سوڭعى دەرەككە سۇيەنسەك, حالىقتىڭ 69,03 پايىزى قازاقتار. بۇل شامامەن 20 ميلليونعا جۋىق ازاماتتىڭ 13 ميلليوننان استامى دەگەن ءسوز. دەمەك, بۇگىندە دەموگرافيالىق احۋال وزگەرگەن تۇستا, ءتىل ساياساتىنا قاتىستى كوزقاراستى دا وزگەرتەتىن ۋاقىت كەلدى. ەندىگى جەردە «قازاق ءتىلىنىڭ تۇتىنۋشىلارى كىمدەر؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋىمىز كەرەك.
ەل تۇتقاسىن ۇستايتىن جاڭا شەنەۋنىكتەردىڭ شوعىرى – پرەزيدەنتتىك كادرلىق رەزەرۆى ەكەنى انىق. باستاماعا العاش 2019 جىلى 300 مامان ىرىكتەلسە, 2021 جىلى قاتارى 50 جاس مامانمەن تولىقتى. بۇگىندە ولاردىڭ 75% مەملەكەتتىك ورگاندارعا جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورلارعا تاعايىندالعان. ءبىر ايتا كەتەرلىگى جاستاردىڭ باسىم بولىگى – «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەكتەرى.
2021 جىلى حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعىنىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى اينۇر كاربوزوۆا: «11 مىڭنان استام تۇلەكتىڭ 50%-دان استامى ورتا جانە جوعارى دەڭگەيدەگى جەتەكشى قىزمەت اتقارادى. ياعني تۇلەكتەردىڭ جارتىسىنان كوبى – قازاقستان ومىرىنە جاناما نەمەسە تىكەلەي اسەر ەتەتىن ماڭىزدى شەشىم قابىلدايتىن باسشىلار. مىڭنان استام تۇلەك نەمەسە 10%-ى ءوز كاسىپورىندارىن اشقان. ياعني ولار شاعىن جانە ورتا بيزنەستى ىلگەرىلەتۋگە بەلسەندى قاتىسىپ وتىر. جالپى, بۇل ساندىق جانە ساپالىق مىسالدار, قاراپايىم اريفمەتيكانى قولدانعاننىڭ وزىندە, سالىنعان قاراجاتتىڭ اقتالاتىنىن جانە تۇلەكتەردىڭ بارلىق ۇلتتىق, رەسپۋبليكالىق جوباعا قاتىسۋى جوبانىڭ تابىستى بولعانىن كورسەتەدى», دەگەن ەدى.
دەمەك وسى جاستاردىڭ قازاق تىلىندە ەركىن سويلەۋى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن ايعاقتايدى. ال قوعامداعى «بولاشاق» ستيپەندياتتارى مەن تۇلەكتەرىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلگەنىمەن, ادەتتە ورىسشا سويلەسەدى دەگەن پىكىردى ەسكەرسەك, ستيپەندياعا ىرىكتەۋ كەزىندەگى قازاق تىلىنەن تەست دەڭگەيىن كۇشەيتۋ كەرەك. وسىلايشا, قاجەتتىلىك تۋعىزۋ ارقىلى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن ءوز دەڭگەيىندە ساقتاۋعا بولادى. سۇرانىسقا يە تىلدە عانا اتا-انالار ءوز بالالارىن وقۋعا بەرەدى. ادامداردى قاجەتتىلىك قامشىلاسا, تىلگە جول اشىلادى.
ەلىمىزدە ءتىل ساياساتىن دامىتۋدىڭ 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-قيمىل جوسپارى تالقىلانىپ جاتىر. ءتىپتى مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگى بىلتىردان باستاپ پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنا جوعارى وقۋدان كەيىنگى ءبىلىم الۋشى ۇمىتكەرلەرگە مەملەكەتتىك ءتىلدى ورتا دەڭگەيدەن (ۆ1) تومەن ەمەس ءبىلۋى بويىنشا سەرتيفيكاتتارىنىڭ بولۋى تۋرالى تالاپ ەنگىزىلگەن. ال بيىل پرەزيدەنتتىك جاستار كادرلىق رەزەرۆىنە ىرىكتەۋ كەزىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ نەگىزگى تالاپ رەتىندە بەكىتىلگەن. بۇعان ارداگەر مەملەكەتتىك قىزمەتشى سەرىك ساپانوۆ بىلايشا سالماقتى پىكىرىن ءبىلدىردى.
