ارداگەر ۇستاز ءبىراز جىلدان بەرى قۇرمەتتى دەمالىستا وتىرعانىمەن, مەكتەپتەن ءالى دە قول ۇزگەن جوق. ءوزى ەڭبەك ەتكەن دارىندى بالالارعا ارنالعان ىبىراي التىنسارين اتىنداعى مەكتەپ-ينتەرناتقا اپتاسىنا, ايىنا ءبىر باس سۇعىپ, مۇعالىم-شاكىرتتەرمەن كەزدەسىپ, اقىل-كەڭەسىن ايتىپ كەتەدى.
قازىرگى التىنسارين كوشەسى مەن ءال-فارابي داڭعىلىنىڭ قيلىسقان تۇسى – قوستاناي قالاسىنىڭ قاستەرلى دە, قاسيەتتى ورىندارىنىڭ ءبىرى. 1984 جىلى ىبىراي التىنسارين ءدال وسى جەردە تۇڭعىش رەت ورىس-قازاق مەكتەبىن اشتى. بەگەن قاجەن ۇلى وسى مەكتەپتى ءتامامداپ, وسىندا 40 جىل بالا وقىتتى. وكىنىشكە قاراي, ءىلياس وماروۆ, سپانديار كوبەەۆ سىندى ۇلت زيالىلارى وقىعان ءبىلىم وشاعىنىڭ ەسكى عيماراتى وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى ءسۇرىلىپ كەتكەن. قازىر مەكتەپتىڭ ورنىندا وبلىستىق پروكۋراتۋرا عيماراتى تۇر. دەگەنمەن ۇلى اعارتۋشى سالدىرعان العاشقى مەكتەپتە ەڭبەك ەتكەن ۇستازدارىنىڭ ۇلاعات-تاعىلىمى بەگەن قاجەن ۇلىنىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوز الدىندا.
– 1954-55 جىلدارعى تىڭ كوتەرۋ كەزىندە ەسكى مەكتەپتەگى ەكى قاباتتى جاتاعىمىزدى قالا باسشىلىعى ورىس مەكتەبىنە بەرىپ جىبەردى. سول كەزدە ۇستازدارىمىزدىڭ ىشىندە مىرزاحمەت شايحين دەگەن اعامىز جالعىز ءوزى قارسى شىعىپ, «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە بۇكىل باسشىلاردىڭ اتىن اتاپ تۇرىپ «ىبىراي اشقان مەكتەپ نەگە جابىلادى؟» دەگەن ماقالا بەردى. گازەت رەداكتسياسى دا اعايدىڭ پىكىرىن قولداپ, قوسىمشا پىكىر جاريالاعان ەدى. بىراق نە كەرەك, جەرگىلىكتى باسشىلار ءتۇرلى جەلەۋ تاۋىپ, ۇستازىمىزدى مەكتەپتەن كەتۋگە ءماجبۇر ەتتى. قازىر تاريح, ۋاقىت ءبىزدىڭ پايدامىزعا شەشىلگەنىنە ءتاۋبا دەيمىن. ءسۇرىلىپ كەتكەن ءبىلىم عيماراتىنىڭ جانىندا ىبىراي اتامىزدىڭ اتىندا مەكتەپ تە بار, مۇندا دارىندى بالالار ءبىلىم الادى, – دەيدى ارداگەر ۇستاز.
بەگەن قاجەن ۇلى بالالىق شاعىن سوعىسقا ۇرلاتقان ۇرپاقتىڭ وكىلى. 1944 جىلى التى جاسىندا العاش اۋىلدىق مەكتەپتىڭ تابالدىرىعىن اتتادى. ال 1948 جىلى ىبىراي مەكتەبىنىڭ شاكىرتى اتاندى. 1960 جىلى پەداگوگيكا ينستيتۋتىن ءتامامداپ, قازىرگى اۋليەكول اۋدانىنداعى سۇلۋكول اۋىلىندا مۇعالىم بولىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە اسكەر قاتارىنا الىندى. 1964 جىلى قوستانايعا ورالىپ, كەزىندە ءوزى تۇلەپ ۇشقان قارا شاڭىراق – ىبىراي مەكتەبىنە مۇعالىم بولىپ ورنالاستى. بەگەن قاجەن ۇلىنىڭ بۇكىل ۇستازدىق قىزمەتى وسى مەكتەپتە ءوتتى. ەڭبەك جولىن قاراپايىم ۇستازدىقتان باستاعان ول ءبىلىم شاڭىراعىندا ۇزاقجىلدار بويى وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى. كەيىن 10 شاقتى جىل مەكتەپ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقاردى.
– مەنىڭ نەگىزگى ءومىر بەلەستەرىم وسى مەكتەپتىڭ تاريحىمەن ساباقتاسا ءورىلىپ جاتىر. 1966 جىلى ىبىراي اتامىزدىڭ 125 جىلدىعىنا وراي, رەسپۋبليكالىق پەداگوگيكا وقۋلارى ءوتتى. سول كەزدە وبلىس بيلىگى ىبىراي التىنسارينگە ەسكەرتكىش ورناتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. مۇنى ءتورت جىل كۇتۋگە تۋرا كەلدى. 1970 جىلى 7 مامىردا ۇلى اعارتۋشىنىڭ ءوزى سالدىرعان ەسكى مەكتەپتىڭ ورنىنا ىبىراي اتامىزدىڭ ەسكەرتكىشى تۇرعىزىلدى. 1971 جىلى اقپان ايىندا, مۇنى ەندى رەسپۋبليكا بويىنشا ءبىرىنشى رەت دەپ ايتۋعا بولادى, ىبىراي التىنسارين اتىنداعى قازاق ورتا مەكتەپ-ينتەرناتى «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالدى, – دەيدى بەگەن اعاي.
