سالتاناتتى ءىس-شارادا اسكەري ۇرمەلى اسپاپتار وركەسترىنىڭ اۋەنى اۋەلەپ, جينالعان جۇرت مۋزىكامەن بىرگە كوڭىل جۇباتتى. مەموريال كەشەنىنە جينالعاندارعا «مايدان دالاسى» الاڭىندا سوعىس پەن تىلداعى اۋىر بەينەتتى بەينەلەگەن تەاترلاندىرىلعان قويىلىم كورسەتىلدى. سول ءبىر سۇراپىل سوعىس جىلدارىن ەسكە تۇسىرگەن كورىنىستەر كوپشىلىكتىڭ جان دۇنيەسىن تەبىرەنتپەي قويمادى.
وسى ساتتە قالا باسشىسى «تاريحتىڭ بەتىنەن وشپەستەي ورىن العان بۇل جەڭىس – ءبىزدىڭ اتالارىمىزدىڭ, اكەلەرىمىزدىڭ, اعالارىمىز بەن اپكەلەرىمىزدىڭ جانىمەن, قانىمەن, ەرلىك رۋحىمەن كەلگەن ەڭ قاستەرلى, ەڭ قىمبات قۇندىلىق. ويتكەنى فاشيستىك گەرمانياعا قارسى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سۇراپىل سوعىس قاسىرەت اكەلمەگەن, قايعى شەكتىرمەگەن بىردە-ءبىر شاڭىراق جوق. قانشاما بوزداقتى جەر جاستاندىرعان, قانشاما وشاقتىڭ وتىن سوندىرگەن قان كەشۋ مايدانىندا وتان ءۇشىن, ءبىزدىڭ جارقىن, بەيبىت بولاشاعىمىز ءۇشىن مايدانگەر اتا-اكەلەرىمىز ارىن – بايراق, نامىسىن – نايزا ەتىپ, قاھارماندىق پەن جانقيارلىقتىڭ وشپەس ۇلگىسىن كورسەتتى. ولار جاۋعا قارسى وق بولىپ اتىلىپ, وت بولىپ جاندى. جەڭىستى جاقىنداتىپ, قانشاما جاۋىنگەر مايدان دالاسىندا مەرت بولدى. ال الاپات سوعىستان ەلگە امان ورالعان ارداگەرلەر بەيبىت ومىردە دە وسكەلەڭ ۇرپاققا ەرلىك پەن ەڭبەكتىڭ ونەگەلى ءورىسىن تانىتىپ, ادال قىزمەت ەتتى. سول ارداقتى ارداگەرلەرىمىزدىڭ قاتارى بۇگىندە سيرەدى. بىراق ولارعا دەگەن قۇرمەت پەن تاعزىم ەشقاشان الاسارماق ەمەس. بۇل – ەرلىك, بۇل – جەڭىس تاريحتىڭ التىن ارىپپەن جازىلعان پاراعى بولىپ قالا بەرەدى. بۇگىنگى ۇرپاق اعا بۋىن ارداگەرلەر تانىتقان قايسارلىق پەن قاھارماندىقتى, ەرجۇرەكتىلىك پەن ەلدى سۇيە ءبىلۋدى ۇلگى ەتىپ, بويلارىنا سىڭىرەدى» دەگەن سوزدەرمەن ويىن تۇيىندەدى.
جالپى, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسىنا شاھاردان 23 مىڭنان استام ازامات اتتانسا, بۇگىندە سولاردىن كوزى ءتىرى قالعانى – 3-اق ارداگەر. بۇدان بولەك 2 مىڭنان استام تىل ارداگەرى بار. وسى ورايدا ارامىزدا قالعان سول ءۇش قازىنالى قارت مايدانگەرگە قۇرمەت كورسەتۋ ماقساتىندا قالا اكىمى ارداگەرلەر ابىلاي قازىباەۆ, نينا موسۋنوۆا مەن مۇراتالى تولەپبەرگەن ۇلىنىڭ شاڭىراقتارىنا بارىپ, ارنايى مەرەكەلەرىمەن قۇتتىقتادى.
عۇمىرلارى ءبىر عاسىرعا تاتيتىن, سوعىستا دا, ەڭبەك مايدانىندا دا ونەگەلى ءىز قالدىرعان قاريالاردىڭ ومىرلەرى ەرلىك تۋرالى داستان جازۋعا تۇرارلىقتاي. جاستىق شاعىن سوعىس ۇرلاعان جانە جاۋمەن ايقاسىپ, قيان-كەسكى شايقاستان امان ورالعان مايدانگەرلەرگە قالا باسشىسى ەرەكشە ءىلتيپاتىن ءبىلدىرىپ, دەنساۋلىق پەن اماندىقتارىن تىلەدى. ءوز كەزەگىندە قاريالار شاڭىراعىنا كەلىپ تۇرعان اكىمدى جىلى شىرايمەن قارسى الىپ, اق باتاسىن بەرىپ, شىعارىپ سالدى. ەلىمىزدىڭ بارشا جۇرتىنا اشىق اسپان مەن بەيبىت ءومىر تىلەپ, باتا قايىردى.
