ادامگەرشىلىك تاربيە اداستىرمايدى

ۇيلەسپەيتىن ءۇش ۇلگى

ححI عاسىرداعى دۇنيەجۇزىلىك ءبىلىم جۇيەسىنىڭ دامۋ باعىتتارى, قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ, جەكە تۇلعانىڭ ەركىندىگى سياقتى زاماناۋي قاعيدات­تار جاستاردىڭ وي دۇنيەسى مەن ساناسىنا قالاي اسەر ەتىپ جاتىر؟ وسى ساۋال توڭى­رەگىندە تولعانساق, الدىمەن ەلىمىزدەگى بۇگىنگى ءبىلىم مەن تاربيە جۇيەسىن سارالاپ العانىمىز ءجون. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ ومىرىمىزدە بىلىممەن بىرگە تاربيە بەرۋدىڭ ءۇش ۇلگىسى جارىسا قولدانى­لىپ جاتىر. ءبىرىنشى – قازاق وتباسىنداعى بالا تاربيەسىنىڭ تاريحي تۇرعىدان قا­لىپ­تاسقان ۇلگىسى. بۇل ۇلتتىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان سالت-داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرىپتارىنا نەگىزدەلگەن. ەكىنشى – جان-جاقتى ۇيلەسىمدى, ادامگەرشىلىگى مول جەكە تۇلعانى تاربيەلەۋدىڭ كەڭەستىك ۇلگىسى. تاۋەلسىزدىك الدىق دەسەك تە, بۇل كەزەڭنىڭ يدەولوگيالىق, مورالدىق ۇستانىمدا­رىن قوعام مۇشەلەرىنە جەتكىزۋدىڭ تاجىري­بەسى ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى. ءۇشىنشى – تۇلعانىڭ دەموكراتيالىق جانە ەركىن دامۋىنا نەگىزدەلگەن ءبىلىم مەن تاربيەنىڭ زاماناۋي باتىستىق مودەلى.

اتالعان نۇسقالاردان بۇگىنگى قوعام ءومىرىنىڭ شىنايى تالاپتارىنا سايكەس كەلەتىن, ەڭ جاقسى ءارى ءتيىمدى ۇلگىلەرىن كىرىك­تىرە وتىرىپ تاڭداۋ جاساۋ, ارينە, وڭاي ەمەس. بىزگە العاشقى ەكى ۇلگى اۋەلدەن ەتەنە تانىس. تەك ولاردىڭ ەڭ وزىق ونەگەسىن بۇگىنگى ومىرگە يكەمدەي ءبىلۋىمىز قاجەت. ال بۇكىل الەمدى شارپىعان ءۇشىنشى ۇلگى كەڭىرەك, جان-جاقتى زەردەلەۋدى قاجەت ەتەدى. مۇنىڭ باستى سەبەبى ادامزات تاريحىنداعى بۇلتارتپاس قۇبىلىس – الەم ەلدەرى ەكونوميكاسى مەن ادامزات قوعامىنىڭ ءوزارا ىقپالداستىعىنان تۋىنداعان جاھاندانۋ ۇدەرىسى. بۇكىل الەم قازىرگى ۋاقىتتا مادەني جانە ءبىلىم قۇندىلىقتارىنا, سونىمەن بىرگە وسكەلەڭ ۇرپاقتى تاربيەلەۋ داستۇرلەرىنە قاتىستى دا ءوزارا ساباقتاسا بايلانىسىپ دامۋ ۇستىندە. ءححى عاسىر ەكونوميكانىڭ, ونەر­كاسىپتىڭ, عىلىم مەن مادەنيەتتىڭ, ءبىلىم مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارى­نىڭ, تۇتاستاي العاندا قوعام دامۋىنىڭ بار­لىق قۇرىلىمى­نىڭ قارقىندى دا­مۋى­مەن, سونداي-اق دەموكراتيالىق ۇدەرىستەر مەن جەكە تۇل­عانىڭ بوستاندىعىنىڭ وزەك­تىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى.

