دەزدەمونانى ويناۋعا عۇمىرى جەتپەگەن تالانتتى اكتريسا جايلى حيكايا
ءيا, قارلىعاش, سەن نەگە جىلادىڭ سو جولى. ەگىلدىڭ عوي ابدەن. ەسىمدە قالعانى – بۇلاۋداي بولعان قوس جانارىڭ... تاناداي جارقىراعان توستاعان كوزدەرىڭ شاراسىنان شىعىپ كەتەردەي-اق, قوس يىعىڭ سەلكىلدەپ وكسي جىلاعانىڭدى وسى كەزگە دەيىن ۇمىتا الار ەمەسپىن.
جەرگىلىكتى وبلىستىق تەاتردا اكتريسالىق قىزمەتتە ەكەنسىڭ. بىراق, ءبىراز كۇندىك ءىسساپارىمدا سەنى ساحنادان كورە المادىم. مەن ءۇشىن تۇسىنىكسىز جاعداي وسى بولدى. كورىك-كەلبەتكە مول, تابيعاتىنان تالانتتى, بويشاڭ دا سۇلۋ ءجۇزدى كۋرستاسىمنىڭ ونەردەگى بولاشاعىنان كوپ نارسە كۇتكەنىم راس-تىن. كونسەرۆاتوريانىڭ اكتەرلىك بولىمىندە بىرگە وقىعان جاستىق جىلدارىمىز-اي!
ت ۇلىمىڭ جەلبىرەپ, قاشاندا جاراسىمدى كيىنەر تال بويىڭنان ءبىر ءمىن تاپپاي بوزبالا بىتكەن جولىڭدا قۇراق ۇشقانىنا ءوزىم كۋامىن. اقسۇرلاۋ كەلگەن ءپىشىمدى جۇزىڭدەگى ۇساق سەپكىلدەر ونسىز دا كوز باۋرايتىن سۇيكىمدى كەسكىنىڭدى رياسىز نۇرلاندىرا تۇسەر ەدى. كوپشىل ەدىڭ... ويىن-ساۋىق دەسە ۇشىپ تۇرار دۋمانشىل ەدىڭ. ءبىزدىڭ توپتا وقيتىن ءوزىڭ تەڭدەس قىزداردىڭ اراسىندا ءوزىڭدى تىم ەركىن ۇستادىڭ. ءيا, ايتپاقشى, قۇربىلارىڭنان گورى, ۇلدارعا جاقىنىراق ءجۇردىڭ. ونىڭ سەبەبىن سوناۋ سەمەي ولكەسىندەگى الىس اۋىلداردىڭ بىرىندە كەمپىر-شالدىڭ شاڭىراعىندا جالعىز وسكەنىڭمەن ءتۇسىندىرۋشى ەدىڭ. ەركەلىگىڭدى, ەركەكشورا اشىق مىنەزىڭدى, الاقۇيىن القىن-جۇلقىن ءجۇرىس-تۇرىسىڭدى ءبىز ۇلدار جاعى قوشتاپ-قولداپ, سەنىڭ توسىن ارەكەتتەرىڭە تۇسىنىستىكپەن قاراپ, ك ۇلىپ قانا قوياتىنبىز. ال قىزدار جاعى سەنىڭ اپىر-توپىر قىلىقتارىڭدى ەرسىلىككە بالاپ: «تۋ-ۋ, قارلىعاش-اي, تىنىش جۇرسەڭ ەتتى» – دەپ ءالسىن-ءالسىن اۋىزدارى جىبىرلاسىپ قالىساتىن. وعان قىڭا قوياتىن قارلىعاش بار ما؟ – ءاي, ۇلدار كەتتىك, مەندە ازدى-كوپتى تيىن-تەبەن بار. تاماق اپەرەم, دەپ ساڭقىلداي جونەلەتىن. اشقۇرساق جۇرگەن ستۋدەنت ۇلدارعا بۇدان ارتىق قانداي قامقورلىق كەرەك. سوڭىنان دۇرلىگىسە ەرىپ, كەتە باراتىنبىز. ورتامىزداعى جاستارى ەرەسەكتەۋ قۇمان مەن ەرسايىن سەن اپەرگەن «گۋلياشتى» ازسىنىپ, تاعى دا سەنىڭ ەسەبىڭنەن بىرەر ساپتىاياق توبىلعى تۇستەس ورىس سىراسىن دا قىلعىتىپ ۇلگەرەتىن. كۋرستىڭ كەنجەلەرى مۇرات ەكەۋمىز دە اس ءىشىپ, اياق بوساتۋ جارىسىندا ەشكىمنەن كەم تۇسپەۋشى ەدىك. ءاشىرالى عانا قاشانداعىداي سابىرلى. سىپايىلىعىنان تانبايدى. ونىسى تۇسىنىكتى دە. رەسپۋبليكاعا ەڭبەگى سىڭگەن ءبىر ادەمى اكتريسامەن امپەي-جامپەي بوپ جۇرگەن. قازى-قارتا قاربىتىپ جۇرگەن كىسىنىڭ «گۋلياشپەن» ىمىراعا كەلمەسى بەلگىلى عوي.
ىشىمىزگە ەل قونعان بىزدەر اندەتە جاتاقحاناعا كوڭىلدى ورالار ەدىك. قارلىعاش قاسىمىزدا. ءبىز ءۇشىن ودان قادىرلى جان جوق. – ءاي, ۇلدار, – دەيدى ول, جاۋدىڭ بەتىن قايتارعان جاننا د` اركتەي جۇلقىنىپ. – داۆاي, كەلەسى جەكسەنبىدە كوكتوبەگە كەتىپ قالايىق! انەۋكۇنگى ءبىر ءفيلمنىڭ كوپشىلىك ساحناسىنا قاتىسقانىم ءۇشىن كەشە از-كەم اقشا العانمىن. سونىڭ توبەسىنە سۋ قۇيايىق! كەلىستىك پە, ۇلدار, – دەيتىن ول ءار ءسوزىن نىعارلاي سويلەپ. تاڭ اتىپ, تاۋىق شاقىرماي تۇرىپ, بولمەمىزدىڭ ەسىگىن سان رەت قاعىپ, ۇيقىمىزدان وياتىپ, ساباققا ۋاقتىلى بارۋىمىزدى دا قالت جىبەرمەي قاداعالايتىن وسى ءوزىمىزدىڭ قارلىعاش-تى. ماماندىق بويىنشا وتىلەر دارىستەن بولەك پاندەرگە باس اۋىرتىپ جاتار ول جوق. «ساياسي ەكونوميا», «فيلوسوفيا» دەگەن سوزدەردى ەستىسە-اق, توبە شاشى تىك تۇرار ەدى. «ءيتتىڭ ەتىنەن جەك كورەم سولارىڭدى» –دەپ سارناي جونەلەتىن. ەسەسىنە اسا دۋمانشىل. ساۋىقشىل. كوڭىلدى كەشتەردى كەرەمەت جاقسى كوردى. جاستار باس قوسقان جيىنداردا ورتانىڭ ءسانى دە, گ ۇلى دە ءبىزدىڭ قارلىعاش. ءاليا ەكەۋى قاتار تۇرا قالىپ قازاقتىڭ ليريكالىق عاشىقتىق اندەرىن قوس داۋىسپەن سىزىلتا شىرقاي جونەلگەندە جىگىت بىتكەننىڭ اۋىزدارىنان سۋ سورعالايتىن. ءبىزدىڭ كەزدەردىڭ «مودنىي» بيلەرى «تۆيست», «شەيكتىڭ» ءتۇبىن تۇسىرەتىن. ۆالس ىرعاعىمەن كويلەگىنىڭ ەتەگى جەلبىرەپ دوڭگەلەي جونەلگەندە جوعارعى كۋرس جىگىتتەرىنىڭ وزدەرى اۋەننىڭ ەكپىنىنەن جاڭىلىسىپ, قارلىعاشتىڭ «شاڭىنا» ىلەسە الماي ءسۇرىنىپ-قابىنىپ جاتارى ەش قوسپاسىز شىندىق ەدى.
قايران, پارتالاسىم, ۇيالاسىم قارلىعاش! قاي قىلىعىڭدى ايتىپ تاۋىسايىن. اسەرشىل ەڭ. سەزىمگە بەرىلگەن قيالي مىنەز-قۇلقىڭ وزىڭە ءبىرتۇرلى جاراسىپ تۇرۋشى ەدى. ەموتسياڭ وزگەشە ەدى. ءوزىڭ جۇرگەن جەر قاشاندا كوڭىلدى كۇلكى, كۇتپەگەن وقىس وقيعالارعا تولى. بار جاڭالىقتى سەنەن ەستۋشى ەك. – ءاي, ۇلدار, الگى بىزدەن ەكى كۋرس جوعارى وقيتىن, شىعىس اندەرىن تامىلجىتا ورىندايتىن ادەمىشە جىگىت رۋستەم نۇسقابەكوۆتى «وركەستروۆىيدىڭ» ستۋدەنتى گۋكاسيان پىشاقتاپ كەتىپتى. نەعىپ جاتىرسىڭدار, تۇگە, تۇگەلدەي تۇرىڭدار, –دەپ, اكتەرلىك كاسىپ تۇلەكتەرىن تەگىس كوتەرگەن-ءتىن ءبىردە. نامىسقا باسىپ, قىزاراقتاسىپ-اق قالعانبىز.
