بۇگىندە جاھاندا قولدانىستا جۇرگەن 7 مىڭعا جۋىق ءتىل بار. ونىڭ ىشىنەن توپ وندىققا اعىلشىن, قىتاي, حيندي, يسپان, اراب, ورىس, بەنگال, يندونەزيا مەن پورتۋگال جانە فرانتسۋز ءتىلى ەندى. قازىر جەر شارىنىڭ ۇستىنەن ۇستەمدىك ەتەتىن قىتاي تىلىندە 1 284 ملن ادام, يسپان تىلىندە 437 ملن, اعىلشىن تىلىندە 372 ملن ازامات جاتىق سويلەيدى.
تانىمال تىلدەردى مەڭگەرۋ ادامنىڭ ءبىلىم الۋىنا, تابىس پەن وركەندەۋگە جول اشاتىنى بەلگىلى. مۇنى مەكتەپ كەزىنەن ۇستانىمىنا اينالدىرىپ, 13 ءتىلدى جەتىك مەڭگەرگەن كەيىپكەرىمىز ديانا عالىمجانوۆانىڭ تاجىريبەسى ايعاقتاي تۇسەدى. بۇگىندە 25 جاستاعى ارۋ شەت ءتىلىن ءجاسوسپىرىم بىلاي تۇرسىن, زەينەتكەر اجەلەر دە ەركىن وقىتىپ ءجۇر. شامامەن 5 مىڭنان اسا شاكىرتى بار.
– بىردە انام ەكەۋمىز اۆتوبۋسپەن كەتىپ بارا جاتقاندا قاسىمىزدا وتىرعان قىز تەلەفونمەن بىرنەشە تىلدە سويلەسىپ وتىردى. ۇيگە كەلگەن سوڭ انام ماعان كوپتىلدى بىلگەننىڭ پايداسىن, تانىم كوكجيەگىن كەڭەيتۋدەگى ءرولىن جان-جاقتى ءتۇسىندىرىپ بەردى. وسىلايشا, 8-سىنىپتان باستاپ مەندە «مەيلىنشە كوپتىلدى ءبىلۋ, ۇيرەنۋ قاجەت» دەگەن وي قالىپتاستى. نەگىزىندە مەكتەپتە اعىلشىن ءتىلىن ۇناتپايتىن ەدىم. تەك باعا ءۇشىن وقىدىم. ال جالپى ءتىل ۇيرەنۋگە قىتاي ءتىلى ارقىلى قىزىعا باستادىم. ونى ۇيرەنۋ قيىنعا سوقتى. شامامەن ءبىر جىلداي ۋاقىتىم كەتتى. ىزىنشە, جاپون ءتىلىن 9 ايدا ۇيرەندىم. نەعۇرلىم كوپتىلدى مەڭگەرسەڭ, سوعۇرلىم باسقا دا تىلدەردى وقىپ كەتۋ جەڭىل بولادى. ادامدارعا ۇنەمى ايتىپ جۇرەتىن ءبىر كەڭەسىم بار: ەگەر قانداي دا ءبىرتىلدى ۇيرەنە الماي جاتساڭىز, وندا باسقا ءتىلدى بايقاپ كورىڭىز دەيمىن. سەبەبى بۇگىندە ءبىر اعىلشىن ءتىلىنىڭ ءوزىن جىلداپ وقيتىندار جەتەدى. ءبىلىم الۋشى ءبىرتىلدى مەڭگەرە الماي جاتسا, ەكىنشىسىن جەڭىل قابىلداۋى مۇمكىن. بۇعان ءوز تاجىريبەمدە كوزىم جەتتى. پەداگوگيكا جانە شىعىس ەۋروپا تىلدەرىن وقىتۋ, حالىقارالىق قاتىناستار ماماندىقتارى بويىنشا ءبىلىم الدىم. رەسەي, ازيا, ەۋروپا ەلدەرىندە تاجىريبەدەن ءوتىپ, بىرنەشە شەت تىلىنەن ساباق بەردىم. قازىر 13 تىلدە جاتىق سويلەيمىن: قازاق, ورىس, اعىلشىن, يسپان, يتاليان, فرانتسۋز, نەمىس, چەح, پولياك, پورتۋگال, جاپون, قىتاي, كارىس تىلدەرىن ءبىلىپ قانا قويماي, ەركىن, كاسىبي دەڭگەيدە اۋدارما جاساي الامىن, – دەدى پوليگلوت.