وسى ورايدا كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ءبىلىم مەن تاربيەلەۋ ىسىندەگى زاماناۋي تاسىلدەرى, سونىڭ ىشىندە, ەلىمىزدىڭ عى­لى­مي تۇرعىدان نەگىزدەلگەن جانە جالپى­ادامزاتتىق مۇراتتار مەن قۇندى­لىق­تار­­عا, ادامگەرشىلىككە, ازامات­تىق قاعيدات­تار­­عا ەڭبەك­سۇيگىشتىككە, وتان­سۇيگىشتىككە, ادام قۇقىقتارى مەن بوس­تاندىقتارىن قۇرمەتتەۋگە, ۇلتتىق مادەنيەت پەن ءداس­تۇردى, ادەت-عۇرىپتاردى دامىتۋعا باعىت­تالعان مەملەكەتتىك ساياساتىنا ء(بىلىم جانە تاربيە سالاسىنداعى) نەگىزدەلۋى ماڭىزدى. سەبەبى حالىقتىڭ دەنە جانە رۋحاني-ادام­گەرشىلىك ساۋلىعى – مەملەكەتتىڭ وركەنيەت دەڭگەيىن انىقتايتىن ۇلتتىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ كورسەتكىشى.

پەداگوگيكا عىلىمىنىڭ قازىرگى ءادىس­ناماسى جەكە تۇلعانىڭ دامۋىندا قو­عام­دىق سانا مەن قورشاعان ورتاداعى وبەك­تيۆتى شىندىق تىكەلەي اسەر ەتەتىن كۇردەلى الەۋمەتتىك ۇدەرىستەن – تاربيەدەن باستاۋ الادى. ءبىز جاھاندانۋدىڭ قارقىن العان ۋاقىتىندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جاپپاي اقپاراتتاندىرۋ, وڭ جانە تەرىس ىقپالى بار باسەكەلەستىكتىڭ جىلدام دامىعان عاسىرىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. الەۋمەتتىك جەلىلەردەن الىناتىن اقپاراتتاردىڭ كوپتىگى, ونىڭ شامادان تىس ارتىق بەرىلۋى قازىرگى بالالار ءومىرىنىڭ باستى وزەگىنە اينالىپ وتىر. ول بالالارعا تەك وڭ اسەر ەتىپ قانا قويماي, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قاۋىپ-قاتەر دە توندىرەدى. ونىڭ كەلەڭسىز كورىنىستەرى تۋرالى الەمدىك ادەبيەتتەردە اتاپ كورسەتىلىپ جۇرگەندەي, ادامگەرشىلىك ۇستىندارىنىڭ قۇلدىراۋى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىنىڭ رۋحسىز, ءوزىمشىل, اگرەسسيۆتى بولىپ وسۋىنە ىقپال ەتە باستادى.

باتىستىق «ەركىن تاربيەلەۋ»