– سول ءبىر رۇستەم, وزىڭە ءسوز ايتقاندا كوز قىرىڭدى دا سالماپ ەدىڭ. ەندى كەپ, تاڭ اتپاي جاتاقحانانى باسىڭا كوتەرىپ, ۇيقىمىزدى شايداي اشتىڭ, –دەپ بۇرقىلداعان-تىن ەرسايىن ەڭ شەتتەگى كەرەۋەتىنەن امالسىز كوتەرىلە بەرىپ. بىراق, ەشكىم دە, ەشقايسىمىز دا وعان قاتتى رەنجىمەيتىنبىز. ايتقانىنا يلىگەتىنبىز. سول جولى دا ونىڭ ءسوزى راسقا شىقتى. الدەنەگە ەرەگىسىپ قالعان ەكى ستۋدەنتتىڭ ءبىرى قولىنا تۇسە كەتكەن نان تۋرايتىن پىشاقتى وقىس سىلتەپ قالعان. البەتتە, پىشاق ۇشى رۇستەمنىڭ جاندى جەرىن اجەپتاۋىر جىرىپ كەتسە كەرەك. رۇستەمدى جەدەل ەمحاناعا اتتاندىرىپ, گۋكاسياندى جاتاقحانادان قۋىپ سالعانىمىز بار. مۋزىكانتتار مەن اكتەرلەردىڭ اراسى سالقىن تارتىپ, ءتىپتى ءوزارا شەكىسىپ تە قالعانبىز. گۋكاسيان سول كەتكەننەن مول كەتتى. پاتەرگە شىعىپ الدى عوي دەيمىن. رۇستەم اعامىز قاتارعا قايتا قوسىلىپ, اكتەرلىك ديپلومىن الىپ, شىرايلى شىمكەنت تەاترىنا جول تارتىپ كەتتى. قىزىل شىرايلى, جىگىتتىڭ ءوڭدىسى ەدى. وسى كۇنگى تانىمال ءانشى اقجول مەيىربەكوۆتىڭ تۋعان اعاسى-تىن. بوي دەسە بويى, وي دەسە ويى بار كەلىستى جىگىت. كوركەم قىزدارعا ءان ارناۋدا الدىنا جان سالمايتىن. قارلىعاشقا قىرىنداعانىنان دا حاباردارمىز. باسى بوس, بويداق جىگىتتەردىڭ, (ونىڭ ۇستىنە ونەر ادامدارى بولسا) جان جەلىگىنە كىم ءشۇبا كەلتىرەر. بۇل قارلىعاشقا سول رۇستەمنىڭ كۋرستاستارى تىنىمبەك تە, بولات تا ەمەۋرىن ءبىلدىرىپ, ءجيى-ءجيى بيگە شاقىرىسقان. بىراق, ودان تۇك شىقپاعان. الگى جىگىتتەر اقىرىندا ءوز تەڭدەرىن تاڭداپ تاۋىپ, ءبىرى قىزىلورداعا, ءبىرى كينوستۋدياعا اكتەرلىك قىزمەتتەرىنە كەتە بارعان. سونشاما جىگىتتەردىڭ «تىرناعىنان» سىتىلىپ شىعىپ, سىقىلىقتاي كۇلگەن, كوڭىلدى كۇيىنەن اينىماعان قارلىعاشىمىز ورتامىزدا. وقۋىمىزدى جالعاستىرىپ ءجۇرىپ جاتتىق. وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنداعى ءبىزدىڭ شاكىرتتىك ءداۋىرىمىز دە تۇگەسىلۋگە شاق قالعان. ۇستازىمىز اتاقتى اكتريسا حاديشا بوكەەۆا قارلىعاشقا ەسكەرتۋ جاساۋدى ءجيىلەتە باستادى. – وقۋىڭ بىتۋگە تاياۋ, الدىڭدا ديپلومدىق جۇمىس تۇر. اپتىعىڭدى باسپايمىسىڭ, ۇلدارعا ەرىپ الىپ, قاشان كورسەڭ دۇرلىگىپ جۇرگەنىڭ. كەشە كورىپ قالدىم, اۋەزوۆ تەاترىنىڭ ءبىر توپ جاس اكتەرلەرىنىڭ اراسىندا شەك-سىلەڭ قاتا, ەسىڭ شىعىپ تۇرسىڭ. ساعان ءالى ەرتەرەك ەمەس پە؟ – دەيدى, قايران باپكەر شاكىرتىن جايسىز جۇرىستەردەن ساقتاندىرعانداي.
– وسى كىسىنىڭ مەن تۋراسىنداعى كوزقاراسى اسا وڭدى ەمەس. قىزداردىڭ ءبىرى قۇتىرتىپ جەتكىزەدى عوي دەيمىن. ىلعي دا سەندەرمەن جۇرەتىنىم سول عوي, ۇلدار. مەنى تاستاماڭدارشى. قىزداردىڭ قىجىرتپاسىنا شىداي المايمىن. دا نۋ يح! – دەپ, شالا ب ۇلىنەدى قارلىعاش. ءسوزىندە جان بار. ونىڭ ەركەكشورا ءمىنەزىن, ەرسىلى-قارسىلى ايتا سالاتىن قايسىبىر كەرەعار سوزدەرىن قىزدار جاعى جاقتىرا بەرمەيتىنىن بىلەمىز. اسىرەسە, راحيليام مەن عاينيكامال ۇناتپايدى. ويتكەنى, قارلىعاش ويىنداعىسىن ىرىكپەي, ايتىپ سالادى. وبالى قايسى؟ اقكوڭىل. پەيىلى تازا. ويى ءمولدىر. كوپ سوزدەرى شىندىققا دا سايادى. اتتەڭ, ديپلوماتياسى كەمشىن. كەيبىر كۇندەرى ءبىر جەردەن ءشاي ىشە سالار ادەتتەرى بار ەمەس پە, ستۋدەنت قاۋىمىنىڭ. سونداي ءبىر وتىرىستا, قارلىعاش عاينيكامالعا ويىنداعىسىن (ادەتىنشە) باتىل ايتىپ سالعان.
– الگى ساعان كەلگىشتەپ جۇرگەن ساقالدى سۋرەتشىڭنىڭ ءجۇرىسى سۋىق. ساعان تەڭ ەمەس. وپا قىلماسى انىق. اجارىنا قىزىعىپ, ارانداپ قالما. دون جۋاننىڭ ءوزى!
عاينيكامال اناۋ-مىناۋعا كوتەرىلە قويمايتىن سالماقتى قىز. ءوزى مەديتسينا ينستيتۋتىن تاستاپ, اكتريسالىق ارمان جەتەگىندە كونسەرۆاتورياعا كەلىپ كيلىككەن رومانتيك جان. – قارلىعاش, سەن ءوزىڭدى جوندەپ ال! اكەڭدەي كىسىمەن ءىلىنىسىپ جۇرگەنىڭدى سەزبەي ءجۇر عوي دەيمىسىڭ. بۇكىل ونەر ورتاسى حاباردار ونىڭنان,– دەپ انشەيىندە وڭايلىقپەن سوزگە ارالاسپايتىن عاينىش تا (ونى كەيدە سولاي اتايتىنبىز) شاپ ەتە قالعان. عاينىش جاندى جەردەن قول سالدى. قايتسىن! جاتقان جىلاننىڭ قۇيرىعىن باسقان قارلىعاشتىڭ ءوزى. عاينىش ايتقانداي, قارلىعاش تا ءبىر كۇتپەگەن درامانىڭ سيۋجەتىنە تاتىرلىق ءىس باستاپ جۇرگەن-ءدى. ۇلكەن تەاترىمىزدىڭ كوركى دەسە بولارلىق, كەلىستى دە كورىكتى, ماحاببات, عاشىقتىق رولدەرىنىڭ حاس شەبەرى, حالىق ءارتىسى دارەجەسىندە جۇرگەن, الپىستى القىمداپ قالعان ساقا اكتەرمەن وڭاشالاۋ قىدىرىپ جۇرگەنىن كوزىمىز شالىپ قالعان. شالىپ قالعانىڭىز بىلاي تۇرسىن, الگى اق شاشتى, سۇلۋ ءجۇزدى, قولدان قاشالعان ءمۇسىن ءتارىزدى, تىك دەنەلى اعامىزدى ىمىرت مەزگىلدەرىندە جاتاقحانا جانىنان دا ۇشىراتىپ جۇردىك. ۇشىراتقانىڭىز نە, و كىسىمەن جالباقتاي امانداسىپ, جىمىڭداي ءجۇرىپ قارلىعاشتى تالاي رەت سىرتقا شاقىرىپ بەرگەنىن بولمەلەس دوس مۇرات ءار جولى راحاتتانا اڭگىمەلەيتىن.
ءجا, قارلىعاش قاراپ قالسىن با؟ بارىنشا ويىن جيناقتاپ, ارىدەن ءسوز باستادى.
