مۋزەي – ازاتتىقتىڭ ايناسى

قازاق-ورىس قولونەر مەكتەبىن اشۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى حالىقتان جينالعان قاراجاتقا مۋزەي ورنالاسقان عيمارات قۇرىلىسى 1879 جىلدان باستالعان كورىنەدى. ورىنبورلىق ارحيتەكتور ەۆالد كورفتىڭ جوباسىن ورالدىق ارىپتەسى يۆان تەتس جەتىلدىرىپ, عيماراتقا شىعىستىق سيپات بەرگەن. قولونەر مەكتەبىندە ساباق 1884 جىلى باستالعان. ورال وبلىسىنىڭ ءار تۇكپىرىنەن كەلگەن قازاق بالالارى وسى جەردە جاتىپ وقىعان. تاڭعاجايىپ ساۋلەت ەسكەرتكىشىنىڭ قازىرگى جايى تۋرالى ءسال كەيىنىرەك توقتالامىز.

باتىس قازاقستان ءوڭىرىنىڭ باي تاري­حىن جيناعان مۋزەي بۇگىندە 18 فيليا­لى بار عىلىمي كەشەنگە اينالعان. بۇل جەردەن سان ءتۇرلى وقيعاعا كۋا بولىپ, عاجاپ جادىگەرلەردىڭ سىرىنا قانىعاسىز. ماسەلەن, ورال قالاسىنىڭ تالايعى تاريحىنان مالىمەت بەرەتىن ەمەليان پۋگاچەۆ مۋزەي-ءۇيى رەسەيدى ءدۇر سىلكىندىرىپ, ءىى ەكاتەرينانىڭ ۇيقىسىن قاشىرعان «جالعانپاتشا» كۇيەۋ بولىپ تۇسكەن شاڭىراقتا ورنالاسقان. ال 1833 جىلى قازان ايىنىڭ ءۇش كۇنىن ورال قالاسىندا وتكىزگەن ۇلى ورىس اقىنى تۇسكەن عيماراتتا قازىر پۋشكين مۋزەيى تۇر. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مانشۇك مامەتوۆانىڭ مەموريالدىق مۇراجايى ورنالاسقان عيمارات – 1930 جىلدارى قاھارمان قىزدىڭ اكەسى, قازاقتىڭ ايبوز ارىستارىنىڭ ءبىرى, باسپاگەر, دارىگەر احمەت مامىت ۇلى تۇرعان, جەتكىنشەك مانشۇكتىڭ تابانىنىڭ ءىزى قالعان باسپانا. ەرەكشە ونەرىمەن ەستە قالعان سۋرەتشى ساكەن عۇماروۆتىڭ مۋزەيى دە قىلقالام شەبەرى ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزىندە ەڭبەك ەتكەن, شەبەرحاناسى بولعان ءۇي. جىمپيتىداعى الاش مۇراجايىنىڭ 1918-1920 جىلدارى كۇنباتىس الاشوردا كەڭسەسى وتىرعان, جاھانشا مەن حالەل باستاعان ارىستاردىڭ ءىزى قالعان عيمارات ەكەنىن بىلسەڭىز, بويىڭىزدى ەرەكشە سەزىم بيلەيدى. ال ەندى حان ورداسى تاريحي-مادەني, ارحيتەكتۋرالىق-ەتنوگرافيالىق مۋزەي-قورىعى دا تاريحي توپىراقتا – XIX عاسىردا جاڭگىر حان تۋ تىككەن وردادا, قۇم ىشىندەگى قاراعاي اراسىندا تۇر. مۋزەيدىڭ ىشىندەگى جادىگەر عانا ەمەس, سىرتقى عيماراتى دا وسىنداي تاريحي سىرعا تۇنىپ تۇر.