بىزدىڭشە, اتالعان جايتتاردىڭ باستى سەبەبى باتىس ەلدەرى مەن اقش-تاعىداي كوپ جاعدايدا بوستاندىق ۇعىمىن جەكە ادامدى مەملەكەتكە قارسى قويۋدان بولۋى دا مۇمكىن. ياعني مەملەكەت جەكە ادامنىڭ ومىرىنە ارالاسپاۋى كەرەك. جەكە ومىرىندە اركىم نەنى قالاسا, سونى ىستەۋى كەرەك دەگەن تۇجىرىمداماعا باسىمدىق بەرىلەدى. قازىرگى كەڭ تارال­عان باتىستىق «ەركىن تاربيەلەۋ» تەو­ريا­سىنىڭ كەيبىر قاعيدالارىنىڭ تاربيە­لىك نەگىزى سولعىن جانە ءبىزدىڭ ۇلتتىق ساياسات­قا ۇيلەسە بەرمەيدى. ول بەلگىلى دارەجە­دە مەكتەپتىڭ, ۇجىمنىڭ, وتباسى­نىڭ تاربيەلىك ىقپالىن السىرەتۋگە باعىتتالعان. تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي ۇستانىمدارىنا قايشى كەلەتىنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. مۇنداي تۇجىرىمداما, اسىرەسە, ءالى وزىن­دىك ۇستانىمى مەن قاعيدا­لارى تولىق قالىپتاسپاعان, ومىرلىك تاجى­ريبەسى جوق بالالار مەن جاستاردى ەلىكتىرەدى. شىنايى ەركىندىك دەگەنىمىز – ويىنا نە كەلسە سونى ىستەپ, بەتىمەن كەتۋشىلىك ەمەس, ول كەز كەلگەن ىستە قوعام سۇرانىسىنا لايىق, ۇلت مۇددەسىنە ۇيلەسەتىن دۇرىس تاڭداۋ جاساي الۋ جانە وعان قاتىستى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋ. وسىنداي قاراپايىم دا تۇسىنىكتى رۋحاني-ادامگەرشىلىك تاربيەمەن تىعىز بايلانىستى تۇجىرىمداما قازىرگى تاڭدا ءجيى بۇزىلىپ, سونىڭ سالدارىنان جاستار تاربيەسىنە قاتىستى ۇلكەن ماسەلەلەرگە تاپ بولىپ وتىرمىز.

قازىرگى الەمدەگى ادامنىڭ ەركىندىگى ءوز ەركىمەن جۇرەتىن, «نەنى قالاسام, سونى ىستەيمىن» دەگەن ءوز بەتىمەن كەتۋشى­لىك­كە ۇلاسىپ جاتىر. انتيكالىق ءداۋىر­دىڭ وزىندە پلاتون ادام ەركىندىگىنىڭ ولشەمى رەتىندە ادامگەرشىلىككە باستايتىن رۋحاني ىزگىلىكتى اتاعان بولاتىن. ول ەركىندىكتىڭ مانىنەن بورىش ۇعىمىن شىعاردى. شىعىستىڭ ەركىندىك فيلوسوفياسى قوعام مەن ادام بىرلىگىن, ادىلەتتىلىك, گۋمانيزم, ادامگەرشىلىك, اتا-انانى قۇرمەتتەۋ سياقتى قۇندىلىقتاردىڭ ۇستەمدىگىمەن سيپاتتالادى.

الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق تۇرعى­دان ازيالىق مەنتاليتەت شىعىستىق ۇجىمدىق ىنتىماقتاستىقپەن, ۇلتتىق قۇندىلىقتارمەن, وتباسىلىق سالت-داستۇرلەرمەن تىعىز بايلانىستى. سون­دىق­تان قوعام مۇشەلەرىنىڭ ءوز بەتىمەن كەتۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك تۇرعىدان جەكە تۇلعا ەركىن­دىگىنىڭ شەگىن انىقتاۋ كەرەك. وسى­عان وراي وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى مەن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيستر­لىگى قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتى – ادىلەتتى قازاقستان جاعدا­يىن­­دا الەمدىك جانە ۇلتتىق تاربيەگە قاتىستى نەگىزگى باعىتتاردى قامتي­­تىن ءبىلىم تۇجىرىمداماسىن جاڭارتۋ, ­وزەك­تى ماسەلەلەردى شە­شۋ, ناقتى ءىس-شارا­لار ستراتەگيالارىن ايقىنداۋ. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ: ء«بىز ەلدەگى ازا­ماتتىق بەلسەندىلىكتى وياتىپ, مەم­لەكەت پەن قوعام اراسىنداعى سانالى دا سىندارلى سەرىك­تەستىك ۇدەرىسىن باستاۋىمىز كە­رەك. پاتريوتتىق رۋحى جوعارى ۇلت ءوزى­نىڭ بارلىق ماقساتىنا جەتەدى. بىزگە جەكە جانە الەۋمەتتىك قۇن­دىلىقتار جۇيە­سىن قايتا قاراۋ كەرەك», دەپ اتاپ كورسەتتى.