– قىزدار, ۇلدار! – دەدى ول, ءار سوزىنە ءمان بەرە. – مەن الدەكىمدەرگە جەڭىل ويلى جان كەيپىندە كورىنەتىن سەكىلدىمىن. بالكىم, سولاي كورىنەرىم دە راس شىعار. بىراق, بۇكپەم دە, قۋلىق-سۇمدىعىم دا جوق. جاڭا ۇلكەن كىسىنى ءسوز ەتتىڭدەر. بەكەر. جانىڭ تۇسىنبەگەسىن جالاۋلاتىپ جاتىرسىڭدار. اكەڭدەي كىسى دەيسىڭدەر. ول كىسىمەن سىرلاسىپ كوردىڭدەر مە؟ ول اقىنجاندى, ادال ادام. جاستىعىن ۋاقىت جالماعان كىسى. ناعىز قىزبەن قىدىرار بوزبالا شاعىندا ناۋبەتكە ىلىككەن. ايداۋدا بولىپ, اباقتىدا وتىرعان. جانە دە بەس جىل ەمەس, ون جىل ەمەس, تابانى كۇرەكتەي ون سەگىز جىل وتىرىپ كەلگەن. جەردىڭ تۇبىندە... يت ارقاسى قياندا...
نەسى بار! جاستىعىن ىزدەيدى. جىگىتكە بەرگىسىز الاۋلى سەزىم يەسى. ەڭ باستىسى, ومىرگە دەگەن, ادەمىلىككە دەگەن قۇشتارلىعىن جوعالتپاعان. وتىزعا جەتپەي مىج-مىج بولىپ جۇرگەندەر از با؟ وكىنىشتى عۇمىر كەشكەن قازاقتىڭ ءبىر ءازيز پەرزەنتىمەن سىرلاس بولسام ونىڭ نەسى سوكەت. وعان تيگەلى جاتقان, مەنى العالى جاتقان ول جوق. ونى نەسىنە الدەقانداي اڭگىمەگە اينالدىردىڭدار. جازعان ولەڭدەرىن وقيدى. بىلسەڭدەر عوي شىركىن, پوەزياسى قانداي مۇڭلى ءھام سىرلى.
اقان مەن سىرىمنان مونولوگتاردى تولعاپ ءبىر كەتكەندە اقتوقتىداي كۇرسىنىپ, قاراكوزدەي ەگىلەسىڭ. ناعىز رومانتيك ونەر يەسى. ليريك اكتەر. سونداي جۇمساق جاندى, كەمەل دە كەڭ جۇرەكتى ساحنا سەرىسىنىڭ قاپىدا وتكىزىپ العان ءومىر وكىنىشتەرىنىڭ ورنىن تولتىرۋعا تيتتەي دە بولسا ۇلەس قوسسام ونىمدى... ونىمدى ەرسىلىك نەمەسە ەسسىزدىك دەپ ەسەپتەمەيمىن. نە دەسەڭدەر, و دەڭدەر, ونەر ادامدارىن جانىمداي جاقسى كورەمىن جانە ولاردى جاسىنا قاراپ باعالاۋدى مەشەۋلىك دەپ سانايمىن, – دەدى دە, قارلىعاش وتىرعان ورنىنان اتىپ تۇردى. جانارىنا جاس تا كەلىپ قالعانداي. ءجۇزى دە قۇبىلىپ, ءۇنى دە وزگەرىپ كەتتى. كوبىمىز ءۇنسىز قالدىق. تەك كۋرس «فيلوسوفى» اتانىپ كەتكەن ەرسايىن (ەردج دەيتىنبىز) عانا – ريتوريكا! دەماگوگيانىڭ ءيىسى اڭقيدى,–دەدى, ءوزىنىڭ تىك سويلەيتىن نوۆوسىبىرلىك ورىس مىنەزىنە باسىپ. قۇمان مەن ءاشىرالى ونىمەن كەلىسپەگەن سىڭايلى «سەن نە دەيسىڭ توپ ستاروستاسى»–دەگەندەي ەكەۋى دە ماعان ەجىرەيە قارادى. – بوكەەۆا ەستىمەسىن! قارلىعاشتىڭ ديپلوم قورعاۋى قيىنداپ كەتۋى مۇمكىن. كافەدرا, دەكانات باسشىلارى ءدال وسىدان ساياسات جاساپ جۇرمەسىن, – دەدىم, پارتالاستارىمدى ساقتاندىرىپ. – تۇكىرگەنىم بار! ءوز ەركىم وزىمدە. الدەكىمدەر سياقتى بولاشاعىمدى كۇنى بۇرىن ەسەپ-قيساپقا قۇرعىم جوق. الماتىدا قالاتىندارعا تىلەرىم تەك ساتتىلىك! مەن ءوزىمدى قارت سەمەيىمنىڭ تەاترى جاتسىنا قويماس. مۇندا بارىمىزگە ورىن قايدا؟ ول جاقتاردا دا بىرەۋلەر جۇمىس ىستەۋلەرى كەرەك قوي, –دەدى, راحيليام, قۇمان, ءاشىرالى, مۇرات, ەرسايىن, عاينيكامالدارعا بۇرىلا قاراپ قارلىعاش. شىنىندا دا, جوعارىداعى كۋرستاستارىمنىڭ كوبى الماتى تەاترلارىنا ورنالاسىپ ۇلگەرگەن ەدى.
قارلىعاش تۋرالى ايتا بەرسەم ءسوز كوپ. بىردە ۇلىمىز بار, قىزىمىز بار كەزەكتى ءبىر وتىرىستان جاتاقحانانى بەتكە الىپ جاياۋ-جالپى جوڭكىلىپ كەلە جاتتىق. الماتى كوكتەمىنىڭ قۇلپىرىپ گۇلگە ورانعان كەزى. ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعى ەكەندىگىندە شارۋامىز شامالى. ءشامشى اندەرىن شامىرقانا شىرقاپ, قالا كوشەلەرىن شارلاپ كەلەمىز. شىركىن, جاستىق-اي! قورقۋ, ۇركۋ ويعا كەلسەيشى! جىگىتتەر جاعى شاراپتىڭ بۋىنا جەلپىنىسىپ العان. قىزدارىمىز قاسىمىزدا. سول كەزدەرى «قىز جىبەكتەگى» تولەگەن رولىنە تۇسە باستاعان قۇمان ورتامىزدا. سىرنايىن قۇلاشتاي سوزىپ «باقىت قۇشاعىندانى» بەبەۋ قاقتىرىپ كەلەدى. ءبارىمىز دە ادەمى ءاننىڭ ىرعاعىنا تەربەلىپ كەلە جاتقاندا, دەنەشىنىقتىرۋ ينستيتۋتىنىڭ ماڭىندا كەزدەيسوق ءبىر توپ جىگىت بىزدەرمەن اي-شاي جوق بايلانىسا كەتسىن. ءبىزدىڭ دە جىگىتتىك نامىسىمىز «اتىپ-اق تۇرسىن!». ولار ىشكەن شاراپتان ءبىز اۋىز تيگەن كەرمەك سۋسىن كەم بە ەكەن؟ تىكە تىرەسە كەتتىك. كۋرستاس قىزدارىمىز ۇلداردى قورعاشتاپ شىرىلداپ ءجۇر. انالار دا سپورتپەن اينالىسىپ, تىعىنشىقتاي دەنەلەرىن قايدا قويارىن بىلمەي جۇرگەن قۋلار ەكەن قىزدارىمىزعا قىرىنداپ بىزدەردى بۇيىم كورەر ەمەس.
جاستىقتىڭ كۇشى قويسىن با؟ بىزدەردىڭ دە ايىلىمىزدى جيا قويار ءتۇرىمىز جوق. تەكەتىرەس ۋشىعىپ بارا جاتتى. قۇمان دا ءىرى دەنەلى جىگىت. قالعاندارىمىز دا كونسەرۆاتورياعا دەيىن مايىسىپ كەستە تىگىپ جۇرگەنىمىز شامالى, الىس-ج ۇلىستىڭ ءتۇر-ءتۇرىن كورىپ, جۇدىرىق سىلتەۋدى ارقالاي مەڭگەرگەن, شاڭعا اۋناپ توبەلەسىپ ۇيرەنگەن اۋىل بالالارىمىز. ەشتەڭەدەن تايسالار جاي جوق. سپورتشىلار ەكەن-دەپ ىعۋدان ادامىز. نەدە بولسا كورىپ الدىق. سول ءسات جۇتىنعان, جالانعان سۇڭعاق بويلى, اجارلى بويجەتكەن اراشاعا تۇسە كەتسىن. بۇل كادۋىلگى ءوزىمىزدىڭ قارلىعاش-تى. ءويتىپ-ءبۇيتىپ قۇربىلارىن اناداي جەرگە اپارىپ ءيىرىپ قويىپ, جالما-جان بىزگە ورالعان بەتى ەكەن. – ءاي, سپورتشى ۇلدار, –دەپ ساڭق ەتە قالدى. مىعىم شىققان اششى داۋسى قاراڭعى ءتۇندى جاڭعىرتىپ جىبەردى. سەندەر بىلەسىڭدەر مە, كىمدەرمەن ۇستاسىپ تۇرعاندارىڭدى. بۇلار توبەلەستىڭ ادامدارى ەمەس, بۇلار ونەر وقۋىنىڭ نازىك جۇرەكتى بولاشاق دارا تۇلعالارى. مىنا تۇرعان قۇمان تاستانبەكوۆ ەرتەڭگى تولەگەندەرىڭ. «قىز جىبەك» ءفيلمىنىڭ تۇسىرىلە باستاعانىن ەسىتكەن بولارسىڭدار. بەكەجان تولەگەندى ءولتىرىپ جىبەكتى ءبىر رەت جەسىر قالدىرىپ ەدى. ەندى سول تولەگەندى ەكىنشى رەت ءولتىرىپ, (انادايدا تۇرعان قىزداردى نۇسقاپ) انا تۇرعان جىبەكتەردىڭ بىرەۋىن تاعى دا زار قاقتىرماقسىڭدار ما؟ جايىمىزعا ك ۇلىپ-ويناپ كەلە جاتقان ءبىزدىڭ توپقا وزدەرىڭ كەلىپ كيلىكتىڭدەر. تيىسەرگە قارا تاپپاي الاقاندارىڭ قىشىپ, كۇشتەرىڭ تاسىپ بارا جاتسا, قانە, مىنا مەنىمەن جەكپە-جەككە شىعاتىنىڭ ءبىر قادام العا شىق! جىگىتىڭ قايسى, مىگىتىڭ كىم؟ مىقتىلارىڭ مەنىمەن ۇستاس!–دەپ الدىمىزعا كەسە كولدەنەڭ تۇرا قالسىن! قوزعالۋىمىزعا مۇرشا بەرەر ەمەس.