ەل بولۋ – مادەنيەتىڭدى تۇگەندەۋ

اتا-باباسىنان قالعان دۇنيەنى «تا­بارىك», «اتامنىڭ كوزى» دەپ قاس­تەر­لەيتىن قازاق ءۇشىن مۋزەي ۇعىمى ءاۋ باستان جات ەمەس قوي. تەك كوشپەلى تۇرمىس ول جادىگەردى جارقىراتىپ جايىپ قويىپ, حالىققا كورسەتۋگە مۇرشا بەرمەگەنى راس. الايدا پالەن باتىردان, تۇگەن اۋليەدەن قالعان جادىگەردى ءبىر كورىپ, ماڭدايىنا تيگىزىپ قايتۋ ءۇشىن ارنايى جولعا شىعىپ, زيارات قىلاتىن جۇرتپىز. كەزىندە جاڭگىر حاننىڭ سارايىندا ءبىر بولمە قارۋ-جاراق كورمەسى بولعان ەكەن. الاساپىران كەزدە ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتكەن سول جادىگەردىڭ كەيبىرى قيانداعى قىرىمنان, باقشاسارايدان تابىلىپ جاتىر.

اق پاتشا تاعىنان قۇلاپ, ەركىندىك لەبى ەسكەندە قازاق وقىعاندارى «ەندى ءوز ءىسىمىزدى ءوزىمىز قولعا الامىز» دەپ قۋاندى عوي. «حالىقتى اعارتۋ جولىندا مەدرەسە اشۋمەن عانا قاناعاتتانباي, تاعى دا ءتۇرلى شاراعا كىرىسۋ كەرەك. كىتاپحانا, تەاتر, مۋزەيلەر اشۋ, گازەت-جۋرنالدى كوبەيتۋ قاجەت. ...مۋزەي دەپ ءار حالىقتىڭ ءتۇرلى زاماندارىنان كەلەشەكتەرىنە ميراس بولىپ قالعان دۇنيەلەرىن ءھام ...ءتۇرلى تيىن سالىمدارىن, اسپاپ قۇرالدارىن, ...قولونەرلەرىن حالىققا كورسەتۋ ءۇشىن قويىلعان ءۇيدى ايتادى. وسى ۇيدەگى زاتتاردى كورىپ, ول حالىقتىڭ وقۋ-ونەرىن قانداي دارەجەدە ەكەنىن بىلەمىز, ۇلگى الامىز. ەندى باسقا مادەني حالىقتارداعى سىقىلدى ءبىز دە مۋزەي اشامىز دەگەن ءۇمىت بار» دەپ جازعان ەدى عابدولعازيز مۇساعاليەۆ 1917 جىلى «ۇران» گازەتىندە. ەرىكتى ەل بولۋدى ەشكىمگە ۇقساماس ءوز مادەنيەتىڭدى تۇگەندەۋ دەپ ۇققان الاش ارىستارىنىڭ كورەگەندىگىنەن قالاي اينالماسسىڭ!

جانكەشتى جانداردىڭ مەكەنى

مۋزەي – وسى ءبىر تىلسىم الەمنىڭ تۇڭعيىعىنا بويلاپ, كىندىگى بايلانىپ قالعان جانكەشتى جاندار قىزمەت ەتەتىن ەرەكشە مەكەن. باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىن 1965-1982 جىلدار ارالىعىندا باس­قار­عان ۇرقيا ەرشوريەۆا, 1984-2008 جىل­دارى وسى مەكەمەگە جەتەكشىلىك ەتكەن سارا تاناباەۆا اپالارىمىزدىڭ سانا­لى ءومىرى مۋزەي سالاسىندا وتكەن. ولكە تاريحىنىڭ كوزى ءتىرى شەجىرەشىسى سارا ەسقايىرقىزىن كەيىنگى جاستار «ورال­دىڭ­ مۋزەي اپاسى» دەپ اتايدى. شىن ما­نى­ندە مۇنداي جانداردىڭ حالىق قازى­ناسىن, تەرەڭ تاريحىن تۇگەندەۋگە قوسقان ۇلەسى ۇشان-تەڭىز!