ءبىلىم بەرۋدىڭ تەحنولوگياسى مەن ادىس­­­تەرى تۋرالى ايتساق, وقۋ­شىلاردىڭ اقپا­راتتاردى جان-جاقتى ءبىلۋى عانا ەمەس, سونداي-اق ولاردىڭ سىني تۇرعىدان ويلاۋى, مىنەز-قۇلقى مەن ءىس-ارەكەتىن ىشتەي سارالاي وتىرىپ, دۇرىس باعا­لاۋى, قۇن­دىلىق پەن يدەالدى دۇرىس انىقتاي الۋ قابى­لەت­ىنە كوڭىل ءبولۋ قاجەت. سىن تۇرعىسىنان ويلاۋ تەحنولوگياسىندا وزىق پەداگوگيكالىق عىلىم مەن تاجى­ريبە مىناداي ءۇش كەزەڭدى اتاپ كور­سە­تەدى: قىزىعۋشىلىقتى وياتۋ – بار ءبىلىم­دى پايدالانۋ جانە جاڭا اقپاراتقا قىزى­عۋشىلىقتى قالىپتاستىرۋ; ءتۇسىنۋ – جاڭا ءبىلىمدى الۋ, ەسكى جانە جاڭا ءبىلىم­دى سا­لىستىرا ءبىلۋ; رەفلەكسيانىڭ قورى­تىندى كەزەڭى – وي قورىتۋ, ياعني وزىندىك پىكىر قالىپتاستىرۋ جانە وقىتۋ مەن تاربيەلەۋدىڭ جاڭا ماقساتتارىن دۇرىس قويا ءبىلۋ. دەگەنمەن, كوزدەگەن ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن قازىرگى جاعدايدا جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋدىڭ ۇلتتىق باسىمدىقتارىن انىقتاۋ قاجەت. اتاپ ايتقاندا, وقۋشى­لار مەن جاستارعا حالقىمىزدىڭ تاريحي تاجىريبەسىندە ابدەن سىنالعان ۇلتتىق سيپاتتاعى ادامگەرشىلىك تاربيە بەرۋ ءىسىن بارىنشا كۇشەيتۋ كەرەك.

ءتارتىپسىز ادام – قوعامعا قارسى ادام

شىنىن ايتۋ كەرەك, قازىرگى ۋاقىت­تا ادامگەرشىلىك تاربيەسى نازاردان تىس قالدى. بۇل ۇعىمىنىڭ ءوزى لەكسيكونىمىزدان كومەسكىلەنىپ بارادى. كەيدە بۇل سوزگە ەسكىرگەن نەمە­سە بۇگىنگى زامانعا لايىقسىز ۇعىم-تۇ­سىنىك رەتىندە قاراي باستادىق. ال شىندىعىنا كەلسەك, ادامگەرشىلىك تار­­بيە – وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بويىندا قوعامنىڭ ادامگەرشىلىك مۇراتتارى مەن قاعيدالارىنا سايكەس جەكە تۇلعانىڭ جوعارى ساناسىن, سەزىمىن, مىنەز-قۇلقىن قالىپتاستىرۋدا تەڭدەسى جوق تاربيە­نىڭ قاينار بۇلاعى. سوندىقتان قازىرگى جاعدايدا ادامگەرشىلىك تاربيەنىڭ ماق­ساتتارىن, قاعيدالارىن, مازمۇنىن, ادىستەرى مەن تەحنولوگيالارىن ناقتى انىقتاۋ اسا وزەكتى قوعامدىق ماسەلە. ونىڭ جاڭا تەوريالىق نەگىزدەمەسى كە­ڭەستىك ماركستىك-لەنيندىك تەوريا­دان دا, قازىرگى «ەركىن تاربيە» تەوريا­سىنان دا ەرەكشەلەنىپ, ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ماقساتتارى, مىندەتتەرى مەن قاجەتتى­لىك­تەرى نەگىزىندە ۇلتتىق تۇعىردا قۇ­رى­لۋى قاجەت. جاستاردى رۋحاني-ادام­گەر­شىلىككە, وتانسۇيگىشتىك پەن باۋىر­مالدىققا تاربيەلەۋ, ولاردىڭ بو­يىندا ادامگەرشىلىك سانانى, ادامدىق بورىش پەن ار-نامىستى قالىپتاستىرۋ ماسە­لەلەرى, قوعامدا ادامگەرشىلىك مىنەز-ق ۇلىق داع­دىلارى مەن ادەپ نورمالارىن دامىتۋ ماسە­لەلەرىنە ءجىتى كوڭىل ءبولۋ – باس­تى مىندەت. كوپعاسىرلىق ۇلت­تىق سالت-داس­تۇرلەر مەن ادەت-عۇرىپتار­عا نەگىزدەل­گەن ادامگەرشىلىك تاربيەسى مىنەز-ق ۇلىق ادەبىن تاربيەلەۋگە باعىتتا­لۋعا ءتيىس.