ەستىلەۋ, ەرەسەكتەۋ بىرەۋى: – كونسەرۆاتوريانىڭ ستۋدەنتتەرىمەن سپورت شەبەرلەرى توبەلەستى دەگەن ءسوز بىزدەرگە ابىروي اپەرە قويماس. جىگىتتەر. قۇمان تاستانبەكوۆتى ەستىگەمىن, تولەگەندى ءتومەنشىكتەتكەنىمىز مارتتىك بولماس. بۇلارىڭ دا قايتۋى قيىن, قايسارلار ەكەن! ودان دا تانىسايىق, دوستاسايىق, قارىنداس, – دەپ قارلىعاشقا قولىن سوزا بەردى. شوشاڭداعان قاسىنداعى بىرەۋى: – قاسارىسقاندارى ءۇشىن دە سازايلارىن بەرۋ كەرەك ەدى, – دەپ جۇدىرىعىن الىپ العا ەنتەلەي بەرىپ ەدى, الگى ماعىنالى ءسوز باستاعان گۇجبەن قارا ونى ءبىر قولىمەن سالىپ جىبەرىپ, شالقاسىنان ءتۇسىردى. قانشا دەگەنمەن جاستار ەمەسپىز بە؟ لەزدە شۇيىركەلەسىپ, تاتۋلاسىپ كەتتىك. قۇمانمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي تانىسىپ ۇلگەرگەن باياعى گۇجبەن قارا كەيىننەن ەسىمى ەلگە بەلگىلى بوكسشى اتاندى. باپكەرلىكپەن دە اينالىستى. جاقىن بوپ كەتتىك. سول ساتتەردى ەسكە الىپ ك ۇلىسىپ جۇردىك. ۇمىتپاسام, كەيىننەن قارلىعاشتى ىزدەپ كونسەرۆاتوريانىڭ جاتاقحاناسىنا كەلىپ-كەتىپ تە ءجۇردى. مىنە, ءبىزدىڭ قارلىعاشتىڭ شىنايى پورترەتى. قىزىلباستارعا قارسى تويتارىس بەرگەن تۇمار حانىم (توميريس) دەيسىز بە؟ اعىلشىن باسقىنشىلارىنان تيتتەي دە تايسالماعان فرانتسۋزدىڭ باتىر قىزى جاننا د` ارك دەيسىز بە؟ ءوزىڭىز بەزبەندەي بەرىڭىز.
قارلىعاشتىڭ سول جولعى تاپقىرلىعى, باتىلدىعى ەكى جاقتى دا ىڭعايسىز جانجالدان امان ساقتاپ قالدى. تىرناقتاي قىزدىڭ ارىستاردى بىتىمگە شاقىرىپ, بۇلشىق ەتتەرى بۇلتىلداعان جۋان جۇدىرىق بوزبالالاردى ساباسىنا ءتۇسىرۋى – قالايدا, ەرلىك. قازاق قىزدارىنا ءتان جاقسى جورالعى ەدى. قالتىراپ-دىرىلدەپ, جىلاپ-سىقتاۋ تابيعاتىندا بولماعانى عوي. سول مىنەزىمەن ءوتتى ومىردەن قارلىعاش. جاعىنىپ, جالباقتاپ جاتپاۋشى ەدى. ايتپەسە, ءارتۇرلى پاندەردەن ءدارىس وقىر جاس مۇعالىمدەرگە ءسال جىميىپ, كوزىن توڭكەرىپ جىبەرسە (جانە وندايدى قالاسا, قاتىرىپ ورىندايتىنى تاعى اقيقات) قارلىعاشقا جاقسى باعا الۋ تۇككە دە تۇرمايدى. بىراق, ول ونداي جىلپوستىق جولدان بويىن اۋلاق ۇستادى. ءوزىم دەگەنگە وزەگىن ج ۇلىپ بەرەردەي جومارت ەدى. جالعان ارەكەتپەن ۇپاي جيناعان ەمەس. ۇستازدار دا پەندە ەمەس پە؟ ارسالاڭداعان, اڭعال دا اقكوڭىل قىز كوبىنشە اۋىزعا ىلىنبەي تاسادا قالىپ ءجۇردى. ونىڭ تارتىبىنە كۇدىكتەنۋشىلەر ءار جولى-اق تابىلاتىن. بىراق, بىرگە وقىپ, بىرگە جۇرگەن ءبىز بىلەمىز عوي. ول قاراپايىم كەمپىر-شالدىڭ وتباسىندا وسكەن سالدىرلاعان اۋىل قىزى ەدى. شەشەسى ەرتە قايتىس بولعان. جالعىز قالعان اكەسىن جالعىزسىراتپاي الپەشتەۋمەن ءوتتى.
سول جالعىزىلىكتى اكەسىنىڭ جاعدايىن جاساۋ ءۇشىن دە سەمەيگە كەتكەنشە اسىقتى. ونىڭ ۇستىنە وعان, «قالا عوي» دەپ بايەك بولعان دا ەشكىم جوق. كەسكىنى, كوركى, دەنە-ءبىتىمى نازار اۋدارۋعا ابدەن-اق تۇرارلىق قارلىعاشتىڭ ديپلومدىق جۇمىستارى دا اناۋ ايتقانداي ماردىمدى شىقپادى. العىر قىزدىڭ ساحنالىق ءپىشىمى ءوز دەڭگەيىندە پايدالانىلماعانى داۋسىز. ۇستازداردىڭ دا وزدەرىن ءجيى توڭىرەكتەيتىندەردىڭ تۇتقىنىندا قالارى راس. «ساراڭ», «كەشىككەن ماحاببات» سەكىلدى پەسالاردا اسا شەبەرلىك تانىتا المايتىنداي رولدەردى يەمدەنگەن قارلىعاش قۇلاشىن سوزىپ, باۋىرىن جازا الماعان كۇيى سەمەي تەاترىنا كەتە بارعان. الىسىراققا ورتامىزدان شىعانداي تارتقان قارلىعاش بولدى. ءبارىمىز الماتىدا قالدىق. قيماي قوشتاسقانبىز. جىگىتتەر جاعى شىعارىپ سالدىق. پويىزعا وتىرىپ جاتىپ, جانارىنداعى جاسىن جاسىرۋمەن بولعان. تاناداي كوزى بوتالاپ, ەرسايىندى, قۇماندى, مۇراتتى, ءاشىرالىنى, مەنى وزىنە تارتىپ قۇشىرلانا كەۋدەسىنە قىسقانى ەسىمىزدە. ء(اشىرالى مەن ەرسايىن بەرتىندە باقيلىق بولىپ كەتتى.) ورتامىزدا جۇرگەن قۇمان مەن مۇراتتىڭ وسى ايتقاندارىمدى قۋاتتايتىنىنا زارەدەي كۇمانىم جوق. ونى ەر-ازاماتقا بەرگىسىز وجەت مىنەزى ءۇشىن دە جاقسى كوردىك. قالتاسىنداعىسىن قاعىپ بەرەتىن. – ءاي, ۇلدار, ۇڭىرەڭدەپ اش جۇرسىڭدەر مە؟ – دەپ سۇراۋدان جالىقپايتىن كەڭ پەيىل قارلىعاشتى شىعارىپ سالىپ تۇرعانىمىزعا ءبىرتۇرلى كىنالى دە سياقتىمىز. ءتايىرى, الماتىدان ءبىر ورىن تابۋعا شاراسىزدىعىمىزدى ايتساڭىزشى! ول كەزدە قولىمىزدا نە بار؟
– ءاي, سەمەيگە ءبىرىنشى قايسىڭ ىزدەپ كەلەر ەكەنسىڭدەر مەنى, –دەپ ارسالاڭداي سىقىلىقتايدى ول. مۇرات – سەمەيلىك جىگىت. – ارينە, مەن. جەرلەسىڭ ەمەسپىن بە, كۇتۋگە دايارلانا بەر, –دەپ, ول دا ىرجاڭ قاعادى. – اشىربەك, سەنەن رەجيسسەر شىعارىن جۇرەگىممەن سەزەمىن. تەك سەنىڭ تۇسىڭدا عانا مەنىڭ تالانتىم اشىلاتىن سەكىلدى. «وتەللونى» قويشى, ولسەم دە دەزدەمونانى ويناپ ولەيىن, –دەدى ول, ءبىرتۇرلى مۇڭ ارالاس كەيىپپەن. ونىسى كۇلكىدەن گورى وكسىكتەي بولىپ ەستىلدى بىزگە.
