم-ءجىتىمى بولاتىنى بەلگىلى. بيىلعى قىس تا قىتىمىر بولدى. ءارى مال ىشىندە جۇقپالى اۋرۋدىڭ جۇقاناسى دا بار. ارام ولگەن سوڭ ولەكسەنى ءوز ءۇيىنىڭ جانىنا, مال قوراسىنىڭ ماڭىنا تاستاماسى بەلگىلى. سيراعىنان سۇيرەپ شىعارىپ تاستايدى. تارتىپكە مويىنسۇنعان مالساق قاۋىم بولعانىمەن, ولەكسەنى اپاراتىن ارنايى ورىن جوق. ەندى قايتپەك؟! ءبىر توبەنىڭ باسىنا اپارىپ تاستايدى دا كەتەدى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اۋدان اكىمىنىڭ ەسەپ بەرۋ كەزدەسۋىندە جانايقايلارىن جەتكىزگەن. اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى باحتيار قاسەنوۆتىڭ ۋاجىنە قۇلاق تۇرسەك, اۋدان اۋماعىندا رەسمي تىركەلگەن بىردە-ءبىر مال قورىمى جوق ەكەن. ولەكسەلەردى توگەتىن ءبىر شۇڭقىردىڭ بارى راس. وعان قوسا جيىپ-تەرىپ ورتەيتىن دە جەر بار. مال شىعىنى بولعان جاعدايدا يەسى حابار بەرسە, «مال دارىگەرى» مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق كاسىپورنىنىڭ ادامدارى كەلىپ ولەكسەنى الىپ كەتەدى ەكەن. بىراق ولار قايدا اپارادى, مال قورىمى جوق قوي.
وبلىستىق قۇرىلىس باسقارماسى تيپتىك ۇلگىدەگى مال قورىمىنىڭ جوباسىن بەرگەن ەكەن. بىراق ازىرگە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما جاسالعان جوق, ءتىپتى بيىلعى جوسپارعا دا ەنبەگەن. ازىرگە اكىمدىكتىڭ ارەكەتى – تاۋ-تەڭىز قوقىستى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ كۇشىمەن جيناستىرۋ. وبلىستىق سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق دەپارتامەنت باسشىلىعى بۇل جاعدايدان حابارسىز. سەبەپ – مال ولەكسەلەرى تۋرالى ەشقانداي دابىل تۇسپەگەن. مۇنداي جاي اتباسار اۋدانىنان عانا حابارلانىپتى. اتباسار دەمەكشى, مۇنداعى شارۋا دا شاشەتەكتەن. ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا وسى اۋداننىڭ اقان قۇرمانوۆ, قوسبارماق, قاراكول, سەرگەەۆكا, العاباس ءتارىزدى بىرنەشە اۋىلىنىڭ قىرۋار مالى وزەنگە باتىپ ءولدى. مۇز جۇقارىپ, مالدىڭ سالماعىن كوتەرە المايتىن بولعان كەزدە باقتاشىنىڭ نازارىنان تىس قالىپ, وزەن ۇستىنە شىعىپ كەتكەن. جوبالاپ ەسەپتەگەندە, جۇزدەن اسا جىلقى مەن سيىر. ولەكسەلەرى ەسىل وزەنىنىڭ ىشىندە قالدى. ىلە تابيعات جاناشىرلارى دابىل قاققان. بىراق كوكتەمگى اساۋ وزەننىڭ اقباس تولقىندارىنا جۇتىلىپ كەتكەن قايران مالدىڭ ولەكسەسىن شىعارۋ دا وڭاي شارۋا ەمەس ەكەن. سۋ سۋىق, سەڭ ءجۇرىپ جاتىر. باسىن بايگەگە تىگىپ, ولەكسەلەردى شىعارۋعا ۇمتىلعاندار قايىق تابا الماعان. كەيىن قولدارىنا ىلىككەندەرىن شىعاردى. بىراق قانشاسى سۋ استىندا قالعانى بەلگىسىز. ەڭ قيىنى, ەركەلەپ اققان ەسىلدىڭ سۋىن مال دا, جان دا ىشەدى. كۇنى ەرتەڭ سۋ استىندا ءشىرىپ بورسىعان ولەكسەلەردەن جۇقپالى اۋرۋ تاراماس پا ەكەن؟ جەرگىلىكتى جەردەگى ەكولوگيالىق جاعدايدى ەسەڭگىرەتىپ كەتكەن بۇل وقيعادان اۋدان اكىمدىگى دە, جەرگىلىكتى پوليتسيا باسشىلىعى دا حاباردار. بىراق دەر شاعىندا نازار اۋدارىلمادى.