– ءتىلدى ءبىلۋ بىرنەشە ساتىدان تۇرادى. ءبىرىنشى, ءتۇسىنۋ. ەكىنشى, سويلەي ءبىلۋ. ءۇشىنشى, وقىپ-تۇيگەنىن ايتا ءبىلۋ. ءتورتىنشى, ءوز ويىڭدى ەركىن جازا ءبىلۋ. ءبىز قازىر باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ سويلەگەنىنە ءماز بولىپ ءجۇرمىز. مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ باسقا ۇلتتار ءۇشىن عانا ەمەس, ورىس ءتىلدى قازاق ءۇشىن دە ماجبۇرلىكتەن تۋىندايدى. 32 جىلدان استى, ەندى ءبىز قازاقتىڭ تىلدىك تۇرعىدا تاۋەلسىز مەملەكەت بولعانىن قالاساق, ءبىرىنشى دەپۋتاتتىققا جانە مەملەكەتتىك قىزمەتشىگە ۇمىتكەرلەر قازاق ءتىلىن تولىق مەڭگەرۋى قاجەت. تەك ءتۇسىنىپ سويلەپ قانا قويماي, وقىپ-جازا ءبىلۋى مىندەتتى بولۋ كەرەك, – دەدى ول.
– نەگىزى بۇل جەردە ۇلكەن كوممۋنيكاتسيالىق پروبلەمانىڭ شەگى شىعادى. ءبىزدىڭ مەملەكەتتەگى قازىر بولىپ جاتقان كوپتەگەن كوممۋنيكاتسيالىق داعدارىستىڭ, كەيبىر سيتۋاتسيالاردىڭ استارىندا تىلدىك پروبلەما جاتقانىن مويىنداۋ قاجەت. ماسەلەن, زاۋىت, فابريكالاردا قازاقشا سويلەمەيتىن توپ-مەنەدجەرلەر بار. ولاردىڭ كوپشىلىگى ءوز دەڭگەيىندە جۇمىسشىلار تىلىمەن سويلەسە المايدى. ويتكەنى باسشىلىق ورىسشا, قاتارداعى قاراپايىم جۇمىسشىلار قازاقشا سويلەيدى. بۇدان ەكى ورتادا كوممۋنيكاتسيالىق داعدارىس تۋىنداپ جاتادى. باسشىلىق ءوزىنىڭ تىلىندە سويلەمەگەن سوڭ, جۇمىسشىلاردا كىشكەنە ارازدىق, رەنجۋ پايدا بولادى. وسىنداي ۇلكەن كوممۋنيكاتسيالىق پروبلەما بارى جاسىرىن ەمەس. سونداي-اق بۇل جەردە تىلدىك فاكتوردىڭ بولۋى كوپتەگەن توپ-مەنەدجەردى نەمەسە مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ قازاق ءتىلىن بىلمەۋى باستى پروبلەما ەكەنىن, شەشۋشى فاكتورلاردىڭ ءبىرى ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك, – دەدى جۋرناليست جايناگۇل تولەمىس.
جۋرناليست ءسوزىنىڭ جانى بار. سەبەبى مەملەكەتتىك ءتىل مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە زاڭ جۇزىندە مىندەتتەلمەگەن. مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ 2017 جىلعى 21 اقپانداعى №40 بۇيرىعىنا سايكەس مەملەكەتتىك اكىمشىلىك لاۋازىمىنا ورنالاسۋعا ارنالعان كونكۋرستى وتكىزۋ قاعيداسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن بىلۋگە ارنالعان تەستىلەۋدەن ءوتۋ ءۇشىن ءمان بەلگىلەنبەيدى» دەپ جازىلعان. دەمەك بۇل مەملەكەتتىك قىزمەتكە ءوتۋ بارىسىنداعى تاپسىرىلاتىن تەستىلەۋدە قازاق ءتىلىنىڭ قاجەتتىلىگى جوق ەكەنىن بىلدىرەدى. بىراق مەملەكەتتىك قىزمەتكە وتكەن ازاماتقا «ۇمىتكەر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى مەن زاڭنامالارىن بىلۋگە ارنالعان تەستىلەۋدەن ءساتتى ءوتتى» دەپ بەرىلەدى. بۇل – تازا مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى پارادوكس. ياعني مەملەكەتتىك قىزمەتشى مەن حالىق, جۇمىس بەرۋشى مەن قاتارداعى جۇمىسشى اراسىندا كوممۋنيكاتسيالىق پروبلەما بار دەگەن ءسوز.