ءسال ۇنسىزدىكتەن كەيىن: – سەندەرگە قايدا جۇرسەم, تاعى دا ساتتىلىك تىلەيمىن. قارا دا تۇر, ءالى-اق شەتتەرىڭنەن حالىق ءارتىسى, قايراتكەرلەر اتاناسىڭدار, مەنى ۇمىتىپ كەتپەڭدەر بىراق, – دەپ, وزىنە بىتكەن جارقىندىقپەن ەركەلەي ءتىل قاتتى. ايتقانى كەلدى قارلىعاشتىڭ. قۇمان مەن ءاشىرالى حالىق ءارتىسى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلدى. قالعاندارىمىز ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرلەر, ارتىستەر اتاندىق. ەرسايىن مەن قارلىعاش اتاق الماسا دا ادام ەكەندىكتەرىن دالەلدەپ مىنا ءپاني جالعاننان وزدى. وكىنىشتىسى – تىم ەرتە كوشتى. مۇرات بولسا, الماتى تەاترىنداعى جۇمىس ورنىن امالسىز تاستاپ, ەلدەگى قارت اكە-شەشەسىنىڭ جاعدايىن جاساۋ قامىمەن ءبىرجولا اۋىلىنا كەتتى. قازاق ساحناسى عالامات ءبىر كوميك اكتەرىنەن كوز جازعانى وكىنىشتى-اق. تالانتتى جىگىت سول كۇيى اۋىلدا قالىپ قويدى. تالانتتار تاعدىرى ارقالاي قالىپتاسادى. كونسەرۆاتوريا قابىرعاسىنان ەرتەلى-كەش شىققان نەبىر دارىندى قىز-جىگىتتەردىڭ ونەردەگى ومىرلەرى قالىپتى بولمادى. بولات اۋەلبەكوۆ, رۇستەم نۇسقابەكوۆ, بايانعالي قالجاپپاروۆ, بولات كۇنبولاتوۆ, تىنىمبەك ءپىرىمجانوۆ جاسىنداي جارقىلداعان عاجاپ تالانتتى جىگىتتەر ەدى. تاماشا وبرازدار جاساعاندارىن قالاي ۇمىتارسىز؟ ءبارى كوكەيدە. ونەردە بىرگە ءجۇرىپ, بىرگە تۇردىق. قازىر كوبىنىڭ كوزى جوق. و دۇنيەلىك بولعان. ەڭبەكتەرى دەر كەزىندە باعالانباعان سابازداردىڭ كوڭىلدەرى ولقىلىقتان ارىلمادى. ەكى-ءۇش ءان ايتىپ, اتاققا ماسايراپ جۇرگەندەردى ولار كورمەدى عوي دەيمىسىز. نەگىزى, دراما ارتىستەرىنىڭ جولى اۋىر. ءومىر, ونەر جولدارى شىنىمەن-اق دراماعا تولى. كۇندە كونتسەرت بەرىپ, تەلەديدارعا شىعا بەرۋ دراما ارتىستەرىنە بۇيىرماعان. ءانشى, كۇيشى, ءبيشى, ەڭ باستىسى تازا درامالىق تالانت يەلەرى ر.اۋەزباەۆا, ە.ساداقباەۆا, ا.تايعارينا سىندى تاماشا قىزدارىمىزدىڭ ساحنالىق عۇمىرلارى دا كەدىرلى-بۇدىرلى بولعانىن ەشكىم جوققا شىعارا الماس. وسىندايدا اتىراۋلىق اكتەر ا.سۇلتانعاليەۆ, رەجيسسەر ت. تۇڭعىشباەۆ ەسىمدەرى دە جادىمىزعا ورالادى. شىن ونەرلىلەرىن عانا ەسكە ءتۇسىرىپ جاتىرمىز. كەزىندە, سولاردىڭ ءسال شالىس باسقان قادامدارىن تۇزەسىپ جىبەرۋدىڭ ورنىنا, ولاردىڭ شىعارماشىلىق تاعدىرلارىنا ءجۇردىم-باردىم قارامادىق پا ەكەن دەگەندەي وي كەلەدى ماعان. قيال ادامدارىنىڭ كەيدە, جوعارى كەرنەۋدەگى ەموتسيالىق ەرىكتەرىن تەجەي الماي جاتارى دا جاسىرىن ەمەس قوي. ءدال سول كەزدەردە قول سوزىپ, كومەكتەسە قويۋ جاعىنىڭ دا ازداۋ بولعانىن كۇلبىلتەلەۋدىڭ قاجەتى جوق سياقتى.
وسىدان بىرەر جىل بۇرىن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جاريالانعان «ايىمتورى نەگە مۇڭايادى» اتتى ماقالام جۇرتشىلىق تاراپىنان زور قىزىعۋشىلىق تۋعىزعان. ول جولى دا اكتەرلىك كۇردەلى تاعدىر جونىندە, الپىسىنشى جىلدارى ەسىمى دۇركىرەي شىعىپ, قىزىلوردا, شىمكەنت تەاترلارىنىڭ ماحاببات گەرويناسى اتانعان ايىمتورى تايعارينانىڭ ءومىرى, ونەرى جايىندا ءسوز قوزعالعان ەدى. سان ساۋالداردىڭ استىندا قالعانمىن. قايسىبىر ونەر ادامدارى, سونشاما تاۋسىلىپ جازاتىنداي: «ايىمتورى نە تىندىرىپتى؟» – دەپ تە تارىلعان. كوپ كەشىكپەي پالەنباي جىل ساحنادان «جوعالىپ» كەتكەن ايىمتورىنىڭ ءوزى مەنى ىزدەپ كەلسىن. الماتىنىڭ ونەر اكادەمياسىندا قاۋىشىپ ۇزاق اڭگىمەلەستىك. جانارىنا ىركىلگەن ىستىق جاسى تولاسسىز جىلتىلدايدى. مۇڭلى دا موماقان قوڭىر داۋسى جان اۋىرتارلىقتاي. – تىندىرعان تۇگىم بولماسا دا, ءمولدىر ونەردىڭ تۇنىعىن بىلعاماسام دەگەن ىزگى تىلەكپەن رۋحانيات تابالدىرىعىن يمەنە اتتاعان ەم. جاستىقتىڭ ماستىعىمەن بايقاماپپىن, سۋماقاي ءسوز, ايار ارەكەت جۇرەگىڭدەگى بار جىلىلىقتان ءاپ-ساتتە جۇرداي ەتەر ەكەن. باسقاسىن قويىڭىزشى, ال ەندى ونەردىڭ ءوز ادامى, اتاقتى رەجيسسەر-پەداگوگ اعامىزدىڭ تەپكىسىنە توتەپ بەرە المادىم. وبلىس ورتالىعىنا ىسساپارمەن ءبىر كەلگەندە, «ايتقانىما كونە قويمادىڭ» – دەپ بۋراداي شابىنىپ, ۇجىم الدىندا ويناعان رولدەرىمدى قارا باقىرعا العىسىز ەتىپ, تالقانىمدى شىعارا سىناپ-مىنەگەندە, كىرەرگە قۋىس تاپپاي دالباسالاپ قالدىم. الدىندا عانا, ءبىلىمدار ۇستاز كەلدى, ونەردىڭ ۇلكەن بىلگىرى كەلدى, – دەپ جالباقتاعانىمدى قايتەيىن. ادامنىڭ مەسەلىن قايتارىپ, جاس بولمىستى سىندىرۋ تۇككە دە تۇرمايدى ەكەن. ەلگە, ارىپتەستەرىمە قاراي الماي الاسۇردىم. سول-اق ەكەن, جاندارى اشىعانسىپ, جۇرەك جارامدى جازعىسى كەلگەن بولىپ, ىبىرلاپ-جىبىرلاپ, وتقا ماي قۇيعاندار كوبەيدى. – «بالەم ساعان سول كەرەك, تارتتىڭ با سازايىڭدى» –دەپ سازارا تۇسكەن باسەكەلەستەر دە جەتىپ ارتىلدى. قويشى ايتەۋىر, باسىڭنان باعىڭ تاياردا نە بولسا سول سەبەپ ەكەن. تىرلىگىم قىرىن كەتىپ, ءۇمىت-ارمانىمنىڭ بەرەكەسى قاشا باستادى. اينالىپ كەلگەندە, جاستىقتىڭ, تاجىريبەسىزدىكتىڭ سالدارى دەپ ءتۇسىندىم كەيىنىرەك. ەڭ وكىنىشتىسى, ساحنا سىرت اينالدى. قارسى كۇرەسىپ, تاعدىر تاۋقىمەتتەرىمەن تىكە تىرەسۋگە تىم السىزدىك تانىتتىم. تولقىنعا قارسى ءجۇزۋدىڭ ورنىنا ونىڭ ۋىسىنا وڭاي ءتۇستىم. ىعا بەردىم. شەگىنە ءتۇستىم. ىدىس-اياق جۋىپ, ەدەن سىپىرۋعا دەيىن ءماجبۇر كۇندەردى كەشتىم.
بۇل ايىمتورىنىڭ مۇڭى. تايعارينانىڭ جان ايعايى. ال, قارلىعاش قابيجانوۆا تارتقان قۇقاي دا از بولمادى. بالكىم, سونشا تاپتىشتەي ايتاتىنداي نەبارى وبلىستىق تەاتر ءارتىسىنىڭ ءومىرى كىمگە قىزىق؟ – دەر بىرەۋلەر. سابىر ەتىڭىز! بۇل – ونەر حيكمەتى. شىعارماشىلىق ءسۇرلەۋدىڭ بۇرالاڭ حيكاياسى. سول باياعى سەمەيگە شىعارىپ سالعان كورىنىستى ۇمىتپاعان بولارسىز.