ديانا سەكىلدى كوپ ءتىل ءبىلىپ, كوپتىڭ نازارىنا ىلىكپەسە دە, الەمنىڭ ايگىلى ءتىلى – اعىلشىنشانى مەڭگەرىپ السام جەتكىلىكتى دەيتىندەر بار. سولاردىڭ ءبىرى – ايدانا سالاماتوۆا.
– ء«بىر ءتىل بىلسەڭ – ءبىر ادامسىڭ, ەكى ءتىل بىلسەڭ – ەكى ادامسىڭ» دەگەن ءسوز بەكەر ايتىلماعان عوي. باسقا ءتىلدى مەڭگەرۋ ارقىلى ادام وزگە ۇلتتىڭ مادەنيەتى, سالت-ءداستۇرى, ەرەكشەلىگىمەن تانىس بولىپ, ومىرگە دەگەن كوزقاراسىڭ كەڭەيە تۇسەدى. وعان قوسا باسەكەگە قابىلەتتى مامان رەتىندە دامۋىڭا جول اشادى. قازىر مۇناي سالاسىندا قىزمەت ىستەيمىن. ماماندىعىم – حيميك-تەحنولوگ. جۇمىس بارىسىندا اعىلشىن ءتىلى وتە قاجەت. ءارى مانسابىمنىڭ كوتەرىلۋىنە دە كومەكتەسەدى. سول ءۇشىن مىنە 6 ايداي بولدى, اعىلشىن تىلىنەن كۋرسقا اپتاسىنا 3 رەت ۇزبەي بارىپ ءجۇرمىن. ناتيجەسىن دە كورىپ جاتىرمىن. تانىم كوكجيەگىڭ كەڭەيەدى دەگەنى راس. بۇعان قوسا, جاھاندانۋ ورىن العان سايىن, اعىلشىن ورتاق تىلگە اينالدى. اعىلشىن ءتىلىن بىلسەڭ, ەركىن ساياحاتتاي الاسىڭ, – دەدى ول.
پەداگوگ ديانا عالىمجانوۆانىڭ ايتۋىنشا, قازاق جاستارى اعىلشىن تىلىنەن بولەك, كورەي, قىتاي, جاپون تىلدەرىن ۇيرەنۋدى ترەندكە اينالدىرعان. وعان باستى سەبەپ, كرەاتيۆتى ەكونوميكامەن ۇپايىن ارتتىرىپ وتىرعان ەلدەردىڭ ونىمدەرى. ياعني كورەي دورامالارى مەن قىتاي انيمەلەرى. ماسەلەن, كورەي ءتىلىن جەتىك مەڭگەرىپ, كورەيا ۇكىمەتى بولگەن گرانتتى جەڭىپ العان ايزەرە ورىمباي ستۋدەنت كەزىنەن وسى ەلدىڭ دورومالارىن كورگەندى ۇناتاتىنىن جاسىرمايدى.
– ودان قالدى ءجاسوسپىرىم شاقتان شەتەلدە وقۋدى ارماندايتىنمىن. وزىمە ماقسات قويىپ, كورەي ءتىلىن ۇيرەنە باستادىم. وعان شامامەن ءۇش جىلداي ۋاقىتىم كەتتى. باكالاۆردى قازاقستاندا وقىعاننان كەيىن, ماگيستراتۋراعا ءتۇسۋ جولدارىن قاراستىردىم. وسىلايشا كورەي ۇكىمەتى بولگەن گرانتتى ۇتىپ الدىم. وڭتۇستىك كورەيانىڭ تەگۋ قالاسىنداعى كەنبۋك ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە گرانتقا ءتۇستىم. ماماندىعىم – «مەديا جانە كوممۋنيكاتسيا». ولار مەنىڭ وقۋ اقىمدى, باراتىن ۇشاق بيلەتىمدى تولىق وتەدى. بۇعان قوسا اي سايىن 380 مىڭ تەڭگە كولەمىندە شاكىرتاقى بەرەدى. مۇنداي مۇمكىندىكتەر وزگە ەلدەر دە بار. تەك ونى قالت جىبەرمەي, تالابىنا ساي قۇجاتىڭدى تاپسىرىپ, قاجەتتى تىلدە ەركىن سويلەسەڭىز بولعانى. مەنىڭشە, بۇل ءبىلىم-بىلىگىڭدى شىڭدايتىن وڭتايلى جول – دەدى ماگيسترانت.
