ارادا (1917 جىلدىڭ قاراشا-جەلتوقسانىندا) تۇركىستان اۆتونومياسى, الاش اۆتونومياسى اتتى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردى اياققا تۇرعىزۋعا تاريحي تالاپ جاسالدى. 1920 جىل 26 تامىزدا بولشەۆيكتىك وكىمەت اياسىندا قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋ جانە ونىڭ جەر كولەمىن بەلگىلەۋ جونىندە دەكرەت شىقتى. بۇل قۇجات الاش وردا كوسەمدەرى – ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ءالىمحان ەرمەك ۇلى (اتى-جوندەرى العاشقى گازەتتەر ستيلىندە) سىندى تۇلعالاردىڭ لەنينمەن جۇرگىزگەن تىكەلەي كەلىسسوزىنىڭ ناتيجەسىندە دۇنيەگە كەلدى. سونىمەن 1917 جىلى باستالعان ازاماتتىق سوعىسى اياقتالعان سوڭ, 1922 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا كەڭەس سوتسياليستىك رەسپۋبليكالار وداعى قۇرىلدى. رەسەي يمپەرياسى جويىلىپ, فەدەراتسيالىق قۇرىلىم دۇنيەگە كەلدى.
وسىنداي كەزەڭدە قازاق وقىعاندارى ۇلتتىق مۇددەلەردى قورعاۋدىڭ تاماشا ۇلگىسىن كورسەتتى. حان زامانى كەتىپ, ورىس بودانىنا اينالعان تاريحي كەزەڭدە ءداستۇرلى بيلىك جۇرگىزگەن تۇقىمنان شىققان وقىمىستى ءاليحان بوكەيحان: «حان بالاسىندا قازاقتىڭ حاقىسى بار ەدى, ءتىرى بولسام قازاققا قىزمەت قىلماي قويمايمىن», – دەپ ايتىپ قانا قويماي, ىسىمەن دە ۇلتقا قىزمەت ەتكەنى – سونىڭ دالەلى. 1917 جىلى قازاقتىڭ ءبىلىمدى دەگەن بۇكىل زيالىلارىنىڭ باسىن قوسىپ, الاش پارتياسىن قۇردى. شەشۋشى تاريحي كەزەڭدە الاش وردا ۇكىمەتىن جاريالاپ, تۇراقتى قارۋلى كۇش تە جاساقتاي ءبىلدى.
كەڭەس ۇكىمەتى 1919 جىلى الاش قوزعالىسىنا قاتىسقاندارعا امنيستيا جاريالاعانىمەن, 1928 جىلدان باستاپ ولاردى قۋدالاي باستادى. الاشورداشىلارمەن قىرىقپىشاق بولعان «قىزىل قازاق» العاشقىدا ولاردىڭ قور كۇيگە تۇسكەنىنە ماسايراعانىمەن, كەيىن – 1937-1938 جىلدارى وزدەرى دە پۇشايمان حال كەشىپ, قارسىلاستارىمەن بىرگە اتىلىپ كەتتى.
«بەلدەۋسىزدەن ءۇي شىقپاس, بەلگىسىزدەن بي شىقپاس» دەمەكشى, بۇل جەردە الاشورداشىلار جانە قىزىل قايراتكەرلەردىڭ ءبىلىم ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي بولعانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. الاش وردا ۇكىمەتىنىڭ حالىق كەڭەسى مۇشەلەرى 15 ادامنىڭ ءبىلىم دەڭگەيى تومەندەگىدەي: مىسالى, ءاليحان بوكەيحان 1894 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ يمپەراتورلىق ورمان ينستيتۋتىنىڭ ستاتيست ماماندىعىن اياقتاعان. مۇستافا شوقاي 1912 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن بىتىرگەن, انا تىلىنەن تىس اعىلشىن, فرانتسۋز, تۇرىك, وزبەك, ورىس تىلدەرىن بىلگەن. مۇحامەتجان تىنىشباي ۇلى I الەكساندر اتىنداعى پەتەربور تەمىر جول ترانسپورتى ينستيتۋتىن 1906 جىلى تامامداعان. ۋاليتحان تاناش ۇلى 1909 جىلى قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن بىتىرگەن, حالەل دوسمۇحامەد ۇلى سانكت-پەتەربۋرگ يمپەراتورلىق اسكەري-مەديتسينا اكادەمياسىن 1909 جىلى ۇزدىك دارەجەلى دارىگەر اتاعىمەن, التىن مەدالمەن اياقتاعان. ايدارحان تۇرلىباي ۇلى 1902 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن, احمەت ءبىرىمجان ۇلى قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن 1895 جىلى التىن مەدالمەن بىتىرگەن, حالەل عابباس ۇلى 1915 جىلى ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىن ۇزدىك اياقتاعان, سادىق امانجول ۇلى قازان يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن 1912 جىلى اياقتاعان, جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلى 1910 جىلى ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن, ءالىمحان ەرمەك ۇلى 1921 جىلى توم تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىن, باقتىگەرەي قۇلمان ۇلى 1889 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىس تىلدەرى فاكۋلتەتىن ۇزدىك اياقتاعان, جاقىپ اقباي ۇلى 1903 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن, بازارباي مامەت ۇلى قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن 1917 جىلى بىتىرگەن. وتىنشى ءالجان ۇلى ومبى مۇعالىمدەر سەمينارياسىن 1894 جىلى بىتىرگەن.