وبلىس اۋماعىنداعى مۋزەيلەردىڭ تاريحىنا كوز جىبەرسەڭىز, مۋزەي ءىسى كەيبىر اۋلەتتىڭ ءتول ىسىنە, يگى داستۇرىنە اينالىپ كەتكەنىن كورەمىز. ايگىلى وردا مۋزەيىن ۇزاق جىل باسقارىپ, قيىر شەتتەگى اۋىلدىڭ مادەني وشاعىن بۇگىنگى حان ورداسى تاريحي-مادەني, ارحي­تەكتۋرالىق-ەتنوگرافيالىق مۋ­زەي­-قورىعى دەگەن دارەجەگە جەتكىزىپ كەت­كەن تەمىربولات ماقىموۆ اعامىز­دىڭ­ ونەگەلى ءومىرى ءبىر كىتاپقا جۇك. بۇ­گىن­دە مۋزەي-قورىقتى عايسا تەمىر­بو­لات­ ۇلى باسقارىپ وتىر.

قازتالوۆ اۋدانىنا قاراستى كوك­تە­رەك دەگەن شاعىن اۋىلدىڭ مۋزەيىن قۇرىپ, تىرنەكتەپ جادىگەر جيناعان تولە­گەن سەيىتكەرەەۆ مۇعالىمنىڭ ءىسى دە اڭىزعا بەرگىسىز ەدى. قولعا العان ىسىنە شەكسىز ماحاببات تولەگەن اعايدىڭ ۇلىنا قانمەن, تاربيەمەن جۇققان. بۇگىندە جايساڭ تولەگەن ۇلى باسقارىپ وتىعان كوكتەرەك مۋزەيى دە ءىشى كىرسە شىققىسىز, ءار بۇيىمى سويلەپ تۇرعان رۋحانيات وشاعى.

وسى قازتالوۆ اۋدانىندا جەر­گىلىكتى باسشى كارىم وتەعۇلوۆ 2008-2012 جىلدارى جاساقتاعان اقپاتەر ولكەتانۋ مۋزەيى بار. بۇل اشىق اسپان استىنداعى تەحنيكالىق مۋزەي دەۋگە بولاتىن ەرەكشە ورتالىق. مۇندا اۋىل تاري­حى­نان بولەك, تىڭ يگەرۋ كەزىندە پاي­دا­لانىلعان 60-قا جۋىق تەحنيكا ءتۇرى قويىلعان.

مۋزەي دەگەندە ءتىل ۇشىنا الدىمەن ورالاتىن جاننىڭ ءبىرى – «ۇزدىك ولكە­­تانۋشى» بەلگىسىنىڭ يەگەرى امان­­جول ءسالىموۆ. ۇزاق جىل اۋىل شارۋا­شى­لىعى سالاسىندا قىزمەت ەتكەن امان­جول­ ساياسات ۇلى جاس كەزىنەن-اق ولكە تاري­حىنا قۇمارتىپ, كونە جادىگەر دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن. ءوزى جيناعان اسا قۇندى بۇيىمداردىڭ ءبىر توبىن ەرتەرەكتە ۇلتتىق مۋزەي قورىنا اقىسىز-پۇلسىز سىيلاعان اعامىز اۋەلى ءوزى تۋىپ-وسكەن بازارتوبە اۋىلىندا, كەيىن جاڭاقالا اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا تىڭنان مۋزەي اشتى. ءدال قازىر تەرەكتى اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا جاڭا مۋزەي­ قۇرىپ جاتىر. ول جاقىندا باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋ­زەيىنىڭ ءبىر فيليالى رەتىندە اشىلىپ, قىزمەتكە كىرىسپەك.