ەندەشە, وسى ءۇش ارداگەردىڭ ونەگەگە تولى ومىرلەرى جايلى از-كەم سىر شەرتسەك. قالانىڭ بايىرعى تۇرعىنى سانالاتىن نينا موسۋنوۆا سوعىستا پۋلەمەتشى, راديست بولعان قارت جاۋىنگەر. نينا موسۋنوۆا 1924 جىلى 9 ناۋرىزدا تاتارستاننىڭ ۋرۋستاماك ەلدى مەكەنىندە تۋعان. 1939 جىلى مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ اۋىل شارۋاشىلىعى فەرماسىنا جۇمىسقا تۇرىپ, 1940 جىلى فەرما مەڭگەرۋشىسى بولىپ سايلانادى. ارادا ەكى جىل وتكەندە 18 جاسقا تولعان بويجەتكەن ءوز ەركىمەن مايدانعا اتتانادى. 1943 جىلى موجايسك ماڭىنداعى سوعىسقا قاتىسقان. پۋلەمەتشى بولعان, 36 اسكەري ءبولىمنىڭ «زەنيت» بريگاداسىندا راديستەردىڭ كومانديرى بولدى. سوعىستان ەلگە ەرتە ورالعان ارداگەر ءتۇرلى سالادا قىزمەت اتقاردى. ال شىمكەنتتە 1948 جىلدان بەرى تۇرادى. «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان. بۇگىندە بالاسىنان 2 نەمەرە 5 شوبەرە ءسۇيىپ وتىر.
شىمكەنتتىك مايدانگەر ابىلاي قازىباەۆ جەڭىس كۇنىن بەرليندە قارسى العان. اسكەر قاتارىنا الىنعاندا 17 جاستاعى بوزبالا ەدى. ول جاۋ قولىندا قالعان قالالاردى ازات ەتۋ جولىندا ايانباي كۇرەستى. زەڭبىرەكشىلەر توبىندا ءجۇرىپ, نەمىس تانكىسىنە قارسى تۇرا ءبىلدى. 1945 جىلى 1 مامىردا كەنيگسبەرگ قالاسىن ازات ەتۋگە قاتىستى. ساربازدىق قىزمەتىن سوعىستان كەيىن دە اتقارىپ, ەلگە 1950 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ورالدى. ارداگەر 1925 جىلى قازىرگى قايناربۇلاق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1943 جىلى قىزىل اسكەر قاتارىنا الىنىپ, تاشكەنت قالاسىنداعى اسكەري دايىندىقتان ءوتتى. 219-ديۆيزيانىڭ 2-گۆارديالىق-پولكىنىڭ قۇرامىندا ۋكراينا, 3-بەلارۋس مايداندارىندا سوعىسىپ, لاتۆيا, ليتۆاداعى شايقاستاردا ەرلىك كورسەتتى. ارنايى جاساقپەن بىرگە 1946-1950 جىلدارى جاۋدان ازات ەتىلگەن ايماقتاردى مينادان تازارتتى. ەلگە كەلگەن سوڭ سمۋ-4 كاسىپورنىندا, قورعاسىن زاۋىتىندا, تەتس-2 مەكەمەسىندە جەمىستى ەڭبەك ەتتى. سوعىس كەزىندە «قىزىل جۇلدىز», ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى», «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەندەرىمەن, «جاۋىنگەرلىك قىزمەتى ءۇشىن» جانە باسقا كوپتەگەن مەدالمەن ماراپاتتالدى.
قاراتاۋ اۋدانىنىڭ تۇرعىنى مۇراتالى تولەپبەرگەن ۇلى مامىر ايىندا توقسان سەگىزىنشى كوكتەمىن تويلايدى. قاريا ءوزىن ءالى تىڭ سەزىنەدى. قيمىل-قوزعالىسى دا شيراق. بالا-شاعاسىنان نەمەرە مەن شوبەرەلەر ءسۇيىپ وتىر. قارت مايدانگەر 1925 جىلى 20 مامىردا تۇلكىباس اۋدانىنىڭ جاسكەشۋ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1943 جىلى قولىنا قارۋ الىپ, برەست قامالى, ۆارشاۆا, دانسك, ۆيسسمارك قالالارىن ازات ەتۋ جولىندا جاۋمەن الىستى. مايدانداعى ەرلىگى ءۇشىن كەۋدەسىنە «وتان سوعىسى», «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن», «ۆارشاۆانى ازات ەتكەنى ءۇشىن» مەدالدارى تاعىلدى. كەيىن بەيبىت زاماندا تۇلكىباس متس-تە تراكتورلىق بريگاداسىنىڭ بريگاديرى بولىپ جۇمىس ىستەدى. ودان كالينين كولحوزىندا ەسەپشى بولدى, ۇجىمشار فەرماسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سەكىلدى قىزمەتتەرگە دە ارالاستى.