1972 جىلى ىبىراي التىنسارين اتىنداعى ءبىلىم شاڭىراعىنىڭ ءىس-تاجىريبەسى جوعارى باعالانىپ, مەكتەپ بۇكىلوداقتىق حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرىنىڭ كورمەسىنە مۇشە بولىپ قابىلدانادى. ال بەگەن قاجەن ۇلى «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
بەگەن قاجەن ۇلى شاكىرتتەرىن تۋعان جەر تاريحىمەن, ەل شەجىرەسىمەن سۋسىنداپ ءوسىپ, وتانشىل ازامات بولىپ قالىپتاسۋىنا مول كۇش جۇمسادى. ءبىر عانا مىسال, ول مەكتەپ-ينتەرنات تابالدىرىعىن جاڭا اتتاعان قازاق بالالارىن ەڭ الدىمەن ۇلى ىبىراي كەسەنەسىنە الىپ بارىپ, ۇلى ۇستاز جاتقان جەردىڭ تاريحىمەن تانىستىرىپ, اعارتۋشىنىڭ ەل ءۇشىن ەتكەن وشپەس ەڭبەگى تۋرالى ۇزاق اڭگىمە ايتۋدى ادەتكە اينالدىرعان. ويتكەنى ءوزى ينتەرناتتا وقىعان كەزدە مىرزاحمەت شايحين اعايى بالالاردى ۇلى اعارتۋشى جاتقان جەرگە الىپ بارعانى بار. سول وقيعا ەسىندە جاتتالىپ قالعان بەگەن ۇستاز ەندى ءوزى دە ىبىراي مەكتەبىندە ساباق بەرىپ جۇرگەن سوڭ, اعارتۋشى كەسەنەسىنە بالا اپارماۋ دەگەندى ۇلكەن كۇنا دەپ تۇسىنگەن. بەگەن قاجەن ۇلى وقۋشىلاردى ۇلى اعارتۋشىنىڭ كەسەنەسىنە, ادەتتە, قىركۇيەكتىڭ ەڭ العاشقى دەمالىس كۇنىندە اپاراتىن. مىرزاحمەت اعايى اپارعاندا قاتتى شولدەگەنى ەسىندە قالىپتى. سودان بالالار شولدەپ قالماسىن دەپ سۋ الىپ جۇرەتىن بولدى.
– ءبىز سوناۋ قالانىڭ شەتىندەگى كەسەنەگە جاياۋ بارىپ, جاياۋ كەلەتىنبىز. سول ماڭايدى جيناپ, قۇران وقىتىپ, سىنىپ ساعاتتارىن وتكىزەتىنبىز. اعاي بىزگە ىبىراي اتامىزدىڭ ءومىرى مەن ۇستازدىق قىزمەتى تۋرالى, ينسپەكتور كولىنىڭ تاريحى تۋرالى كوپتەگەن قىزىقتى اڭگىمەلەر ايتىپ بەرەتىن, – دەيدى بەگەن ۇستازدىڭ كوپ شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى, بۇگىندە ىبىراي اتىنداعى دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ مۇعالىم بولىپ قىزمەت اتقاراتىن قاليما ەسىمحانقىزى.
كوپ جىلدار بويى قاسيەتتى قارا شاڭىراق ىبىراي مەكتەبىندە مۇعالىم, بەگەن اعايمەن ارىپتەس بولعان ارداگەر ۇستازدىڭ ءبىرى – ايگىلى مەڭدىقارا پەداگوگيكا ۋچيليششەسىنىڭ تۇلەگى كۇنجامال شاكىرقىزى. بۇگىندە قۇرمەتتى زەينەت دەمالىسىندا وتىرعان حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى سول كەزدەگى مەكتەپ باسشىسىنىڭ ادامي قاسيەتتەرى تۋرالى «بەگەن قاجەن ۇلى قازاق بالالارىنىڭ ەشكىمنەن كەم بولماي, جان-جاقتى تاربيە الۋى ءۇشىن كوپ جۇمىس اتقارعان ازامات. مۇعالىمگە وقۋشىنىڭ نازارىن اۋدارۋ ءۇشىن جايلى ءۇن كەرەك, كەستەلى سويلەپ, شاكىرتتەرىنە كەلەلى وي تاستاي ءبىلۋى كەرەك جانە تەرەڭ ءبىلىم مەن تابيعي دارىن كەرەك. بەگەن قاجەن ۇلىنىڭ بويىندا وسى قاسيەتتەردىڭ ءبارى بار ەدى. سونىمەن قاتار ءوزى وتە قاراپايىم كىسى. وقۋشىلارىم شاحمات ۇيىرمەسىنە قاتىستى. سودان الدىڭعى بوس پارتاعا شاحمات قويىپ قوياتىن بولدىم. ۇزىلىستە بالالارىم وينايدى. ءوزى ديرەكتور بولا ءجۇرىپ, ۇلكەن ۇزىلىستە ءبىزدىڭ سىنىپقا كەلىپ, بالالارمەن شاحمات ويناپ كەتەتىن», دەيدى.
ىبىراي التىنسارين اتىنداعى مەكتەپ-ينتەرناتتا 40 جىلعا جۋىق ۇستازدىق ەتكەن بەگەن قاجەن ۇلىنىڭ ءتالىمىن كورگەن جۇزدەگەن شاكىرت بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە ءتۇرلى سالادا ابىرويلى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ولاردىڭ كوبى – ءوز سالاسىندا جوعارعى جەتىستىكتەرگە جەتىپ, تابىس بيىگىن باعىندىرعان ەلدىڭ قالاۋلى ازاماتتارى.
قوستاناي وبلىسى
