«كىشكەنتاي ءولىم» – تانىمال كلاسسيكا ساناتىنا ەنگەن ساناۋلى زاماناۋي بالەتتەردىڭ ءبىرى. موتسارتتىڭ كەمەڭگەر مۋزىكاسىنا قويىلعان تەڭدەسسىز بالەت بەستسەللەرى «استانا وپەرا» بالەت ترۋپپاسىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, رەسەيدىڭ حالىق ءارتىسى التىناي اسىلمۇراتوۆانىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن تالعامپاز كورەرمەنگە جول تارتتى.
– التىناي ابدۋاحىمقىزى ەلوردالىق تەاترسۇيەر قاۋىمدى ءار كەز تاڭعالدىرىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتۋىمىز قاجەت. تامساندىراتىن سەبەبى – ونىڭ گالا-بالەتتەرىنىڭ بارلىعى ءارتۇرلى. ولاردىڭ ارقايسىسى ەرەكشە باعىتتا ورىندالادى. ماسەلەن, بالەت شەبەرىنىڭ سوڭعى گالا-باعدارلاماسى بي ونەرى جانكۇيەرلەرىن تەاترىمىزدىڭ كەرەمەت جاس ارتىستەرىمەن, جاڭا بالەت بۋىنىمەن تانىستىردى. ال باسقا باعدارلامالاردا كلاسسيكادان باستاپ, زاماناۋي بالەتتەرگە دەيىن بۇكىل الەمدىك بالەتتىڭ دامۋ جەلىسىن باقىلاۋعا بولادى, – دەگەن تەاتر ديرەكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تولەۋبەك الپيەۆ تۇلعا تالعامىنا ايرىقشا توقتالىپ ءوتتى.
ال التىناي اسىلمۇراتوۆا پرەمەراالدى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ەلوردالىق كوپشىلىككە كيلياننىڭ 90-جىلدارداعى شىعارماشىلىعىمەن, اتاپ ايتقاندا «اق-قارا» بالەتتەر توپتاماسىمەن تانىسۋدى ۇسىندى. سەبەبى بۇل كەزەڭدە اتاقتى حورەوگرافتا ايرىقشا ستيل قالىپتاستى, سونىڭ ناتيجەسىندە ي.كيلياندى فيلوسوف-بالەتمەيستەر دەپ اتاي باستاعان بولاتىن.
– مەن «استانا وپەرادا» كلاسسيكادان باستاپ, نەوكلاسسيكاعا دەيىن بالەت تاريحىندا بولعان ۇزدىك شىعارمالاردى كورسەتكىم كەلەدى. بالەتتە ءبىرتۇتاس باعىتتىڭ نەگىزىن قالاعان يرجي كيليان ءوز ءداۋىرىنىڭ ەڭ كەمەڭگەر حورەوگرافى سانالادى. زامانىمىزدىڭ بالەتمەيستەرلەرىنىڭ جاڭا ساڭلاقتار توبى ءدال سودان باستالادى. مەن وسىعان دەيىن تەاترىمىزدا يرجي كيلياننىڭ قويىلىمدارى وتسە ەكەن دەپ ارماندايتىنمىن. ونىڭ دانىشپاندىق تۇنعان بالەتتەرى كوپ, ايتسە دە ەڭ تانىمالدارى – «التى بي» مەن «كىشكەنتاي ءولىم». ارمانىم ورىندالىپ, «التى ءبيىن» بىلتىر تەاترىمىزدىڭ ساحناسىندا قويدىق, ەندى, مىنە, رەپەرتۋارىمىز «كىشكەنتاي ولىممەن» تولىقپاق. بۇلار «اق-قارا ءتۇستى» بالەتتەر توپتاماسىنا جاتقىزىلادى, سەبەبى اتالعان سپەكتاكلدەردە ءتۇرلى-ءتۇستى كوستيۋمدەر مەن دەكوراتسيالار جوق, – دەدى التىناي اسىلمۇراتوۆا.
«كىشكەنتاي ءولىم» – تانىمال كلاسسيكا ساناتىنا ەنگەن ساناۋلى زاماناۋي بالەتتەردىڭ ءبىرى. ول ەرەكشە ءارى قىزىقتى حورەوگرافيالىق شەشىمدەرگە تولى جانە سيۋررەاليزم مەن ابستراكتسيا مانەرىندە جاسالعان تاماشا تۋىندى. سپەكتاكلدىڭ ايرىقشا ەركىندىكپەن جاسالعانى سونشا, ايتۋلى پرەمەرا بەكزات ونەردىڭ تالعامپاز كورەرمەنىن تاڭعاجايىپ الەمنىڭ تۇڭعيىعىنا بويلاتتى.
موتسارتتىڭ مۇنتازداي مۋزىكاسىنا قۇرىلعان بالەتتىڭ «كىشكەنتاي ءولىم» اتاۋىنىڭ ءوزى بەيادەپ ماعىنادان ادا, ماحابباتتىڭ شارىقتاۋ شىڭىن بىلدىرەدى. بۇل بالەتتە تراگەديا جوق, بىراق سەزىمتالدىق بار. كيلياننىڭ دانىشپاندىعى دا وسىندا – ول ەلىكتىرگىش كورىنىس جاساي وتىرىپ, تاۋەكەلگە بەلىن بۋادى. بالەت 1991 جىلى زالتسبۋرگ فەستيۆالى ءۇشىن قويىلعان. ارادا ءبىرشاما ۋاقىت وتسە دە ول ءالى دە وزەكتىلىگىن جويعان جوق.