ايگىلى باتىر باۋىرجان مو­مىش­ ۇلى «تارتىپكە باعىنعان قۇل بول­ماي­دى» دەگەن. تەحنوكراتتىق زاماندا جاڭا­شا ادىستەر مەن تەحنولو­گيالار نەگى­زىن­دە ادامگەرشىلىك تار­بيە­نى لايىق­تى جۇرگىزۋ, ازامات بويىندا ۇلكەندى سىيلاۋ, وتباسىلىق سالت-داستۇرلەردى قادىرلەۋ سەكىلدى تاربيە ۇدە­رىسىن كەڭەيتۋ قاجەت.

جاستاردى ادامگەرشىلىككە تاربيە­لەۋدىڭ قازىرگى تەورياسى مەن تاجىريبەسى­نىڭ باعىتى – اقپاراتتىق جۇيەلەردىڭ ­جا­ھاندىق دامۋىنا جانە وقۋشىلار­دىڭ ­IT ءبىلىمىن كەڭىنەن پايدالانۋعا نەگىزدەلۋى كەرەك. بالالاردىڭ كۇنى بويى كومپيۋتەردە وتىرۋى قالىپتى جاع­­دايعا اينالدى. ءبىر جاعىنان, بالا ءۇشىن الاڭداماي­مىز: جىلى ۇيدە كوز الدىمىزدا وتىر, تاما­عى توق, ۋايىمى جوق. الايدا ولار­دىڭ كومپيۋتەرگە «باي­­لانۋى» ءبىزدى بەيجاي قالدىرماۋى كەرەك. الەۋمەتتىك جەلى­لەردەگى مەكتەپ وقۋ­شىلارىنىڭ جۇگەنسىز قىلىقتارى, بەي­ادەپ سوزدەرى, اياۋسىز ۇرىپ-سوعۋى كو­بەيە باستادى. ەڭ قورقىنىشتىسى, بالالار وسىنىڭ ءبارىن جەلىگە جاريالايدى. بالا مىنەزىندەگى قاتىگەزدىكتىڭ باستى الەۋ­­مەتتىك سەبەبى بار: ۇيدە, دوستارىنىڭ ارا­­سىندا پسيحولوگيالىق جانە فيزيكا­لىق زورلىق-زومبىلىق, قورلاۋ, جالعىز­دىق, ىشتەي ءبىر نارسەگە قاناعاتتانباۋ, الاڭ­داۋشىلىق, الەۋمەتتىك جەلىلەردە جا­ريا­لانعان اگرەسسيا – ءبارى-ءبارى جۇي­كەسىنە سالماق تۇسىرەدى. الماتى قالاسى ىشكى ىستەر باس­قارماسىنىڭ مالىمە­تى: 2023 جىلدىڭ 3 ايى­نىڭ قورىتىن­دىسى بو­يىنشا شاھاردا جاسوسپىرىم­دەر قىل­مىسىنىڭ 34,4 پايىزعا وسكەن. جۇرگىزىلگەن ءىس-شا­رالار ناتيجەسىندە ىشكى ىستەر بولىمىنە ءتۇرلى قۇقىق بۇزۋ­شىلىق جاساعانى ءۇشىن 3 856 (2022 جى­لى 3 483 بالا) كامەلەتكە تولما­­عان بالا جەتكىزىلگەن. تالداۋ ناتيجەلەرى كور­­­سەت­كەنىندەي, جاس­وسپىرىمدەر ارا­سىن­­داعى قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتىڭ ءوسۋى قوعام­نىڭ بار­لىق سالا­سىنداعى جۇمىستىڭ وسالدى­عىنان. اسى­رەسە مۇندا مەكتەپ جا­ۋاپكەرشىلىگى ۇلكەن. ء«وزىن-ءوزى تانۋ» ءپانى ايتارلىقتاي ناتيجە بەرە المادى. قازىر بۇل ءپان جوق, بىراق ماسەلە وزەكتى كۇيىندە تۇر.