سانجار اسپانديار ۇلى سانكت-پەتەربۋرگتاعى اسكەري-دارىگەرلىك اكادەميانى 1912 جىلى بىتىرگەن, ساتىلعان ساباتاي ۇلى 1899 جىلى ماسكەۋدەگى لازارەۆ اتىنداعى شىعىس تىلدەرى ينستيتۋتىن, سەيىلبەك جانايدار ۇلى 1913 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن بىتىرگەن.
الاشورداشىلار حان-سۇلتان, داۋلەتتى وتباسىلاردان شىققان باعلاندار ەدى. ولار مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق تۇلعا دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن, سونىمەن قاتار اقىن, جازۋشى, عالىم بولعان شەتىنەن دارىندى ادامدار. قازاقتىڭ «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» دەگەن تەڭەۋى سولارعا قاراپ ايتىلعان سەكىلدى.
قىزىل ۇكىمەتتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى بۇل سالاداعى ادام تۇسىنبەيتىن قايشىلىقتى ع.مۇسىرەپوۆتىڭ: «وقىعاندىق تا ءمىن – بايلىقتىڭ بەلگىسى, وقىماعاندىق تا ءمىن – ناداندىق بەلگىسى», – دەگەن سوزىنەن كورەمىز.
ال قىزىل قايراتكەرلەر وكىلدەرىنە كەلسەك, ءالىبي جانگەلدين – قازان مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا, ماسكەۋ ءدىني اكادەمياسىندا شامالى ۋاقىت وقىعان, وزگە ءدىن وكىلدەرى ونى «نيكولاي ستەپنوۆ» دەپ تە اتاعان. كەيىن ماسكەۋ اكادەمياسىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىنەن وقۋدان شىعارىلعان, قازاقتىڭ العاشقى بولشەۆيگى. سۇلتانبەك قوجانوۆ – تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ىشكى ىستەر كوميسسارى 4 جىلدىق ورىس-تۋزەم باستاۋىش مەكتەبىن, 3 سىنىپتى قالا مەكتەبىن, تاشكەنت مۇعالىمدەر سەمينارياسىن بىتىرگەن. وقۋ-اعارتۋ كوميسسارى تەمىربەك جۇرگەنوۆ ۋفا جەر شارۋاشىلىعى ۋچيليششەسىنە وقۋعا ءتۇسىپ, بىتىرمەگەن. تۇرار رىسقۇلوۆ پىشپەك اۋىلشارۋاشىلىق مەكتەبىن اياقتاعان, تاشكەنت مۇعالىمدەر سەمينارياسىن بىتىرمەگەن. ساكەن سەيفۋللين 1913 جىلى ومبى مۇعالىمدەر سەمينارياسىنا تۇسەدى, بىراق بىتىرگەن-بىتىرمەگەنى تۋرالى ناقتى دەرەك جوق. 1933 جىلى قازپي-ءدى تامامداعان. سەيىتقالي مەڭدەشەۆ – قازان وقىتۋشىلار سەمينارياسىن 1903 جىلى اياقتاعان. قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان ەلتاي ەرنازاروۆ ءتىپتى وقىماعان. ۋگار جانىبەكوۆ رەۆوليۋتسيونەر, وقىعان جەرى تۋرالى دەرەك كەزدەسپەيدى.
بولشەۆيكتەردىڭ باسىم بولىگى – ورتا جانە كەدەي ورتادان شىققاندار ەدى. كەڭەس وكىمەتىنە سانالى تۇردە اتسالىسقان از اقسۇيەكتىڭ ءبىرى – باقىتجان قاراتاەۆ (1860-1934) 1890 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن التىن مەدالمەن بىتىرگەن. 1926 جىلى بولشەۆيكتەردەن تۇڭىلگەن ب.قاراتاەۆ پارتيادان ءوز ەركىمەن شىعادى.
تاعى ءبىر اقيقات نارسە: بولشەۆيك قازاق باسشىلارى, قازىرگى تىلمەن ايتقاندا, مەكتەپ, ۋچيليششە, تەحنيكۋم دەڭگەيىندەگى عانا ءبىلىمى بولعانىمەن, اراسىنان تۋما تالانت, وزدىگىنەن وقۋىن مولايتقان, جەمە-جەمگە كەلگەندە ۇلتتىق مۇددەنى جوعارى قويعان تۇرار رىسقۇلوۆ, ت.ب. ءىرى تۇلعالار شىققان. س.سەيفۋللين, س.قوجانوۆ, س.مەڭدەشوۆ, ت.جۇرگەنوۆ مۇراسىن ارنايى زەرتتەگەن عالىمدار اتالعان قايراتكەرلەردىڭ ۇلتقا سىڭىرگەن ەڭبەكتەرىن دالەلدەپ جۇرگەنىن دە اتاپ وتكىزگىمىز كەلەدى.