– ويتكەنى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر كۇندەلىكتى حالىقتى قابىلدايدى, ولارمەن تىلدەسەدى. ال قازاق ءتىلىن بىلمەيتىندەر ولارمەن قالاي سويلەسەدى؟ سايكەسىنشە, ءوزارا ديالوگ بولماعاننان كەيىن ورتادا ۇلكەن پروبلەما تۋىندايدى. سوندىقتان قازاق ءتىلىن بازالىق دەڭگەيدە ەمەس, وتە تەرەڭ دەڭگەيدە ءبىلۋ قاجەت. ويتكەنى كەيبىر سوزدەردىڭ بىرنەشە ماعىناسى بولۋى مۇمكىن. ياعني مەملەكەتتىك قىزمەتكە ازاماتتاردى الاردا تىلدىك دەڭگەيى 0 بالل ەمەس, شىن مانىندە تىلدىك دەڭگەيى كورىنۋى قاجەت. سەبەبى حالىقپەن سويلەسەتىن ءبىرىنشى كەزەكتە «ا» نەمەسە «ب» كورپۋسىنا وتەتىن ازاماتتار. ياعني قازاق ءتىلىن ءبىلۋ ۇلكەن كورپوراتيۆتى مادەنيەتتىڭ ۇلگىسىنە اينالۋى قاجەت. كورپوراتيۆتى مادەنيەت دەگەنىمىز نە؟ بۇل ۇجىمنىڭ ءوزارا ديالوگ ورناتا الۋى, ءتۇسىنىسۋى جانە ۇجىمنىڭ قۇندىلىقتارىن, باسشىلىقتىڭ مىناۋ قاراپايىم جۇمىسشىلارعا تۇسىندىرە ءبىلۋى. باسشىلىق ورىسشا سويلەگەندىكتەن, ۇجىمنىڭ قۇندىلىقتارىن قاتارداعى ازاماتتار تۇسىنبەيدى. سالدارىنان ول جەردە تاعى دا كيكىلجىڭدەر بولىپ جاتادى. نەگىزىندە, ءتىلدى ءبىلۋ ۇجىمدىق مادەنيەتتىڭ ۇلگىسى بولۋى قاجەت, – دەدى ج.تولەمىس.
قوعام تاراپىنان مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەت كورسەتۋىنە قاتىستى كوڭىل تولماۋشىلىقتىڭ بارى جاسىرىن ەمەس. ياعني كادرلىق الەۋەتكە ساپالى تۇرعىدان وزگەرىس كەرەك. مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋدا, حالىقتىڭ قازاق ءتىلىن ەركىن جانە تەگىن مەڭگەرۋىنە بارلىق جاعداي جاسالعانداي كورىنەدى. بيۋدجەتتەن بولىنەتىن ميللياردتار سولاي دەگىزبەي قويمايدى. كەزىندە مەكەمەلەردە قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ كابينەتتەرى اشىلىپ, ەلدىڭ ءبارى ءتىل ۇيرەنۋگە كىرىسكەن-ءدى. ودان ناتيجەسى شىقپادى ما, ايتەۋىر كەيىن الگى كابينەتتەر ۇشتى-كۇيلى جوعالدى. ەندەشە, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرگە مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتۋ ءۇشىن نە ىستەگەن دۇرىس؟
نەگىزىندە مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىنىڭ ءبىر شەشىمى ساياسي ەرىك-جىگەردە جاتىر. ەگەر بيلiكتە مەملەكەتتiك تiلدi جاقسى قارقىنمەن دامىتامىز دەگەن شىن نيەت بولسا, بiر عانا زاڭنىڭ ءوزi دە جەتكىلىكتى. ال مەملەكەتتىك قىزمەتكە 30 جىل عۇمىرىن ارناعان سەرىك ساپانوۆ اتا زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلۋى كەرەك دەيدى.
– كونستيتۋتسيانىڭ 7-بابىنىڭ 2 جانە 3-تارماقتارىن الىپ تاستاۋدى دەپۋتاتتار تالقىلاۋىنا ۇسىنامىن. سەبەپ بۇۇ-نىڭ ەرەجەسىندە جەرگىلىكتى مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت ەل حالقىنىڭ 2\3-نەن, ياعني 66 پايىزىنان اسسا, ول ءبىر ۇلتتى (مونوۇلتتى) مەملەكەت بولىپ ەسەپتەلەدى. بارلىق ەلدە دە باسقا ۇلىستان وتانداستارى جەتكىلىكتى. بىراق ولار جەرگىلىكتى مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتپەن ارتىقشىلىققا تالاسپايدى, تالاسسا ازاماتتىقتان ايىرىلۋى مۇمكىن. تالاس ماقسات, تالاپتى زاڭمەن ايقىنداماۋدان تۋىندايدى. مۇنى اتا زاڭمەن ايقىنداۋ ءبىز سياقتى ورىس وتارىنان شىققان ەلدەرگە اسا ماڭىزدى. ويتكەنى وسىنىڭ كەسىرىنەن ءبىز ءالى مەملەكەت نەگىزىن ايقىنداماي كەيبىر جەرلەستەرىمىزدىڭ اۋا جايىلۋىنا جول اشىپ وتىرمىز, – دەدى ارداگەر.
بۇل تاجىريبەنى قىرعىزستان مەن وزبەكستان ەلدەرى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. ولار مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە مەملەكەتتىك ءتىلدى مىندەتتەپ ۇلگەردى. ءبىز دە وسىعان كەلۋىمىز كەرەك. ەگەر ءبىلىمدى, كوكىرەگى وياۋ, ەڭبەكقور جاستار – ەلىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ باستى ينديكاتورى دەسەك, بۇل سالاعا ىرىكتەلەتىن جاس قىزمەتكەرلەرگە مەملەكەتتىك ءتىلدى جوعارى دەڭگەيدە ءبىلۋىن مىندەتتەۋ قاجەت.