ءاربىر قۇقىق بۇزۋشىلىق پەن بالا­لار­دىڭ اگرەسسيۆتى مىنەز-قۇلقى مەكتەپ پەن مۇعالىمنىڭ نازارىنان تىس قالماۋعا ءتيىس. جەكە اڭگىمەلەسىپ, كەڭەستەر وتكىزۋ, سىنىپتا, مەكتەپتە وتەتىن اتا-انالار جي­نا­لىسىندا تالقىلاۋ, اڭگىمەلەسۋ قا­جەت. ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا اتا-انا­لارعا ارنالعان كومەك كورسەتۋ جانە وتبا­سىن­داعى بالا تاربيەسىنە قاتىستى ءادىس-تاسىلدەردى ۇيرەتەتىن «اتا-انالار مەكتەبى» نەمەسە «اتا-انالار اكادەميا­سى» ورتالىقتارىن اشۋ كەرەك. ماسەلە وزدى­گىنەن رەتتەلەدى دەۋ قاتە. وعان تۇتاس قوعامنىڭ بەلسەندى قاتىسقانى دۇرىس.

نە ىستەۋ كەرەك؟

قازىرگى تاڭدا تسيفرلىق ورتادا جاس­تاردىڭ تۇتاس ءبىر بۋىنى ءوسىپ, قالىپ­تاسىپ كەلەدى. ولار كۇن سايىن جەلىدە دوستارىمەن ارالاسادى, الەمدەگى جانە ەلدەگى جاڭالىقتارمەن تانىسادى, مۋزىكا تىڭدايدى, كىتاپ وقيدى, ءۇي تاپسىرمالارىن ورىندايدى. «Skype», «Facebook», «Instاgram» جانە باسقا دا الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالاناتىن بۋىن ءوسىپ شىقتى. ولاردىڭ دەنى ۋاقىتىنىڭ باسىم بولىگىن عالامتوردا وتكىزەدى. الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ جاڭا ءبىلىم الۋ, قاجەتتى اقپاراتتى وڭاي ىزدەۋ, ىڭعايلى ۋاقىتتا ونلاين وقۋ سياق­تى جاعىمدى جاقتارىمەن قاتار ءارتۇر­لى كەلەڭسىز قۇبىلىستاردى تاراتۋ­شى ەكەنىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك. ايتالىق وقۋشىلار اراسىنداعى توبەلەستەر, بالا­لارعا قاتىستى زورلىق-زومبى­لىق, جاعىم­سىز اقپاراتتاردىڭ بارىنە قينالماي-اق قول جەتكىزۋ وسىعان مىسال بولا الادى. ماسەلەن, الەۋمەت­تىك جەلىلەردە ءارتۇر­لى زياندى ويىندار («كوگىلدىر كيت», «تى­نىش ءۇي») پايدا بولدى. وكىنىشتىسى, ولار ءالى دە تارالىپ جاتىر. بالالار حات الماسۋ ارقىلى باقىلانادى, وسىلايشا ولاردى سۋيتسيدكە يتەرمەلەيدى. سول سەكىلدى «TikTok»-تىڭ دا تەرىس اسەرى بالالار اراسىندا جاپپاي تارالىپ جاتىر. كەيبىر ەلدەردىڭ ونى پايدالانۋعا تىيىم سالعانى كەزدەيسوق ەمەس.