– قايسىڭ ىزدەپ كەلەر ەكەنسىڭدەر دەمەپ پە ەدى ول. ءتايىرى, سەمەيىڭىز كولىما ەمەس قوي. مىنا تۇرعان ءوزىمىزدىڭ شىعىس ولكەسى. اباي, اۋەزوۆ ءجۇرىپ-تۇرعان كيەلى مەكەن. جاي انشەيىن ءتورت-بەس جىل بىرگە وقىپ, قاتار جۇرگەن توبىنان جىرىلىپ, جەكە سوقپاق سۇرلەۋىنە تۇسەر ساتتەگى جاس قىزدىڭ تولقىنىسقا تولى قيماستىق سەزىمدەرى ەمەس پە؟
سونىمەن ءبىر جولى قاقاعان اق شۇناق ايازدا سەمەيگە جول تۇسكەن. بارعان بەتتە پارتالاسىم قارلىعاشتى سۇراستىردىم. تەاتر باسشىلارى شۇعىل ىزدەستىرىپ, تەز تابا قويدى. ازەر تانىدىم. «ياپىر-اي» – دەيمىن ىشتەي تاڭ قالىپ. نەبارى كورىسپەگەن ون التى-ون جەتى جىلدا قالاي وزگەرىپ كەتكەن. كوزدەرىنىڭ اينالاسىن ءالجۋاز ءاجىم اينالدىرىپ, ماڭداي تۇس شاشتارىن ءبىردى-ەكىلى اق ءتۇس مەنشىكتەي باستاپتى. قايران, ءبىر كەزدەگى قىلىقتى قىز قارلىعاش! باياعى تاناداي جارقىراعان سۇيكىمدى كوزدەردىڭ وت شاشىپ تۇرار شۋاعى سولعىن تارتقان. كۇلكىسى بۇرىنعى سانىنەن ايىرىلعان. بەت-جۇزىندەگى وزىنە عانا جاراسىپ تۇرار ۇساق سەپكىلدەرى ەداۋىر ۇلعايىپ, قارلىعاش كەسكىن-كەلبەتىنىڭ قۇتىن قاشىرا تۇسكەندەي.
وتكەن-كەتكەننەن سۇراستىرىپ قوياتىنمىن. اركىمدەر ارقالاي ايتاتىن. – مازاسى جوق, ناۋقاس قارت اكەسىنىڭ الەگى قاجىتىپ ءجۇر. ءبىر سۋرەتشىنىڭ ەتەگىنەن ۇستاعان سەكىلدى ەدى, ونىڭ دا بايانى بولمادى-اۋ! سۋرەتشىلەرىڭىز دە قيالي قىزىق حالىق قوي. قازىر قاسىنان كورمەيمىز. شاماسى ايىرىلىسقان-اۋ, وزدەرى. جالعىز ۇلىن سۇيرەلەۋمەن اۋرە. جۇمىسىنىڭ دا ءمانىسى ونشا ەمەس پە, قايدام؟ بۇرىندارى ءتاپ-ءتاۋىر رولدەرى بار ەدى, سوڭعى كەزدەرى ساحنادان سيرەك كورىنەدى. ءتىپتى, تەاتردان شىعىپ قالعان با, شىعارىپ جىبەرگەن بە, سونداي دا سىبىس بار ەل اراسىندا, –دەپ قايىرار ەدى, قارلىعاشتى بىلەتىندەر.
مىنە, سول قارلىعاش الدىمدا. تەاتردىڭ ديرەكتورى مەن كوركەمدىك جەتەكشىسى دە بىزدەردەن كوز الماي قاراپ قالىپتى. – قارلىعاش, ءحالىڭ قالاي؟ مىنە, سەنى ىزدەپ كەلدىم, – دەيمىن, ىشكى وي-تولقىنىستارىمدى سەزدىرتپەۋگە تىرىسىپ. – جاقسى, – دەيدى ول جايراڭداي كۇلگەن بولىپ. بىراق, تاعى دا ايتايىن, كۇلكىسى وزىنىكى ەمەس. قينالىپ ك ۇلىپ تۇر. الدەنەگە ايىپتى سەكىلدى. بىردەڭەنى ءبۇلدىرىپ قويعان كىنالى كىسىدەي قيپاقتاي بەرەدى. بىرەسە, باسشىلارىنا, بىرەسە ماعان كەزەك-كەزەك ابدىراي قاراپ, «وسى جەردەن بىلايىراق شىعايىقشى» دەگەندەي ءپىشىن تانىتىپ تۇرعانداي. ستۋدەنتتىك جىلدارىنىڭ ءوزىندە ارزانداۋ بولسا دا, قاشاندا قونىمدى كيىمدەرىمەن ايرىقشا كوزگە تۇسەر سەرگەك تە سەزىمتال قارلىعاشتىڭ ۇستىندەگىسى دە كونەتوزداۋ تىم قارابايىر قىسقا پالتو.
تۇسىنىڭكىرەمەي تۇرمىن. قۇشاعىن جايا تۇرا جۇگىرەر, – دەگەن جاقسى ويلارىم دالادا قالدى. ايتسە دە, سەزگەندەيمىن. ەجەلگى وجەتتىگى ۇستاپ انالاردىڭ الدىندا سىر اشپاۋعا بەكىنگەندەي. قاساقانا, تاكاپپارلاۋ تىك مىنەزىن ۇمىتا الماي تۇرعانىن اڭداپ تا تۇرمىن. سونى بايقاپ قالعانداي تەاتر باسشىلارى دا كەرى شەگىنە بەرگەن. قارلىعاش تا سونى كۇتكەندەي-اق, «كەتتىك» – دەگەن تەز-تەز سويلەپ, مەنى جەتەگىنە الا بەرىپ. ارقانىڭ سىقىرلاعان اق قار, كوك مۇزىن بۇيىم كورمەگەن كۇيدە كوپ قاباتتى, ابدەن توزىعى جەتكەن ەسكى ءۇيدىڭ كەتىك-كەتىك باسپالداقتارىمەن جوعارىعا قاراي كوتەرىلە جونەلدىك. جۇپىنى (ەكى بولمە مە, ۇشەۋ مە بايقاي المادىم) تۇرمىس, جاداۋ كورىنىس. ءبىر بولمەدەن كۇرك-كۇرك جوتەلگەن قارت ادامنىڭ قارلىعىڭقى ءۇنى كەلەدى قۇلاققا. ماردىمدى اڭگىمە باستاي الار ەمەسپىن. ول شاعىن اسحانانى ءتۇتىندەتىپ, الدەنەنى (كارتوپ بولار) اپىل-عۇپىل قۋىرۋعا كىرىسىپ كەتتى. اقساقال تۇپكى ءبولمەدە, تىنىمسىز جوتەلىمەن الىسۋىن قويار ەمەس.
ۇلى بار دەگەنى قايدا؟ ول كورىنبەيدى. باياعى گۇل جايناعان, جىگەر كۇشى قايناعان وتتى دا وتكىر قارلىعاشتى كوز الدىما ەلەستەتۋمەن اۋرەمىن. م.ماگوماەۆتىڭ داۋىرلەپ تۇرعان كەزدەرى. حيت اندەردى اۋەلەتە شىرقايتىن جۇلدىزدى شاقتارى. جاتاقحانانىڭ ەسىك-تەرەزەلەرىن اشىپ تاستاپ, سىرنايعا قوسىلىپ اڭىراتا ءان سالاتىن قۇمانعا ىلەسىپ اققۋداي سىڭسيتىن قارلىعاشتىڭ سيقىرلى نازىك ءۇنى ءبىرتۇرلى جۋان تارتىپ, دورەكىلەنىپ كەتكەندەي. – وسى اسحانادا وتىرا بەرەيىك, سىرقات اكەيدەن الىسىراق, – دەدى ول ۇلكەن كىسىدەن ابدەن مەزى بولعانداي. ءسويتتى دە, جالاڭاش ستولعا سارت ەتكىزىپ ءبىر شولمەك اششى سۋدى ەش قىمسىنباي قويا سالدى. – وتىر! تاڭ قالاتىنداي ەشتەڭە دە جوق. اۋرۋ اكە مەن كىشكەنتاي بالا باققان قاتىندا نە ءسان قالۋشى ەدى. باي كەتكەن باسى اۋعان جاعىنا. – اكەم 80-نەن اسقاندا لاقپا دەگەن اۋرۋعا ۇشىرادى. اڭدىسىپ وتىرامىن, نە ءۇيدى ق ۇلىپتاپ, قاماپ كەتەمىن. مەن كەلگەنشە, تەرەزەدەن سەكىرىپ كەتەر مە ەكەن دەگەن ۇرەي بار سانامدى بايلاپ-ماتاپ العان. ۇيدەن شىقسا لاعىپ, قاڭعىپ كەتەتىن كەسەل بولادى ەكەن. مىڭ رەت جوعالتىپ, مىڭ رەت تاۋىپ دەگەندەي يتشىلىك ومىرمەن ءجۇرىپ جاتىرمىن. ۇلعايعان شاعىندا جەسىر قالعان كارى شالدىڭ جاعدايىن جاسايمىن دەپ, جۇمىستاعىلارعا دا جەكسۇرىن بولدىم. رەپەتيتسياعا كەشىگىپ قالامىن نەمەسە ءدال سپەكتاكل جۇرەر كۇنى بالام نە اكەم اۋىرىپ قالادى. سولاردىڭ ءتاش-پۇشىمەن جۇرگەندە رەتى كەلىپ تۇرعان رولدەردەن دە سان رەت قاعىلدىم.
باسشىلار دا بەزەر بولدى. قىزمەتكە سالعىرتتىق تانىتقان كىسىنى كىم جاقسى كورسىن. ولاردى دا تۇسىنۋگە بولادى. قىز كەزدەگى قىزىقتىڭ قىزۋىمەن كەلگەن بەتتە, ت.احتانوۆ, ق.مۇحامەدجانوۆ, س.ءجۇنىسوۆ, ءا.تارازي, و.بوكەي, ق.مۇحامەدحانوۆ, د.يسابەكوۆ كەيىپكەرلەرىنىڭ ءبىرازىن جامساتىپ-اق ءجۇردىم. ەل-جۇرت دۇرلىگە قول سوقتى. باسشىلار دا قولپاشتاپ باقتى. كورە الماي, كۇيە جاققاندار دا بولماي قالعان جوق. ونىڭ بارىنە كوندىم-اۋ, شىدادىم-اۋ. مىنا اكەيدىڭ ناۋقاسى جانىمدى قينايدى. كەمپىرسىز جەسىر قالعان ءوزى اۋرۋ جالعىز اكەمدى نە ىستەۋىم كەرەك؟ تەاتر ۇجىمىنا سۇيكىمسىز دە بوپ قالدىم. سەنەن نەسىن جاسىرايىن, مىنا زاھارمەن دە جان كۇيىگىمدى باسقان بولىپ, وسى پالەنىڭ ىڭعايىنا دا ويىسىپ كەتكەن سۇرەڭسىز كۇندەرىم ءوتتى. ونىڭ ۇستىنە بوزباستاۋ, وزىنە-ءوزى يەلىك ەتە المايتىن ىشكىشتەۋ بىرەۋمەن باس قوسىپ, قايعىما كۇيىك جاماپ العانىمدى قايتەيىن. ءايتەۋىر, قۇتىلدىم. ءسويتىپ, شاراداي باسى شاقشاداي بولعان, باياعى نەبىر سىلقىم جىگىتتەر تىلدەسۋگە ىنتىق بولعان ەركە اپكەڭ (ول مەنەن ءبىر جاس ەرەسەكتىگىن العا تارتىپ, كەيدە سولاي دەيتىن) مىنا سۇيرىك ساۋساقتارمەن اركىمدەردىڭ كىر-قوڭىن دا جۋدى. اياق كيىم تىگەتىن فابريكاعا بارىپ, ەتىكتىڭ ۇلتانىن, ءتۋفليدىڭ وكشەسىن دە جەلىمدەدى. – سەرىلەرگە ارمان بولعان مىنا سورلى ساۋساقتار نە كورمەدى دەپ, كۇتىمسىزدەۋ قولدارىن ماعان قاراي سوزا بەردى. – تەاتردا جۇرگەندە دە الاتىن جالاقىنىڭ كولەمى وزىڭە ءمالىم عوي. قايدا بارساڭ قورقىتتىڭ كورى دەمەكشى... ءجا, باسىڭدى اۋىرتىپ جىبەردىم عوي دەيمىن. – وقاسى جوق, يت ءومىر وسىلايشا ءوتىپ جاتىر. ءبارىبىر جارىق كۇنگە نە جەتسىن! قارا اسپاندى ءتوندىرىپ, كوڭىل-كۇيىندى اركى-تاركى ەتكەن بولارمىن. مانا ءوزىڭدى كورگەندە, جانارىم جارق ەتە قالعانداي بولدى. انالاردىڭ كوزىنشە سىر بەرمەگەن سىڭايىم عوي. ءوزىم تاياۋدا عانا تەاترعا قايتا قابىلداندىم. ساعان جاقىنداپ بارسام-اق ەڭىرەپ جىبەرەتىنىمدى سەزگەندەي, ءوزىمدى-ءوزىم تەجەپ ۇستاپ, وسالدىعىمدى بىلدىرتپەگەن سىقپىتىم عوي, وزىمشە.
سەن دە ءبىرتۇرلى ۇقپاي قالعانداي كەيىپ تانىتتىڭ. قايران ۇيالاس, پارتالاس ماڭگىلىك ستاروستام-اۋ, كەلشى ەندى ءبىر قۇشاقتاپ, تۋعان باۋىرىمداي كەۋدەمە باسايىن, – دەدى دە اعىل-تەگىل جىلاۋعا باسسىن كەپ. قوي, دەگەنىمدى ەستىر دە, ەلەر ەمەس. بەت-ءجۇزىن ەكى الاقانىمەن باسىپ العان. كوپ جىلعى شەر-شەمەنىن شىعارىپ السىن دەگەن ويمەن مەن دە كەدەرگى جاساماۋدى ءجون كوردىم. جارتى ساعاتتان اسا ارمانسىز كوز جاسىن توكتى. ازەر دەگەندە, اقىلعا كەلدى. باسىلدى.
ماسساعان! سول ەكى ورتادا شال ۇيدەن شىعىپ كەتىپتى. قايدا, قاي باعىتقا... ءبىز وتكەندى ەسكە الىپ, ازان-قازان بولىپ جاتقاندا, جارىقتىق قاريا اشىق تۇرعان ەسىكتەن سىپ ەتە قالىپتى. سىزگە وتىرىك, بىزگە شىن قاس-قارايعانشا سابىلىپ ىزدەدىك. اينالاداعى كورشىلەرى كورمەگەندەرىن ايتۋدان جالىعار ەمەس. ءىزىم-قايىم, ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتكەن ناۋقاس قاريانى ىزدەپ بۇكىل مولتەك اۋدانداردىڭ اۋلاسىن ارالاپ شىقتىق. ەڭىرەپ ءجۇر. قارلىعاش جازعاندا ەس جوق. – ايتتىم عوي, كورگەن كۇنىم وسى, – دەپ, بەزەك قاعادى. مەن ونى ابدەن ءتۇسىندىم. ايەل دە بولسا توزىمىنە ريزا بولدىم. ءبىر ءجاسوسپىرىم جىگىت نۇسقاعان جاقتان ازەر تاپتىق اقساقالدى. ەشتەڭەمەن شارۋاسى جوق, وزىمەن-ءوزى, قالىڭ ويدا, ءبىر ەلەۋسىزدەۋ ەسكى ايالدامانىڭ سىنىق وتىرعىشىندا قاقايعان قالپى سىرەسىپ وتىر. قارلىعاش ەكەۋمىز الداپ-سۋلاپ ۇيگە الىپ كەلدىك. ءداپ ءبىر جانسىز زاتقا قاراعانداي, ماعان جاي عانا كوز سالدى دا قويدى. بولمەسىنە كىرگىزىپ, ەسىگىن تاس قىپ بەكىتىپ تاستادى قارلىعاش. – اجەتحاناعا شىعاردا ءوزى بەلگى بەرەدى, ءبىر جاقسىسى, – دەپ ك ۇلىمسىرەگەن بولدى. – قارلىعاش! –دەدىم اقىرىن داۋىسپەن. مەن سەنى ابدەن ۇقتىم. سەنىڭ تۇك تە كىناڭ جوعىنا كوزىم جەتتى. ءوز دەنساۋلىعىڭدى ساقتا! كەل, ەكەۋمىز كەلىسەيىك. مىنا قىرسىق شالعىر كوك شولمەكتىڭ كوزىن قۇرتايىق. ەكەۋمىزدىڭ كوپ جىلدان كەيىنگى كەزدەسۋ قۇرمەتىمىزگە ازداپ ىرىمىن جاساساق تا جاراسار ەدى, بىراق سونى, سول ىرىمدى ءدال وسى كۇننەن باستاپ, كەلمەسكە اتتاندىرايىق. ابدەن شارشاپسىڭ. قاجىپسىڭ. كوزىم كوردى. تابانىمىزدان توزدىق. ەكى اياعىم قاقساپ وتىر. ۋاقىت بولسا بىرازعا بارىپ قالىپتى. مەن قوناقۇيدەگى ورنىما ورالايىن. پەندە بولعاسىن وكىنىش بولماي تۇرمايدى. عاجاپ اكتريسا بولارلىق مول تابيعاتتىڭ ءالى دە بولسا سەنى تالاي بيىكتەرگە كوتەرۋى ابدەن ىقتيمال. كۇدەرىڭدى ۇزبە! مەن دە باسشىلارىڭا جاي-كۇيىڭدى ايتارمىن. ولار دا تۇسىنەدى سەنى. العاش تەاترعا كەلگەنىڭدە سەنى توبەلەرىنە كوتەرگەن سولار ەمەس پە ەدى؟
وينار رولدەرىڭ الدا. ستۋدەنت كەزىڭنەن ءوزىڭ قۇلاي ارمانداعان شەكسپيردىڭ «وتەللوسىنداعى» دەزدەمونانى كەسكىندەيتىن جالىندى كۇندەر كەيىنىرەكتە قالدى, البەتتە. اۋەزوۆتىڭ قاراگوزىن قالىقتاتا, سولىقتاتا سۇڭقىلداتار اققۋ ءۇن جارىقشاق تارتتى دەپ, مۇڭعا باتىپ, ۋايىم سالما! ءار كەزەڭنىڭ ءوز رولدەرى جەتەرلىك. تولعاناي, زەينەپ, ۇلجان, ماقپال, كۇنىكەي, قامقا... قاي-قايسىسى دا سەنىڭ ۋىسىڭدا. تاجىريبەڭدى, كورگەن ءتاش-ءپۇشىڭدى سال سولارعا.
مويىما! سەن باياعى ءبىر توپ سپورتشىلارعا جالعىز قارسى شىققان قايسار دا قايتپاس قارلىعاش ەمەسپىسىڭ! قايدا سول تاسقىندى قايراتىڭ. شاقىر سول بەت قاراتپاس زاۋىعىڭدى.
قارلىعاش داۋسىن شىعارا قاتتى كۇلدى. – ءاي, ستاروستام, سول سپورتشى جىگىت, الگى گۇجبەن قارانى ايتام, وسى شىعىستىڭ ازاماتى ەكەن. كەزەكتى ءبىر گاسترول كەزىندە ساحناعا اتىپ شىعىپ, قولىمدى ءسۇيىپ, مەنىمەن بىرگە ءبىر توپ ارتىستەردى مەيرامحانادا قوناق ەتتى. ناعىز ارىستىڭ ءوزى ەكەن, بارىمىزگە قوناقكادە جاساپ, ۇلكەن كىسىلىك كورسەتتى. وتكەندەردى ەسكە الىپ, ابدەن ك ۇلىستىك. ءسال دەنساۋلىعى سىر بەرگەسىن, ەلىنە ورالىپتى, –دەدى دە, ماعان ءوزىنىڭ العىس ءسوزىن ايتتى.
– راحمەت! ايتقاندارىڭ وتە ورىندى. ەندىگىم ەرسى بولار. انانى-مىنانى سىلتاۋ عىپ, ءوزىم دە ەتەككە سىرعىپ بارىپ قالىپپىن. تەاترعا قايتا ورالدىم. جاڭا ءومىردىڭ جالعاسىن ىزدەيىن. وسى سەن مەنى ىزدەپ كەلگەن ءسات جاڭا كۇندەردىڭ باسى بولسىن. مولدىرەپ ءمۇلايسىمسىپ تۇرعان مىنا پالەنى سوعان قۇرباندىققا شالايىق, – دەپ, شولمەكتى انادايعا ىسىرىپ تاستادى. ىرزا بوپ قالدىم. تەكتى جان عوي. تالانتتىڭ بۋى بار. ارقاسى بار. كەشىرىممەن قارادىم قارلىعاشقا. ءبىر كەزدەرى قارعا اۋناعان تۇلكىدەي قۇلپىرعان كەلىستى دە كەسكىندى قىز قارلىعاشتى كوڭىلىمە مەدەۋ تۇتقانداي قايتۋعا وقتالىپ ورنىمنان تۇرا بەردىم. – ۇلىڭا سالەم ايت, كورە المادىم, – دەدىم, كوڭىل-كۇيىنىڭ ءسال قالپىنا كەلگەندىگىن پايدالانىپ. اكەسىنىڭ كىم ەكەنىن, قازبالاپ سۇراپ, باسىن قاتىرماۋعا تىرىستىم.
ەرتەسىنە ءوزىم جاقسى سىيلاساتىن تەاتر باسشىلارىنا قامكوڭىل اكتريساعا باس-كوز بولۋ جونىندەگى ءوتىنىشىمدى جەتكىزدىم. ولار دا مەنىڭ ءسوزىمدى قوشتاپ-قولداپ قاۋقىلداسىپ قالدى. – بىزدەن دە ءبىر بىلمەستىكتەر كەتكەن بولار, تابيعي تالانتتىڭ بابىن تابا بەرۋدە كەيدە شاباندىق تانىتارىمىز دا جوق ەمەس قوي. تولىق مۇمكىندىك بەرە المادىق پا, كىم ءبىلسىن, دەگەندەي كىسىلىك سوزدەرىن ايتتى. كۋرستاسىم قارلىعاشقا بارىنشا رازى بولدىم. ءبىر اۋىز عايبات ءسوز ايتىپ, بىرەۋدى قارالاسا, قانەكي!
شىركىن, جالعان! ءومىر دەگەنىڭىز كەيدە ماناعى قارلىعاش يتەرىپ تاستاعان شولمەك سەكىلدى-اۋ؟! ءسال جايسىز تاستالعان شولمەكتىڭ سىنباۋى مۇمكىن ەمەس قوي. ءومىر, تاعدىر دا سولاي. ءسال شالىس باسساڭ, بار بولمىسىڭ شىتىناعالى تۇر.
حيكايات ءتۇيىنى
ارادا بەس-التى جىل ءوتىپ كەتكەن. كابينەتتە وتىر ەدىم, كادۋىلگى قارلىعاش كىرىپ كەلدى. سونداي نۇرلانىپ كەتكەن. ۇلپىلدەگەن اق شاشى بورىكتەي كوتەرىلىپ ادەمى جاراسادى وزىنە. ۇستىندە قىمبات ماتەريالدان تىگىلگەن ءساندى كوستيۋم. جانارى جارقىلداپ, كىرپىكتەرى قايقايا تۇسكەن. ناعىز اقسۇيەك بايبىشەنىڭ ءوزى. ك ۇلىم قاعادى. اجارلانا تۇسكەن. – مىنە, بابىڭا ەندى كەلىپسىڭ, قارلىعاش, – دەپپىن, قۋانىش سەزىمىمدى جاسىرا الماي.
– راحمەت! راحمەت! –دەدى ول دا وزگەشە كوڭىل-كۇيىن جاسىرا الماي. – سەنىڭ انا جولعى كەلىسىڭ مەنى قايتا قاناتتاندىردى. مەن ءالى دە كەرەك ەكەنمىن, –دەرلىكتەي سەنىم-نانىم سەزىمى پايدا بولدى بويىما. سەمەيدەن ارنايى كەلىپ وتىرمىن وزىڭە. انا جولى ايتا الماعان ءبىر سىرىمدى اقتارايىن دەپ. ايتپاقشى, اكەيدى ماڭگىلىك مەكەنىنە شىعارىپ سالعانمىن. مەن ەستىمەگەنىمدى ءبىلدىرىپ, كوڭىل ايتتىم.
– ءجارايدى, ۇلكەن جاستاعى كىسى عوي. الدىنان جارىلقاسىن! ەندىگى
اماناتىم –جالعىز ۇلىم. مادەنيەتتىڭ ءبىر قۇلاعىن ۇستاپ وتىرسىڭ عوي. كوز قىرىڭدى سالا جۇرگەيسىڭ. تەگىندە بار. ءوزى ءبيشى. «سالتانات» انسامبلىندە ىستەمەكشى. اكەسىن سەن شامالاۋىڭ مۇمكىن, –دەدى تاعى دا قۋاقىلانا. – قايدان بىلەيىن, سەن عاشىق بولماعان, ساعان عاشىق بولماعان جىگىت سيرەك, –دەدىم, مەن دە ازىلگە سالىپ. – جۇرەگىم وينامالى بولىپ قالدى. قورقامىن. وسى بالانى ساعان تاپسىردىم... ءوزى دە وتە سەزىمتال, تاياۋدا ۇيلەنبەك ويى بار. تويىنا قايتسەڭ دە, كۇلاش ەكەۋىڭ كەلەسىڭدەر, – دەپ كەسىپ-كەسىپ ايتتى ءار ءسوزىن, ءوزىنىڭ ەجەلگى ءتول مىنەزىنە باسىپ.
– دالىزدە, حاتشى قىزىڭنىڭ قاسىندا وتىر. كورەسىڭ بە, كورشى, – دەدى دەگبىرسىزدەنە. ءوزى تۇرا سالىپ, ەسىك سىرتىنداعى ۇلىن ىشكە كىرگىزدى. و, اللا! ءدال سونىڭ ءوزى. شىنىندا دا, ءدال سونىڭ ءوزى. – بۇيرا شاشى, كەرتىكتەۋ مۇرنى, قوڭىرقاي ءجۇزى... ايتپاي تانيتىندايمىن. جەتپىسىنشى جىلدارى ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ شىعارماسى بويىنشا كينو تۇسىرگەن, قىرعىزدىڭ تالانتتى رەجيسسەرى الماتىعا ءجيى كەلگىشتەپ ءجۇردى. كونسەرۆاتوريا قىزدارى دا فوتوبايقاۋعا, كينوبايقاۋعا ءتۇسىپ, باقتارىن سىنارى زاڭدى عوي. مىنا سۇيكىمدى ءجاسوسپىرىم ادەمىشە بالا قالاي بولعاندا دا... قارلىعاش ءومىرىنىڭ جالعاسى, تالانتتى اكتريسانىڭ سوڭىنا قالدىرعان ولجاسى.
سول كۇنى «سالتانات» ءانسامبلىنىڭ باسشىلارىنا بالا بولاشاعىنا دۇرىس قاراۋدى تاپسىردىم عوي دەيمىن. تولىق ەسىمدە جوق. وكىنىشتىسى, سىرقات جۇرەك قارلىعاشتى كوپ جۇرگىزبەدى. ءوزىنىڭ جاستىق شاعى وتكەن ءشاھارىنا جاساعان قارلىعاشتىڭ سوڭعى ساپارى وسىلايشا ەستە قالدى. مەن رەجيسسەر بولىپ, «وتەللونى» قويا