ايتپاقشى, وسى «SIL International» ۇيىمى جاساپ شىعاراتىن الەم تىلدەرى بويىنشا ەڭ تانىمال «Ethnologue» مالىمەتى دۇنيە جۇزىندە قازاق ءتىلىن بىلەتىن ازاماتتار سانى 22 ميلليوننان اسقانىن جاريالادى. ونىڭ 14 ملن-عا جۋىعى ءوزىمىزدىڭ وتانداستار بولسا, قالعانى قازاقستاننان تىس جەردەگى ازاماتتار. دەمەك, تىلگە شەتەلدەن دە سۇرانىس بار.
– بالا كەزدە گەوگرافياعا قاتتى قىزىقتىم. ون جاسىمدا ما ەكەن, ناقتى ەسىمدە جوق, قازاقستان تۋرالى كىتاپ وقىدىم. سودان اسەم جەرلەرگە, وندا تۇراتىن حالىقتىڭ مادەنيەتىنە تامساندىم. ءسويتىپ بەس جىل بۇرىن قازاق ءتىلىن ءوز بەتىمشە ۇيرەنە باستادىم. ينتەرنەتتەن قاجەتىمە جارايتىن بىرنەشە ماتەريال تاۋىپ الدىم. ءارى «Ninety One» توبىنىڭ شىعارماشىلىعىمەن تانىسىپ, قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە دەگەن قۇلشىنىسىم ۇدەي ءتۇستى. ءسويتىپ, 2020 جىلدىڭ جازىندا اقش-تىڭ ۆيسكونسين ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق تىلىنەن ساباق بەرەتىن گۇلنارا گلواتسكيدىڭ ينتەنسيۆ كۋرسىنا قاتىستىم. ءبىر سىنىپتا ءتورت ادام وقىدىق. ۇشەۋى ورىس ءتىلىن بىلەدى. ال مەن ورىسشا بىردە-ءبىر ءسوز بىلمەيتىنمىن. دەسە دە, قازاق ءتىلىن تەز ۇيرەنىپ, ەمىن-ەركىن سويلەۋگە اسىقتىم. نەگىزى, مەن ۇنەمى قازاقستانعا بارعىم كەلەتىن. «فۋلبرايت» باعدارلاماسى تۋرالى ەستىگەنىمدە بىردەن قازاقستانعا بارۋعا جاقسى مۇمكىندىك ەكەنىن ءتۇسىندىم. ءسويتىپ, 2021 جىلدىڭ قازان ايىندا «فۋلبرايتقا» قۇجات تاپسىردىم. مۇندا ىرىكتەۋ جۇمىسى ۇزاققا سوزىلادى. ءسويتىپ, 2022 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا تاراز قالاسىنا كەلدىم. قازىر اعىلشىن تىلىنەن ساباق بەرەمىن. ءارى IELTS-قا دايارلىق كۋرسىن جۇرگىزەمىن, – دەدى اقش ازاماتى ەۆان اللەن.
ايتپاقشى, زەرتتەۋشىلەر جوعارىدا اتالعان 7 مىڭ ءتىلدىڭ شامامەن 40 پايىزعا جۋىعىنا جويىلۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعانىن انىقتاعان. بۇعان كورشى رەسەيدەگى عىلىم اكادەمياسى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى «الاڭداتارلىق جايت» دەپ باعا بەرگەن. الايدا ەندى بۇل ۇدەرىستى توقتاتۋ قيىن. ويتكەنى تىلدەر ءبىر-بىرىمەن باسەكەگە تۇسكەن جاعدايدا ولاردى قولدانۋشىلاردىڭ ءتۇرلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دەڭگەيلەرى كوبىنەسە تىلدىك تەڭسىزدىككە اكەلەدى ەكەن. بۇعان جارتى عاسىردان استام ۋاقىتتا تولىقتاي جويىلىپ كەتكەن 700 شاماسىنداعى ۇلت پەن ۇلىستىڭ ءتول ءتىلىنىڭ تاعدىرى مىسال بولا الادى...