مۇنداي فاكتىلەر تۇتاس قوعامدى ويلاندىرۋى قاجەت. قول قۋسىرىپ وتىرۋعا بولمايتىن جاعدايعا جەتتىك. بىراق نە ىستەۋ كەرەك؟ قانداي شەشىم قابىلداعان ابزال؟ وسىنىڭ ءبارى – بۇگىنگى قوعامداعى اسا كۇردەلى ماسەلە. ءبىزدىڭ بۇعان قارسى جاۋابىمىز قانداي بولماق؟ بۇل جەردە اتا-انالاردىڭ, مۇعالىمدەر مەن مەك­تەپتەگى پەداگوگيكالىق ۇجىمنىڭ, جالپى قوعامنىڭ رەاكتسياسىن ايتىپ وتىرمىن.

ءححى عاسىر – جوعارى اقپاراتتىق تەحنولوگيالار عاسىرى. سوندىقتان بۇكىل حالىقتىڭ, اسىرەسە, وقۋشىلاردىڭ بو­يىندا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ءتۇ­سى­­نىپ قانا قويماي, ونى مەڭگەرىپ, كۇندە­لىك­تى ومىردە قولدانا ءبىلۋ داعدىلارىن قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى. ەڭ الدىمەن وقۋشىلاردى تسيفرلىق تەحنولوگيالار سالاسىندا ءبىلىم, بىلىك, داعدىمەن قارۋ­لاندىرۋعا ارنالعان ءبىلىم جۇيەسىنىڭ ءرولى وزگەرۋگە ءتيىس. ارينە, ولار ماڭىزدى ءارى قاجەت. بىراق بالالاردى ينتەرنەتتەگى قاۋىپتى جانە زياندى اقپاراتتان قورعاۋ تۋرالى جان-جاقتى ايتىپ, ويلانۋىمىز كەرەك. وسىعان بايلانىستى وقۋشىلار مەن جاستاردى زياندى ينتەرنەت رەسۋرستارىنان قورعاۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن ازىر­لەپ, قابىلداۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل تۋرالى كوپ ايتىلدى, ءىس-شارالار قابىلدان­دى جانە جۇمىستار جۇرگىزىلىپ تە جاتىر. الايدا ولار ازدىق ەتەدى ءارى جەتكىلىكتى تۇردە باقىلانبايدى. عالامتورداعى شەكتەۋدى وڭاي الىپ تاستاپ نەمەسە اينا­لىپ وتۋگە بولاتىن قولجەتىمدى نۇسقاۋ­لىقتار بار. بالالار سونى جاقسى مەڭ­گەرگەن. الدىمەن وسى­عان تىيىم سالۋدىڭ جولىن قاراستىرۋ ماڭىزدى.