ايتۋلى قويىلىمدا نيدەرلاند بي تەاترىنىڭ بالەتمەيستەرى ءارى پرەمەرى ستەفان جەرومسكي يرجي كيلياننىڭ اسسيستەنتى بولدى. كوركەمدىك-قويىلىم ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى رەتىندە تاڭدالعان يۋست بيگەلار بالەتتى جارىق, دەكوراتسيا جانە كوستيۋممەن كوركەمدەدى. «كىشكەنتاي ءولىمنىڭ» باستى ەرەكشەلىگى – قويىلىمدا قارا جۇمساق دەكوراتسيالار مەن روليكتەردەگى جىلجىمالى كرينولين كويلەكتەر قولدانىلدى. بارلىعى مينيماليستىك ستيلدە, اق-قارا تۇسكە قۇرىلعان. قويىلىم سونىسىمەن دە ەرەكشە.
تاماشا بالەتتىڭ ءبىرىنشى دۋەتىن ءار كۇندەرى ەۆگەني رىبكين كاميلا ورمانوۆامەن جانە گۇلناز جاناەۆامەن بىرگە اسەرلى ورىندادى. ەكىنشى دۋەتتىڭ ارتىستەرى – سوفيا ءادىلحانوۆا, رۋسلان قاناعات, باقىتگۇل يسپانوۆا مەن يسلام قايىپباي دەنەنىڭ تاڭعالارلىق پلاستيكاسىن پاش ەتتى. كۇردەلى ءۇشىنشى دۋەتتى ورىنداۋ تەاتردىڭ پريمالارىنا سەنىپ تاپسىرىلدى, وندا ايگەرىم بەكەتاەۆا دانيار جۇماتاەۆپەن, شۇعىلا ادەپحان ارمان ورازوۆپەن جۇپ بولىپ بيلەدى. ارتىستەر شەبەر ونەر كورسەتتى.
– وسىنداي بالەتتەردى بيلەۋگە مۇمكىندىك بەرگەنى ءۇشىن الدىمەن تەاتر باسشىلىعىنا العىسىمدى ايتقىم كەلەدى. بۇل ءبىز ءۇشىن ءبىر جاعىنان تاجىريبە بولسا, ەكىنشى جاعىنان فيزيكالىق تۇرعىدا وسۋگە جانە وي-ءورىسىمىزدى كەڭەيتۋگە تاماشا شەبەرلىك مەكتەبى بولدى. سونداي-اق ستەفان مىرزاعا ەڭبەگى ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. شىدامدىلىعى, ءاربىر ارتىسكە جول تابا بىلگەنى ءۇشىن راقمەت. بۇل بالەتتە قيمىلدار مۇلدە باسقاشا. جەكە ءوز باسىم كيلياننىڭ بالەتىن العاش رەت بيلەۋىم. وسىنداي جاۋھاردى ورىنداۋ – مەن ءۇشىن ۇلكەن باقىت. موتسارتتىڭ مۋزىكاسى مەن كيلياننىڭ حورەوگرافياسى الدەبىر عاجاپ دۇنيە. ال بالەتتىڭ ەرەكشەلىگى – حورەوگراف وعان فيلوسوفيالىق كوزقاراسپەن كەلگەن. 19 مينۋت ىشىندە ءبىز سىزدەرگە ەر مەن ايەلدىڭ رۋحاني تۇرعىدا قالاي لاززاتقا بولەنەتىنى جايلى ايتىپ بەرەمىز. وزدەرىڭىز كوزايىم بولعانداي, مەنىڭ بيدەگى سەرىكتەسىم جاس ءارتىس دانيار جۇماتاەۆ بولدى. ول جاس بولسا دا وتە دارىندى, ەكەۋىمىز بىردەن ءتىل تابىسىپ كەتتىك, – دەپ دايىندىق بارىسىنداعى اسەرىمەن ءبولىستى «استانا وپەرا» بالەت ترۋپپاسىنىڭ جەتەكشى ءسوليسى, تەاتر پريماسى ايگەرىم بەكەتاەۆا.
راسىمەن دە, بالەرينالار قاتىسقان جارقىن كورىنىستەر بارشانى تاڭعالدىردى. قىزدار ساحناعا دوڭگەلەكپەن قوزعالاتىن سالتاناتتى قارا كويلەكتەرمەن شىقتى. سوليستەردىڭ ەرەكشە كويلەكتەردە ادەمى قوزعالعانى سونشا, بي وزىندىك مەديتاتيۆتىلىككە يە بولىپ, الدەبىر زاتقا تاۋەلدىلىكتى جوعالتقانداي بولدى. موتسارتتىڭ ۋاقىتپەن شەكتەلمەگەن مۋزىكاسىنا شەبەر سالىنعان پلاستيكا ءتىلى ارقىلى كيليان كورەرمەنمەن ونەردىڭ ماڭگى وشپەيتىنى جايىندا سويلەستى.
ال «استانا وپەرا» سيمفونيالىق وركەسترىن باسقاراتىن جاس قويۋشى ديريجەر ەلمار بورىباەۆ مۋزىكالىق-وركەسترلىك ماتەريالعا سالعان كومپوزيتوردىڭ ءاربىر نوتاسىنىڭ تەرەڭ فيلوسوفيالىق ءمانىن جەتكىزۋدە ايرىقشا جارقىرادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇجىم تۇگەل موتسارتتىڭ فيلوسوفياسى مەن يرجي كيلياننىڭ بالەت ەستەتيكاسىنا باعىتتالعان شىعارماشىلىقتىڭ ەركىن الەمىندە شارىقتادى. جۇرتشىلىقتىڭ ىستىق ىقىلاسى عانا ارتىستەردى شىنايى ومىرگە قايتا اكەلدى, ولار كورەرمەندەردىڭ «بارەكەلدى!» دەگەن داۋىستارىنا جىميا جاۋاپ قايتارۋدان جانە باس يۋدەن شارشاعان جوق.