«بۇگىنگى كۇنىمىزگە شۇكىر دەۋ كەرەكپىز. تاۋەلسىزدىكتىڭ بەرگەن ءبىر سىيى, قۇدايعا شۇكىر, حالىقتىڭ قارنى توق, ۇلتتىعىمىزدى ۇلىقتاۋعا مۇمكىندىك الدىق. ەلدىڭ ازاماتتارى ارقاشان ءبىلىمدى بولۋ كەرەك. ءبىرىنشى ورىندا وتانسۇيگىشتىك تۇرۋى ءتيىس. باسشىلار دا حالقىنا ادال قىزمەت ىستەسە دەپ تىلەيمىن. ادىلدىك بار جەردە قوعام تىنىش. جاستار تاربيەسى, ولاردىڭ ەرتەڭ جۇمىسقا تۇرىپ كەتۋىنە جاعداي جاساۋ باسشىلىقتىڭ مىندەتى. ءبىز سوعىستان كەيىنگى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ۇجىمشاردى اياققا تۇرعىزدىق. كۇنىمىز ەگىن سالىپ, مال باعۋمەن ءوتتى. ەڭبەك ادامدى وسىرەدى. سوندىقتان جاس ۇرپاقتىڭ ەڭبەكقور بولعانىن قالايمىن. وسى العان بەتىمىزدەن قايتپاساق ەلىمىز كەلەشەكتە گۇلدەنگەن باي مەملەكەت بولارىنا نىق سەنەمىن», دەدى قاريا.
وسىناۋ شۋاقتى مەرەكە كۇنى قالالىق قوعامدىق كەلىسىم ۇجىمى دا جەڭىس سىيلاعان ارداگەرلەرگە «9 مامىر – جەڭىس كۇنى! بۇل – ادامزات تاريحىنداعى ەڭ اۋىر قانتوگىس سوعىس اياقتالعان اقجولتاي كۇن. بۇل كۇن – سول ءبىر قاندى قىرعىننان قايتپاي قالعان قىرشىن بوزداقتاردىڭ اسقاق رۋحتارىنىڭ بايىز تاباتىن كۇنى. جانە دە ادىلەتتىڭ ادىلەتسىزدىكتى جەڭگەن كۇنى. بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ سىزدەر سىيلاعان بەيبىت دامۋ جولىن ودان ءارى جالعاستىرىپ جاتقان كۇن. 9 مامىر – قان مايداندا پارىز بەن نامىستى العا قويعان, ەلى مەن جەرىنىڭ بوستاندىعى ءۇشىن جان اياماي, قارانيەت جاۋعا توتەپ بەرگەن, تاباندى دا قايسار مىنەزدى جاۋىنگەرلەرىمىزدىڭ جانە تىلدا تىنىمسىز ەڭبەك ەتكەن اعالارىمىز بەن اپالارىمىزدىڭ ەرەن ەرلىگىنىڭ, بيىك رۋحىنىڭ مەرەكەسى. جاس ۇرپاق اعا بۋىن-ارداگەرلەر تانىتقان قاھارماندىق پەن قايسارلىقتان ۇلگى الىپ, بوي تۇزەيدى. وسىناۋ ەرلىككە تولى كۇن تاريحىمىزدىڭ ماڭگىلىك ۇمىتىلماس پاراعى بولىپ قالا بەرمەك», دەگەن رايدا ءوز تىلەكتەرىن جەتكىزدى.
جەڭىس كۇنىن تويلاۋ قالانىڭ ءال-فارابي الاڭىندا جالعاسىن تاپتى. كەشقۇرىم الاڭعا جينالعان قالا جۇرتىنا ءا.نۇرپەيىسوۆتىڭ «كۇتكەن كۇن» رومانى جەلىسىمەن اشىق اسپان استىندا ساحنالانعان قويىلىمى كورسەتىلدى. مەرەكەلىك كونتسەرت تانىمال ونەر جۇلدىزى ايگۇل يمانباەۆا جەتەكشىلىگىندەگى ونەر ۇجىمى «ا.ي.» تەاترى قويىلىم قويدى. سپەكتاكلدىڭ باستى رولدەرىن مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى باعلان يمانعاليەۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى گۇلجامال قازاقباەۆا, «ا.ي.» تەاترىنىڭ اكتەرلەرى ەركەبۇلان ەسىركەپ, انەل تولەگەنوۆا, ءامىرحان ورازباق, اقبوتا شويىنبەك سومدادى. سونداي-اق مەرەكەلىك كەشتە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى روزا رىمباەۆا, ءانشى مارجان اراپباەۆالار ساحنا تورىندە ءان شىرقادى.