دەمەك بۇگىنگى تاڭدا تەك اقپارات­تىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ جانە مەڭ­گەرۋ داعدىلارىن دامىتۋ جەتكىلىك­سىز. وقۋشىلاردىڭ ءوز ءبىلىمى مەن ءىس-ارەكەتتەرىن تالداۋ جانە جيناقتاۋ, ولاردى قاجەت كەزىندە قولدانا ءبىلۋ, ماقسات پەن مىندەت قويۋ, سوعان جەتۋ جولدارىن انىقتاۋ قابى­لەتتەرىن قوسا دامىتۋ, ولاردى ءتيىمدى پاي­دالانۋ­عا ۇيرەتۋ, ولاردىڭ ارەكەتتەرىن قاجەت بولسا سول الەۋمەتتىك جەلىنىڭ ءوزى ار­قىلى قاداعالاۋ, جەتىستىكتەرىن سىني تۇر­عىدان باعالاۋ مەن ءوز ارەكەتى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنۋگە ۇيرەتۋ بۇگىنگى تاربيەنىڭ باستى ماقساتى بو­لۋعا ءتيىس. كورىپ وتىرعانىمىزداي, مىن­دەت كۇردەلى جانە ونى تابىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مۇعالىم مەن اتا-انا­نىڭ اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك, سىي­لاستىق, اۋىزبىرشىلىكتىڭ ماڭىزى زور. جالپى, بۇكىل قوعامنىڭ جاس­وسپىرىمدەردى تاربيەلەۋ مەن تۇلعا رە­تىندە قالىپتاستىرۋداعى بىرلەسكەن جۇ­مىستارىنىڭ ءرولى جوعارى بولۋى قاجەت.

مەكتەپ پەن مۇعالىم زامان اعىمى­نا ىلەسە وتىرىپ بالالاردى وقىتۋدا عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن, ولاردى تار­بيە­لەۋدە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى پاي­دا­لانۋعا پسيحولوگيالىق جانە تەح­نيكا­لىق جاعىنان دايىن بولۋى كەرەك. ۇلى ويشىل ءال-فارابي ايتقانداي, «تار­بيە­سىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى». بۇعان كوپتەگەن مىسال كەلتىرۋگە بولادى. ايتالىق, نيۋ-يوركتەگى ساۋدا ورتالىعىنىڭ عيماراتىن قيرا­تىپ, كوپتەگەن ادامنىڭ ولىمىنە سەبەپكەر بول­عان قىلمىسكەرلەر الەمنىڭ ەڭ جاقسى ۋنيۆەرسيتەتتەرىن تامامداعان. دەمەك ولاردا ساپالى جوعارى ءبىلىم بولعان­مەن, تاربيە مەن ادام­گەرشىلىك كەمشىن. مىنە, ءبىلىم مەن تاربيە ەگىز بولۋى كەرەكتىگى وسىدان-اق كورىنەدى.

قازىر مەكتەپ ۇجىمىنىڭ كاسىبي قىزمەتى تۇرعى­سى­نان اتا-انالارعا بالالار تاربيەسىنە قاتىستى تىعىز قارىم-قاتىناس جاساۋ, ءتيىمدى ءادىس-تاسىلدەر مەن تەحنولوگيا­لارمەن ءبولىسۋ, مەكتەپ پەن وتباسى­نىڭ بىرلەسكەن جۇمىسىن كۇ­شەيتۋ اۋاداي قاجەت. وسىعان بايلا­نىس­تى مىنانى ءتۇسىنۋ ماڭىزدى. بىرىن­­شى­دەن, تاربيە جەكە تۇلعانى قالىپ­تاس­تىرادى. سوندىقتان ونىڭ ۇلت­تىق قۇن­دىلىقتارعا نەگىزدەلگەن ماز­مۇندىق قۇرامداس بولىگىنە مۇقيات كوڭىل ءبولۋ كەرەك. سوندا عانا بولاشاعىمىز جار­قىن بولادى. ەكىنشىدەن, ءبىلىم مەن تاربيە قوعام, مەملەكەت قابىلداعان يدەال­دار مەن قۇندىلىقتار يدەولوگيا­سىنا, بۇل رەتتە ادىلەتتى قازاقستان ۇستا­نىم­ىنا نەگىزدەلۋى كەرەك. ۇشىنشىدەن, ءبىلىم مەن تاربيە بە­رۋ­ ۇستانىمى, ماقساتى, مازمۇنى, ءادىسى, ءتاسىلى, ءتۇرى, تەحنولوگيا­سى جاڭارعان قوعامىمىزدىڭ يدەولوگياسىنا  مۇ­رات-قۇندىلىعىنا ساي بولۋعا ءتيىس.

گۇلناس احمەتوۆا,

ۇعا اكادەميگى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور