ومىردەن وتكەن ەلگە بەدەلدى ادامداردى «سويلەتىپ», كەيبىر ۇلكەن كىسىلەرگە «سىرعا تۋرالى شەجىرە» ايتقىزدى. بۋىنسىز جەرگە پىشاق ۇرعان بۇل باستاماعا اۋىل تۇرعىندارى, اسىرەسە «اۋىلدى ءوزىمىز كوركەيتەمىز» دەگەن جالىندى جاستار تابانداپ قارسى تۇردى – وبلىس اكىمىنە بەينەۇندەۋ جاريالادى. اۋىلداعى توي-ساداقالاردا ەرەسەك ادامدار ءبىرىن-ءبىرى كەكەتسە, مەكتەپ وقۋشىلارى ءوزارا جاعا جىرتىسىپ توبەلەسىپ الادى. تۇتاس اۋىل مەن تاتۋ كورشىلەردىڭ اراسىنا سىنا قاعىلعانى بىلاي تۇرسىن, ءبىر وتباسىندا اناسى ءبىر تاراپ, بالا-كەلىنى, قىزدارى ءبىر تاراپ بولىپ, تۋىستار ءوزارا جاق-جاق بولىپ ءبىرىن-ءبىرى اڭدۋعا كوشەدى. ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اراسىندا دا ەكى ءتۇرلى پىكىردىڭ سويىلىن سوققاندار بار. اۋىل, ەل ءۇشىن اسا ماڭىزدى شارۋا ەمەس, ويدان شىعارىلعان اتاۋعا بولا ەلدىڭ ويداي داۋعا كيلىگۋى ۇلكەن ماسەلە تۋىنداتتى. ءبىر قىزىعى, اۋدان دەڭگەيىندە ءىستىڭ اق-قاراسىن انىقتاپ, ءورشىپ بارا جاتقان داۋدى شەشۋگە جەرگىلىكتى جەردەگى قۇزىرلى باسشىلار ق ۇلىقسىز. رۋلىق قيال, ويدان «اپا جاساپ الىپ, ءبىر اۋىلدى سونىڭ اتىمەن اتاۋ» ەلەسى ءبىراز ادامدى ء«تاتتى سەزىمگە» بولەگەن سياقتى...
اۋىل اتىن يەلەنۋگە ءسال قالعان سىرعا كىم؟ ونىڭ مىنا ومىردە بولعان-بولماعانى بەلگىسىز, سارعا اۋىلى ماڭىندا جەرلەنگەن-جەرلەنبەگەنى دە بەيماعلۇم, قاي عاسىردا ءومىر سۇرگەنى, كىم بولعانى, ەلگە قانداي ەڭبەك سىڭىرگەنى بەلگىسىز «كەيىپكەر». «سارعا» ءسوزىنىڭ ماعىنالىق جاعىنان تۇسىنىكتى بولماۋى وعان ۇقساس, ياعني ءبىر ءارىپ وزگەشەلىگى بار سىرعا دەگەن اتاۋدى اۋىلعا تەلۋگە وڭتايلى بولا كەتتى جانە بۇل اتاۋ تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى شەجىرەلەر قاپتاعان تۇستا «سارعانى» ءتۇسىندىرۋ بارىسىندا پايدا بولىپ, شاعىن اۋىلدا اۋىزشا تارادى, ال بۇگىن ول رۋلىق سيپاتقا اۋىسىپ شىعا كەلدى.
دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, اۋىلدىڭ, جەردىڭ اتاۋى ەجەلدەن – سارعا. جازۋشى ءابىش كەكىلباي ءبىر جازباسىندا «سارعا دەگەن ەجەلگى قۇدىق» دەپ كورسەتەدى. ال بەلگىلى ولكەتانۋشى-گەوگراف, قازاقتىڭ ءوز ءتۇبىن, ەرەكشەلىگىن تانۋىنا عىلىمي تۇرعىدا زور ۇلەس قوسقان ەتنوگروف عالىم, «قازاق ميفولوگياسىنىڭ مۇزجارعىشى» مارقۇم سەرىكبول قوندىباي «ماڭعىستاۋدىڭ جەر-سۋ اتاۋلارى» كىتابىندا سارعا اۋىلىنا «جانگەلدين – 1973 جىلدىڭ 23 جەلتوقسانىندا «سام» سوۆحوزىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا وراي, سول سوۆحوزدىڭ ورتالىعى رەتىندە 1974 جىلدىڭ 16 ناۋرىزىندا ىرگەسى قالانعان. جەردىڭ بۇرىنعى اتاۋى – «سارعا» دەپ كەلتىرەدى. (س.قوندىباي. تولىق شىعارمالار جيناعى, 3-توم. «ارىس» باسپاسى, الماتى-2008 جىل). ياعني «سىرعا» اتاۋى ءتىپتى ايتىلمايدى, ناقتى تاريحي دالەل جوق. سونداي-اق فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور, كمتجيۋ وقىتۋشىسى ب.كوشىموۆا ماڭعىستاۋداعى جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ ماعىناسى ءتۇسىندىرىلىپ, شىعۋ توركىنى مەن پايدا بولۋ سىرلارى ايقىندالعان جانە ولاردىڭ تىلدىك نورماعا ساي قازاقشا ءارى دۇرىس جازىلۋى قالىپقا تۇسىرىلگەن «ماڭعىستاۋ ءوڭىرى جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىندە» (الماتى. «نۇرلى الەم», 2010 جىل.) سارعا اتاۋىنا «سارعا – اۋىل, قورىم. بەينەۋ اۋدانىنان سولتۇستىك-باتىسقا قاراي 18 كم جەردە, كاسپي ويپاتىنىڭ شىعىس جاعىنداعى قىزىلجارەسپە قونىسىنىڭ شىعىسىندا, ءشولدى بەلدەمدە ورنالاسقان. اۋىل 2005 جىلعا دەيىن جانگەلدى دەپ اتالىپ كەلدى. اتاۋ «سارى» (سىن ەسىم) جانە عا/عات/قات – قۇز, جارتاس, تاۋ, بيىك ۇعىمىن بەرەتىن كونە يميتاتيۆ تۇلعا. ماعىناسى: «كەڭ نەمەسە سارى بور تۇستەس تاۋ, جارتاستى تاۋى بار اۋىل» دەپ تۇسىنىك بەرەدى. ماڭعىستاۋدا سارعا عانا ەمەس سارشا, سارعات, سارجا, سارجاقۇدىق, سارىاشا دەگەن اتاۋلار دا كەزدەسەدى. بۇل توپونوميكالىق اتاۋلاردىڭ ءتۇبىرى «سارى», قولدانىستا «سار», دەمەك سارمات تايپاسىنىڭ سارقىنشاقتارى. «جەتى جۇرت كەلىپ, جەتى جۇرت كەتكەن» ماڭعىستاۋدىڭ تاريحىنا «اناۋ دا بىزدىكى, مىناۋ دا بىزدىكى» دەپ قازىرگى اداي رۋىنىڭ شەڭبەرىندە قاراۋ مۇلدە قاتە, بۇل – كونە ماڭعىستاۋعا جاسالعان قيانات. «اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي» اتانعان ماڭعىستاۋدا جەر, اۋىل اتاۋلارىنىڭ ءبارى ءبىز ءۇشىن ماعىنالىق جاعىنان تۇسىنىكتى بولا بەرمەيدى, سونشالىقتى وڭاي بولسا نەمەسە بارلىعى تەك اداي شەڭبەرىندە اتالسا, ماڭعىستاۋدىڭ سىرى مەن قۇپياسى قالماۋى دا مۇمكىن. مىسالى, قىزان, كوگەز, شەتپە, شەبىر, اقمىش, جارمىش, سارعا, كوكەسەم, نوعايتى, ت.ب. اتاۋلاردى كىم قالاي تۇسىنەر, تۇسىندىرەر ەدى؟ بىرەۋلەرى تۇرىكمەن تىلىنەن قالعان, سىڭگەن, قالىپتاسقان اتاۋلار بولسا, ءبىرى قالماق (مىسالى, ب.كوشىموۆا ەڭبەگىنە سۇيەنسەك, سارعات – «حاد» قالماق تىلىندە «جارتاس» ماعىناسىن بەرەدى) سوزدەرىنىڭ جۇعىندى جۇرناقتارى جالعانۋ ارقىلى جاسالىپ, تىلدىك قولدانىسقان ەنبەك تۇگىل تۇراقتالىپ قالعان. وكىنىشكە قاراي, ءبىز رۋشىلدىق, تايپالىق تۇرعىدان تالاسۋدى توقتاتپاي كەلەمىز, كىم ەكەنى بەلگىسىز, ءمالىمى جوق, مىنا ومىردە بولدى ما, بولمادى ما, اۋىل اتاۋىنا قاتىسى بار ما, جوق پا بەيمالىم سارعانى دا, سىرعانى دا ءوز رۋىنا تارتقىلاپ, اتا, اپا قىلاتىندار شىقتى.
عالىم س.قوندىبايدىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, بەينەۋ اۋدانىنداعى نوعايتى ەلدى مەكەنىنىڭ كونە اتاۋى «سيسەنباي» ەكەن. وسى دەرەكتى نەگىزگە الىپ «اۋىل بايىرعى اتاۋىنا ورالىپ, قايتادان احۋن اتىمەن اتالسىن» دەپ باستاما كوتەرىپ, ەلدى دۇرلىكتىرمەگەن, اۋىل اتىن الامىن دەپ الاسۇرماعان اتا ۇرپاقتارىنا العىس. كەرىسىنشە تەكتى اتانىڭ ۇرپاقتارى ساۋاپتى ءىس جاساپ مال پانالاپ لاستاماسىن دەپ قاۋىمدى قورشاپ, تۇنەۋحاناسىن سالدى. زيارات ەتەمىن, ساداقا بەرەمىن دەگەنگە قاۋىم باسىندا سالۋلى توسەك, سالقىن ءۇي دايىن. تۇرىش اتا اتىنداعى تۇرىش اۋىلىنىڭ توڭىرەگىن داۋسىز مەكەن ەتكەن اساۋ مەن باراق اتالاردىڭ, ديحانياز بەن داۋلەتباي سۇپى اتالاردىڭ ۇرپاقتارى اۋىل, كوشە, قانداي دا ءبىر نىسان اتاۋىن سۇراپ, تىنىش ەلدى الاۋىزدىققا, الاكوزدىككە ۇرىندىرعان جوق. سىرعا سول اۋىل ماڭىنا جەرلەندى دەگەننىڭ وزىندە مارقۇمنىڭ اتىن اۋىلعا بەرۋدىڭ ەشقانداي قاجەتتىلىگى جوق. ولاي بولسا, اۋىل ماڭىنا جەرلەندى دەپ ايدار يشان مەن ساتتىعۇل جىراۋدىڭ اتىنا تۇششىقۇدىقتى, قالانىڭ قاق ورتاسىنداعى التىقۇلاش اۋليە مەن ءابدىلدا اتانىڭ اتىنا اقتاۋدى نەمەسە ءبىر شاعىن اۋداندى, سايىن نەمەسە اقشۇقىردى ەسپەمبەت اتانىڭ اتىنا, باياندىنى بەردىبەك اتانىڭ اتىنا, جىڭعىلدىنى ەسىر كۇيشىنىڭ ەسىمىنە وزگەرتۋىمىز كەرەك پە؟ بۇل مارقۇمداردىڭ سوڭىندا قالىڭ ۇرپاعى, ناقتى مۇراگەرلەرى بار, ولار دا «سىرعاشىلاتىپ» باستاما كوتەرىپ, ەلگە لاڭ سالۋى كەرەك پە؟
جالپى, ونوماستيكالىق جۇمىستار تارتىبىنە ساي نىسان اتى ۇسىنىلاتىن تۇلعا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىمەن كەلىسىلگەن تاريحي تۇلعالار تىزىمىندە بولۋى كەرەك نەمەسە نىساننىڭ بايىرعى اتاۋىن ايعاقتايتىن ارحيۆتىك, تاريحي, عىلىمي قۇجاتتارى دالەلدەنۋى قاجەت. كىم ەكەنى, قايدا جەرلەنگەنى, ەلگە قانداي ەڭبەك سىڭىرگەنى بەلگىسىز, ارحەولوگيالىق, انتروپولوگيالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە ناقتى دەرەگى ۇسىنىلماعان (تانىلماعان), ءىشىنارا ەل اۋزىندا عانا ايتىلىپ قالاتىن سىرعا اتتى ايەل ادامنىڭ تاريحي تۇلعالار تىزىمىندە جوق ەكەنى بەلگىلى. ەكىنشىدەن, اۋىلدىڭ بايىرعى اتاۋى تۇرعىسىندا دا ءمور, سول كەزدەگى جاساقتالعان قۇجاتتاردا تاڭبالانۋى ارقىلى ۇتىمدىلىق تانىتا المايدى, سەبەبى سارعا اۋىلى ەشقاشان سىرعا اتالىپ كورگەن جوق, ياعني سىرعا – تاريحي ەرەكشەلىك تە, تاريحي اتاۋ دا ەمەس.
ال تاريحي اتاۋعا كوپە-كورنەۋ قيانات جاسالماي, كوپتەگەن تۇرعىنداردىڭ, اسىرەسە رۋشىلدىق بۋىنان تازا, بولاشاققا جاڭاشا كوزقاراسپەن قارايتىن, ەلىمىزدىڭ, وزدەرىنىڭ التىن بەسىگى – سارعا اۋىلىنىڭ كەلەشەگىنە ءبىر كىرپىش بولىپ قالانۋعا دايىن جاستاردىڭ تالاپ-تىلەگىن ايماق باسشىسى قاناعاتتاندىردى. جوق جەردەن جالىنداپ, ءاپ-ساتتە تىم جاقسى اۋىلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن تالقان ەتكەن داۋ ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمى ن.نوعاەۆتىڭ ارالاسۋىمەن وڭ شەشىلىپ, تاريحي سارعا اتاۋىندا قالدىرىلدى, ءبىر-بىرىنەن ءسۇيىنشى سۇراعان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قۋانىشىندا شەك بولعان جوق.
وكىنىشكە قاراي, قازىر حالىق اراسىندا ءوزىنىڭ ارعى اتالارىن ەل قورعاعان قايتپاس قاھارمان ەتىپ كورسەتۋ, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە الامان سايىستار مەن قوماقتى جۇلدەلەر تىگىلگەن شارالار وتكىزۋ, باقسى-قۇشىناشتاردىڭ ايتۋىمەن ايدالاداعى بەلگىلى-بەلگىسىز قابىرلەرگە «تۇگەنشە باتىر» دەپ ءوز رۋىن ويمىشتاي جازىپ, كەسەنە سالۋ, جەر-سۋ اتاۋلارىن مەنشىكتەۋ نەمەسە مەنشىكتەۋگە ۇمتىلۋ سىندى وعاش ارەكەتتەر كوبەيىپ بارادى. ارحيۆتەردەن الىنعان تاريحي قۇجاتتارمەن, وزگەدە ناقتى دايەكتەرمەن دالەلدەي الماسا دا جابايىلىقپەن, كۇشكە سالىپ, ءوز رۋىنىڭ ادامىنان تۇلعا جاساۋ باسەكەگە اينالدى, ءتىپتى ومىردە بولعان-بولماعانى بەلگىسىز ادامدى ءوز رۋىنا ء«سىڭىرۋ, تەلۋدەن» شىمىرىكپەيتىندەر شىقتى. ماقسات ءوز رۋىنىڭ اتىنداعى اۋىل بولعانىن قالاۋ, كوپە-كورنەۋ ءوز رۋىنىڭ وزگەدەن «داڭقىن اسىرۋ» ما, بەلگىسىز...
ەگەر اتا اينالاسىنداعى مۇددە بولسا, ەلدىڭ, جەردىڭ تۇتاستىعىنا, بىرلىگىنە, تاۋەلسىزدىككە سىزات تۇسىرەتىن, قاۋىپ توندىرەتىن ماسەلەلەر جوق ەمەستىگىن كورىپ وتىرىپ, اۋىلدىڭ احۋالىن بىلە وتىرىپ, اقساقالدىڭ تايپالىق تانىم تۇرعىسىندا جەرگە, اۋىل اتاۋىنا تالاس تۋدىرۋى وتە ۇيات. ەندى مۇنداي ادەتتەر قايتالانباس ءۇشىن ەلىمىزدە جەرگىلىكتى جىكشىلدىككە, سونداي-اق اتا-بابانى اسىرە ناسيحاتاتاۋعا, نەگىزسىز بەيىت سالۋعا جانە ماعىناسىز, ءپاتۋاسىز باستامالارعا توقتام كەرەك. ال وڭىردەگى ەل اعالارىنان ۇلت تۇتاستىعىنا جاۋاپتى بولۋدى تىلەيمىز.
ماڭعىستاۋ وبلىسى