جەكە ادامنىڭ ەڭبەگى دەگەندە اقجايىق اۋدانىنا قاراستى شاعىن عانا اتامەكەن اۋىلىندا «جەرۇيىق» اتتى شاعىن مۋزەي اشىپ, جەرگىلىكتى مەكتەپ وقۋشىلارىنا رۋحاني-پات­ريوت­تىق­ تاربيە بەرىپ وتىرعان جانىبەك ابىل­پەيىسوۆتى اينالىپ وتە المايسىز. شىڭعىرلاۋ اۋداندىق تاريحي-ولكە­تانۋ مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى تىلەگەن قاليەۆ تە تۋعان جەرىنىڭ تاريحىن تۇگەندەۋدە جارعاق قۇلاعى جاس­تىققا تيمەي جۇرگەن جاننىڭ ءبىرى. ال 2020 جىلى قاراتوبە اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا ءوز قارجىسىمەن الاش جانە ولكەتانۋشى, اقىن-جۋرناليست قايىر­جان حاسانوۆتىڭ تاريحي-ولكە­تانۋ مۋزەيىن اشقان اعايىندى حاسا­نوۆ­تار­دىڭ ەڭبەگى دە ايتا قالارداي ەرلىك ەدى. مۋزەي ءىسى – جانكەشتى جانداردىڭ تاع­دىرى دەگەندە وسىنداي تۇلعالار الدىمەن ويعا ورالادى.

كونە مۇراجاي كومەك سۇرايدى

اق جايىق ولكەسىنىڭ بارلىق اۋدانىندا 18 فيليالى بار باتىس قازاق­ستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى – ءوڭىردىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن تۇگەل «جىرلاپ بەرەتىن» اسا ۇلكەن مادەني كەشەن. مۋزەيدى ون جىلعا تاياۋ ۋاقىت باس­قا­رىپ كەلە جاتقان ميربولات ەرساەۆ­تى دا وسى سالانىڭ مايتالمانى, ءوز ىسىنە جان-تانىمەن بەرىلگەن ازامات دەر ەدىك.

– بۇگىندە باتىس قازاقستان وبلى­سى مۋزەيىنىڭ قورىندا 117 374 جا­دى­­­گەر بار. جالپى, وبلىستىق مۋزەيلەر بويىنشا جادىگەر سانى – 211 421-گە جەتەدى. ورتالىق مۋزەي وتىر­عان عيماراتىمىزدىڭ كولەمى – 839,3 شارشى مەتر. وسى جەردە 8 زالدا ءتۇرلى تاقىرىپقا ەكسپوزيتسيالىق كور­مەلەر جابدىقتاپ, كورەرمەن نازا­رى­نا ۇسىنامىز, – دەيدى ميربولات
بي­جان­ ۇلى.

ايتا كەتەيىك, مۋزەيدە ارحەولو­گيا, ورتاعاسىرلىق التىن وردا كەزەڭى جانە جايىق قالاشىعىنىڭ پايدا بولۋى, كىشى ءجۇز تاريحى, بوكەي ورداسى ءداۋىرى, كەڭەستىك ءداۋىر كەزەڭى, باتىس قازاقستان وبلى­سىنىڭ ءبىلىم مەن عىلىم, ونەر مەن مادەنيەت سالالارىنىڭ دامۋ تاري­حى, ەتنوگرافيا, قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىك تاريحى سە­كىل­دى زالدار بار. بۇل زالداردىڭ قاي-قاي­سىسى دا قايتالانباس قۇندى جادى­گەرلەرمەن كوز تارتادى. اسىرەسە كونە سارمات-ساۆرومات داۋىرىنە قاتىس­تى­ بۇيىمدار, ايگىلى تاقساي حانشايىمى, ورتاعاسىرلىق جايىق قالا­شى­عى­نان تابىلعان جادىگەرلەر, قازاق حان­دى­عىنىڭ قۇرىلۋى مەن قازاق حالقى­نىڭ قالىپتاسۋ تاريحى, قازاق تاري­حىن­داعى سوڭعى حاندىق قۇرىلىم – بوكەي ورداسى كەزەڭى كەلۋشىلەردىڭ اس­قان قىزىعۋشىلىقپەن قارايتىن تا­قىرىبى. سونداي-اق قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلى, داۋلەتكەرەي شىعاي­ ۇلى, دينا نۇرپەيىسوۆا, سەيتەك ورا­زا­لى ۇلى, ت.ب. ونەر تارلاندارى,­ سىرىم دات ۇلى جانە يساتاي-ماحام­بەت­ باستاعان قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازات­تىق­ كۇرەسى, الاش قوزعالىسى, كەڭەس داۋى­رىندە وسى ولكەدەن شىققان ايتۋلى تۇلعالار حاقىنداعى ءاربىر دەرەك, ءاربىر جادىگەر دە ەرەكشە قىمبات.

ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە قاراساق, مۋزەيگە كەلۋشىلەر سانى 2001 جىلى 76 مىڭ­ ادام بولىپتى. كەيىن جىل سايىن تو­مەندەپ, 2008 جىلى 31 342 ادامعا ءتۇ­سىپ قالعان. الايدا سول جىلدان باس­­تاپ قايتا كوتەرىلىپ, كەلۋشى سانى كوبەيە باستاعان. بۇل مۋزەي جۇمىسىن قايتا قۇرىپ, زاماناۋي تەحنولوگيامەن جابدىقتاۋ, جاڭاشا ۇيىمداستىرۋدىڭ ارقاسىندا بولعانى انىق.

ايتكەنمەن, ورتالىق مۋزەي وتىر­عان ورىن ءحىح عاسىردا سالىنعان كونە عيما­رات ەكەنىن ايتتىق. مۋزەي قورىندا ساق­تاۋلى 100 مىڭنان اسا جادىگەردى تولىق كورسەتۋگە مۇمكىندىك جوق. سونى­مەن قاتار مۋزەي عيماراتى كوپ­تەن جوندەۋ كورمەگەندىكتەن توزى­عى­ جەتىپ, توبەسىنەن سۋ كەتىپ تۇر. ورال­دىڭ ورتالىق كوشەسىنىڭ بويىندا تۇر­عان­دىقتان, داڭعىل بويلاپ وتكەن اۋىر كولىكتەردىڭ سالماعىنان مۋزەي عيما­را­تى­ دىرىلدەپ, ورنىنان قوزعالىپ كەتە جاز­دايدى. مۋزەيگە ۇلگى جوباداعى ارنايى ورىن قاجەتتىگى تالايدان بەرى ايتى­لىپ كەلەدى. تىم بولماسا قازىرگى عيما­راتقا كۇردەلى جوندەۋ جاساۋ قاجەت-اق.

مۋزەي كوپتىك ەتپەيدى

سونىمەن مۋزەي مادەنيەتى – مەم­لە­­كەتتىڭ ىرگەتاسىن بەكىتىپ, تاريحي تەرەڭدىگىن تانىتاتىن ماڭىزدى سالا ەكەنىن تۇسىندىك. تۇلعانىڭ بويىندا مۋزەي مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ مەكتەپ قابىرعاسىنان باستالادى. العاشىندا مەكتەپتە اشىلىپ, كەيىن ءوز الدىنا ۇلكەن مۇراجايعا اينالىپ كەتكەن مىسالدار دا جەتەرلىك. جالپى, باتىس قازاقستان وبلىسىندا مەكتەپ مۋزەيلەرىنىڭ قوزعالىسى جاقسى دامى­عان. بۇلاردىڭ ىشىن­دە قازتالوۆ اۋدا­نى قوشانكول اۋىلى عالي بەگاليەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى, جانىبەك اۋدانى ورتالىعىنداعى №1 مەكتەپ مۇراجايى, اقجايىق اۋدا­نى عابدوللا ماحامبەتوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپ مۋزەيى, ورال قالا­سى­نا قاراستى كرۋگلووزەرنىي ورتا مەك­تە­بىنىڭ مۇراجايى, اقجايىق اۋدانى­ اتا­مە­كەن اۋىلىنداعى جەرۇيىق مۋزەيى سە­كىل­دى اتاعى الىسقا كەتكەن نىساندار از ەمەس.

كوپشىلىك كوپ نازار اۋدارمايتىن­ ۆە­دومس­تۆولىق, سالالىق مۋزەيلەر دە­ ولكە­ تاريحىن تۇگەندەۋ ىسىنە ۇل­كەن ۇلەس قو­­سىپ ءجۇر. مىسالى, ورال­ قالاسىندا تە­مىرجول تاريحى­ مۋ­زەيى, وبا اۋرۋ­لا­رىمەن كۇرەس مەكە­مە­سىنىڭ, ءورت ءسون­دى­رۋ مەكەمەسىنىڭ, وبلىس­تىق­ پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ءوز مۇرا­جايى بار ەكەنىن بىلەمىز. 2017 جى­لى 100 جىل­دىعى ­قارساڭىندا «جا­يىق پرەسس» مەديا­حولدينگىنىڭ جانى­نان اقپارات مۋزەيى اشىلعان بولا­تىن. «DANA» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتا­لى­عى­نىڭ باسشىسى جانتاس سافۋللين ورال قالاسىندا ۇلتتىق ءباسپاسوز تاري­حى مۋزەيىن اشۋ جونىندە باس­تاما كو­تەرىپ, ءتيىستى ورىندارعا بىرنەشە مار­تە ۇسىنىس حات جولداعان ەدى. «بۇعان تولىق نەگىز بار. 1911 جىلى­ باتىس قازاقستان وبلىسىندا,­ ورال قالاسىندا «قازاقستان» اتتى گازەت باسىلىپ, 1913 جىلعا دەيىن شىعىپ تۇردى. بۇل باسىلىم – قازاق زيالىلارىنىڭ وزدەرى باس قوسىپ, ۇيىمداسىپ شىعارعان, بارىن­شا جۇ­يە­لى شىعىپ, قازىرگى قازاق جەرىنىڭ بار­­لىق­ اۋماعىنا تاراعان تۇڭعىش گا­زەت بولا­تىن», دەيدى جانتاس نا­بيول­لا ۇلى.

ايتپاقشى, وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن قازتا­لوۆ اۋدانىنداعى قوشانكول اۋى­لىندا «سايگ ۇلىك» اتتى مۋزەي اشىل­عانى حابارلاندى. قوشانكول ورتا مەكتەبىنىڭ مۇعالىمى گۇلناز ايتقا­ليەۆا­نىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن, اۋىل كاسىپ­كەرى مەڭدىحان قالىق ۇلى سىندى ازا­ماتتاردىڭ قولداۋىمەن اشىلعان مۋزەيدە تەك قانا جىلقىعا قاتىستى جادىگەرلەر قويىلعان. وسىناۋ كەرەمەت يدەيا كەيىننەن تۇراقتى دەمەۋشى بولماۋى سالدارىنان ءسال توقىراپ قالعانداي.

قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق قا­سيەت­تى نىساندارى تىزىمىنە كىرگەن دادەم اتا – جۇماعازى حازىرەت زيراتى با­سىندا بىلتىر ءدىن تاريحى مۋزەيى اشىل­عان ەدى. «دادەم اتا» قوعامدىق قورى جانە بەلسەندى ازاماتتار كۇشىمەن جاساق­تالعان بۇل مۋزەيدە رەپرەسسياعا ۇشى­راعان ءدىن قايراتكەرلەرى تۋرالى كور­مە اشىلدى. بۇل دا ءبىر ەرەكشە, قول­دار­لىق باستاما!

جالپى, مۋزەي جۇمىسىن تىرىلتەتىن – وعان باس تىرەپ كەلەتىن كورەرمەن حالىق ەكەنى ءسوزسىز. سوندىقتان ەلەۋلى تاريحي ورىنعا بايلانىستى بولماسا, مۋزەي نەگىزىنەن حالىق سانى كوپ ەلدى مەكەندەردە اشىلادى. دەگەنمەن, مۋزەيگە جان بىتىرەتىن – جانكەشتى مۋزەيشى, ءوز ءىسىن سۇيەتىن مامان ەكەنى ءسوزسىز.

P.S. وسى ماقالا گازەتكە باسىلىپ جاتقاندا باتىس قازاقستان وبلىس­تىق­ تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ باس­شىسى ميربولات ەرساەۆ ءسۇيىنشى حا­بار جەتكىزدى: وبلىستىق مۋزەي عي­ما­را­تىن كۇردەلى جوندەۋگە قارجى بولى­نەتىن بولىپتى.

باتىس قازاقستان وبلىسى