«بۇل شەتىن وقيعا – جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن اۋداننىڭ ۆەتەرينارلىق قىزمەتىنىڭ باقىلاۋىندا. بارلىق ۋچاسكەدە ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلەدى. كوكتەمدە ەگىن جاعالاۋى باتپاق بولعاندىقتان, قۋاتتى تەحنيكانى كىرگىزۋ مۇمكىن بولمادى. قازىر ارنايى توپتار قۇرىلىپ, جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر», دەيدى اۋدان اكىمدىگىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى ميحايل مايەر.
ال وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتى مەن سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ قىزمەتى اتباسارداعى دابىلىنان ات ۇركەتىن وقيعادان حابارسىز. ەندى اۋدانداعى ماماندارعا وزەن سۋىنان سىناما الۋدى تاپسىرماق. قاۋىپتىڭ كوپتىگىن جوققا شىعارمايدى.
سوڭعى وقيعانى اقىل تارازىسىنا سالساڭىز, ءبىراز جايدىڭ بەتىن اشار ەدى. وتكەن جىلى ءالجان اۋىلىنىڭ جۇزگە جۋىق جىلقىسى سورعا باتىپ ءولدى. كەڭقولتىق اۋىل ادامدارى ساداقا دەسكەن. مالشىدان دا ولگەن مالدىڭ قۇنىن ءوندىرىپ الۋ تۋرالى جاق اشقان جوق. اق قار, كوك مۇزدا, ۇيىتقىعان بوراندا جىلقى باعۋ وڭاي ەمەس قوي. ادەيى ىستەگەن جوق دەسكەن. ال بۇل ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى – ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جىلدىق ازىعى, بالا-شاعاسىن اسىراپ وتىرعان ناپاقاسى. ماسەلەنىڭ مانىسىنە تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك, جىلقىنى باعامىن دەپ جاۋاپكەرشىلىك العان جىلقىشىنىڭ دا ارىنا سىن. ودان باسقا دا وسى تاقىلەتتەس وقيعالاردىڭ ءجيى كەزدەسەتىنىن ايتا كەتسەك, ارتىقتىعى بولماس. ءبىز ساراپتاساق, كوپ ماسەلە باقتاشىعا تىرەلەدى. بىرىنشىدەن, مال يەلەرى مەن باقتاشىلار اراسىندا كەلىسىمشارت جاسالمايدى. سەبەپ, قازىر اۋىل-ايماقتا كۇندىز قولىڭا شام الىپ ىزدەسەڭ دە قولىنا قۇرىق ىلەتىن كىسى تابا المايسىڭ. باسەكەلەستىك بولماعاننان كەيىن بەلسەنىپ باعۋعا شىققان ادامعا كەلىسىمشارت جاسايىق دەگەن ەمەۋرىن تانىتساڭ, «وندا اعايىن, مالىڭدى ءوزىڭ باعىپ ال» دەپ ات-تونىن الا قاشادى. الدىنداعى ءار باس مالعا قىرۋار اقى الىپ وتىرسا دا, ولگەن-جىتكەنىنە جاۋاپتى ەمەس.
«نەگىزىندە سيىردىڭ ءبىر باسىن 4 مىڭعا, جىلقىنىڭ ءبىر باسىن 5 مىڭعا باققاننان كەيىن جاۋاپكەرشىلىك دە بولۋى كەرەك. بۇل جۇمىستى, مەنىڭ ويىمشا, اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرى ۇيىمداستىرۋعا ءتيىستى. كوكتەمدە قورادان شىققان ءتورت ت ۇلىكتىڭ اۋرۋ-ساۋىن انىقتاپ, جايىلىمىن بەلگىلەپ, سۋاتىن كورسەتىپ, الدىنا سالىپ بەرگەننەن كەيىن بار جاۋاپكەرشىلىك مالشىنىڭ موينىندا بولۋعا ءتيىس. قازىر بەيساۋات جۇرگەن مالدىڭ يەسىنە ايىپپۇل ارقالاتاتىن زاڭ بار. ونىڭ بارلىعى دۇرىس. تەك ءبىزدىڭ وڭىردە وسى ءبىر جۇمىس جۇزەگە اسپاي جاتىر. مال ىشىندە ءولىم-ءجىتىمنىڭ كوبەيۋى, اراگىدىك كەزدەسىپ قالاتىن مال ۇرلىعى – جەرگىلىكتى باسشىلىقتىڭ جۇمىستى دۇرىس ۇيىمداستىرماۋىنان», دەيدى ەل اعاسى قونىسباي ەسەنباەۆ.
قاريانىڭ ايتۋىنىڭ ءجونى بار ءتارىزدى. جاقسىنىڭ جالپاق دالاسىندا عانا ەمەس, وزگە وڭىرلەردە دە مال شىعىنىنىڭ ءجيى بولۋى وسىنداي رەتسىزدىكتەن شىعار.
اقمولا وبلىسى