ءاليحان بوكەيحان باستاعان قازاق وقىعاندارىنىڭ باسىن قوسقان «الاش» پارتياسى مۇشەلەرى, ياعني قازاق ۇلتشىلدارى دا, قىزىل قازاق قايراتكەرلەرى دە ەلىمىزدىڭ 1991 جىلى تاۋەلسىزدىك الۋىن زاڭدىلىق جاعىنان نەگىزدەپ كەتتى. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز – 1922 جىلى كسرو كونستيتۋتسياسىندا وداقتاس رەسپۋبليكانىڭ وداقتان شىعۋ قۇقىعى تىركەلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە 1991 جىلى جەلتوقسان ايىندا كەڭەس وداعىنىڭ بەيبىت جولمەن ىدىراۋىنا مۇمكىندىك بەردى (قاراڭىز: تاۋەلسىزدىكتىڭ تار جول, تايعاق كەشۋى //«Egemen Qazaqstan», 16.12.2022).
قازاق حالقىنىڭ شىن جاناشىرى – ءاليحان بوكەيحان باستاعان الاش تۇلعالارى ەدى. «جەتى اتاسىن بىلگەن جان – جەتى جۇرتتىڭ قامىن جەر» دەمەكشى, ولار حان-سۇلتان تۇقىمى, نەگىزىنەن داۋلەتتى وتباسىلاردان شىققاندار قازاق حالقىنىڭ قايماعى مەن ەليتاسى ەدى. ەگەر تاريح ولارعا تاۋەلسىز ەلدى باسقارۋعا مۇمكىندىك بەرگەندە, قازاقستان الەمنىڭ ەڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ قاتارىنا ەنەرى ءسوزسىز-ءتىن. وعان قازاق زيالىلارىنىڭ بىلىمدەرى دە, تۇسىنىكتەرى دە مولىنان جەتەتىن. بىراق تاريح «ەگەر» دەگەن ءسوزدى بىلمەيدى, شارتتى رايدى مويىندامايدى.
ارينە, ءبىزدىڭ ايتىپ وتىرعانىمىز – كوپشىلىككە بەلگىلى دۇنيەلەر, ياعني فاكتىلەردىڭ كونستاتاتسياسى. ال فاكتىلەردى سالىستىرۋ سەكىلدى ويلاۋ ءتاسىلىن قولدانساق, قۇبىلىستى سىن كوزبەن باعالاۋعا مۇمكىندىك تۋادى.
1917 جىلعى وقيعالار 1991 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى, ونىڭ قۇرامىنا كىرگەن ۇلت رەسپۋبليكالارىنىڭ بەيبىت جولمەن ەگەمەن مەملەكەتتەرگە اينالۋىمەن پارا-پار وقيعالار بولدى. الايدا تاۋەلسىزدىك الا سالىسىمەن ۇلتتىڭ سانا-سەزىمىن وياتقان كۇشكە اينالعان قازاق زيالىلارىنىڭ جارقىن شوعىرى ەلىمىزدىڭ ساياسي ساحناسىنا شىقتى دەپ ايتا المايمىز. ونىڭ ءتۇرلى سەبەبى بار.
ءتىپتى 1993 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان «بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسى بويىنشا 30 جىل ىشىندە 10 مىڭنان اسا قازاقستان ازاماتى مۇحيت اسىپ, شەتەلدە ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ كەلسە دە, جارق ەتكەن ناتيجە بەرە المادى. ءباسپاسوز بەتىندە «بولاشاق» باعدارلاماسىن «بالاماسى الەمدە نەكەن-ساياق, تەڭدەسسىز» دەپ جاتادى. بىراق باسقا حالىقتار دا قول قۋسىرىپ, قاراپ وتىرعان جوق, مىسالى, ساۋد ارابياسى باكالاۆريات پەن اسپيرانتۋرادا وقۋ ءۇشىن باتىس ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە جىل سايىن 5 مىڭ جاس ازاماتىن جىبەرەدى.
ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءاردايىم جاستار ماسەلەسىن كوتەرىپ, ولارعا جاڭا مۇمكىندىكتەر بەرۋ, قابىلەتتى جاستارعا كەڭىنەن جول اشىپ, جاعداي جاساۋ كەرەك ەكەنىن ايتىپ كەلەدى.
جاستار قالىپتاسىپ وتىرعان قولايلى جاعدايدى ۇتىمدى پايدالانىپ, وزدەرىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن, ۇلتى جولىنداعى قادىر-قاسيەتىن, مىنەزىن, شەتەلدەردە جيناقتاعان تاجىريبەسىن ەلىمىزدىڭ بۇگىنى مەن كەلەشەگى ءۇشىن جۇمساۋى كەرەك-اق.
«حالىققا قىزمەت ەتۋ – بىلىمنەن ەمەس, مىنەزدەن» دەپ ءاليحان بوكەيحان ايتقان اقيقات ءبىزدى ءارى ويلاندىرىپ, ءارى تاباندى ەتۋى قاجەت دەپ سانايمىز.
قايرات ساكي,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ديپلوماتيالىق قىزمەتىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى
