دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن وسىناۋ دۇربەلەڭ سوعىستىڭ زاردابىن ميلليونداعان حالىق تارتتى. ەرجۇرەك باتىرلار مايداندا ەرلىكتىڭ سان ۇلگىسىن كورسەتتى. وتتى كەزەڭنىڭ تەپەرىشىن كورگەن مۇحامەدقالي ورازالى ۇلى تۋرالى بىزگە ونىڭ ءىنىسى ءالجاپپار ورازالين اڭگىمەلەپ بەرگەن ەدى.
– 1939 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە سوعىسقا اتتانعان اعام جەتى جىل عۇمىرىن مايدان دالاسىندا وتكىزدى. ءبىرىنشى فين سوعىسىنا قاتىسادى. قايرات-كۇشى بويىنا سىيماعان جاس جىگىتتەرمەن بىرگە اتاقتى ماننەرگەيم بەكىنىسىن الۋداعى قىرعىن شايقاسقا قاتىستى. 1940 جىلى 7 قاڭتاردا كارەل مويناعىندا ك.تيموشەنكونىڭ باسقارۋىمەن سولتۇستىك-باتىس مايدانى قۇرىلدى. اعام سولاردىڭ قاتارىندا بولعان. ءسويتىپ, قاندى قىرعىنمەن فينليانديا سوعىسى 1940 جىلى 12 ناۋرىزدا اياقتالادى. فيندەرمەن شايقاستا شىڭدالعان جاۋىنگەردىڭ مايدان جولى نەمىس فاشيستەرىنە قارسى مايداندا جالعاسادى. ول مايداندا جاۋ قولىنان بىرنەشە رەت جارالانىپ, دالانىڭ اسكەري گوسپيتالدارىندا ەمدەلىپ, ءوز اسكەري بولىمشەسىنە قايتا ورالىپ وتىرعان. بىرەسە شەگىنىپ, بىرەسە شابۋىلدى ۇدەتە ءتۇسىپ, سوعىس جۇرگىزگەن. 1943 جىلدىڭ 23 قاراشاسىندا مايدانگەر 1 پريبالتيكا مايدانىندا بولعان. جاۋمەن ايقاسى 1945 جىلى 9 ساۋىردە كەنيگسبەرگ جانىندا اياقتالعان. سۇراپىل سوعىسقا باستان-اياق قاتىسىپ, وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا جۇرگەن قايسار جانداردىڭ ءبىرى ەدى. ول ءوزىنىڭ تار جول تايعاق كەشكەن سانالى عۇمىرىندا كەيىنگى ۇرپاققا ماعىنالى ءومىر ءسۇرۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتە ءبىلدى. وردەن-مەدالدارمەن ماراپاتتالعان مۇحامەدقالي اعا قايسار جاننىڭ ءبىرى ەدى, – دەپ ەسكە الادى ءىنىسى.
سۇحبات بارىسىندا ءالجاپپار ورازالين تاعى ءبىر تىڭ دەرەكتى ايتىپ قالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇحامەدقالي ورازالى ۇلى مايدانعا اتتانباس بۇرىن دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ ەكى جىلداي جەكە جۇرگىزۋشىسى بولىپتى.
– اعامنىڭ جاس كەزىندە جەڭگەلەرى قويعان اتى – قويلىباي. سودان قويلىباي اتالىپ كەتكەن. 16 جاسقا تولعاندا ەكى جىلداي تەمىرجول بويىندا جۇمىس ىستەيدى. 1936 جىلى بالقاش قالاسىندا اشىلعان قىسقا مەرزىمدى كولىك جۇرگىزۋشىلەر دايارلايتىن كۋرستى اياقتاي سالا, قوڭىرات كەنىشىندە اۆتوگاراج سلەسارى بولىپ قىزمەت ەتكەن. كەيىن ءبىر جىلدان سوڭ ادامداردى جۇمىس باسىنا اپارىپ-الىپ كەلەتىن اۆتوبۋستى جۇرگىزگەن. 1937 جىلدىڭ اياعىنان 1939 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ قىزمەت جاعدايىندا پايدالاناتىن جەڭىل كولىگىنىڭ جۇرگىزۋشىسى بولعان. ديماش اعا قوڭىرات كەنىشىنە 1936 جىلى كەلىپتى. كەلگەن بەتتە ماشينيست, تسەح باستىعى, ودان كەيىن باس ينجەنەر قىزمەتىن اتقارادى. كەيىننەن كەن ورنىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالادى. مۇحامەدقالي اعامنىڭ ايتۋىنشا, دىنمۇحامەد قوناەۆ – ءجۇرىس-تۇرىسى, مىنەزىنىڭ سابىرلىلىعى, قاراپايىمدىلىعى, ءار نارسەگە ويلى كوزبەن قاراي وتىرىپ, ءتۇيىنىن ءبىر اۋىز سوزبەن شەشۋى, جالپى ادامشىلىق قاسيەتتەرىنىڭ ءبارى ءبىر بويىنا جيناقتالعان جان بولعان. ءتىپتى كەڭسەسىنە بارعاننان كەيىن ء«سال دەمالا تۇر» دەپ كەي ۋاقىتتارى تسەحتاردى جاياۋ ارالاپ كەتەدى ەكەن. دەمالىس كۇندەرىن دە جۇمىستا وتكىزگەن. سول كەزدەگى ەلدەگى اۋىر جاعدايىنا بايلانىستى كوڭىل كوتەرۋگە دە, دەم الۋعا دا ۋاقىتى جوق-تىن. تەك ۇزاق جول ۇستىندە وتكەن ءومىر جولىن اڭگىمەلەپ, اراسىندا سۇراق قويىپ وتىراتىن. اعامنىڭ شىڭعىستاۋلىق ەكەنىن بىلگەننەن كەيىن «سەن ماعان ۇلى ناعاشى بولدىڭ. ءبىزدىڭ ارعى اتالارىمىز ءبىر جاعدايعا بايلانىستى اياگوزگە, ودان كەيىن شىڭعىستاۋ بويىنا كوشىپ كەلىپتى. وسىندا ءۇشىنشى اتام توبىقتىنىڭ قىزىنا ۇيلەنەدى. ءبىز سودان تاراعان ۇرپاقپىز. كەيىننەن وزدەرىنىڭ تۋعان جەرىنە ىلە بويىنا كوشكەن. سەنەن قىرىق سەركە سۇراماي-اق قويدىم, كولىگىڭدى جاقسى جۇرگىزسەڭ بولعانى», دەپ تە قالجىڭداساتىن. تاعى ءبىر اڭگىمەسىندە «اركىم ءوزى تاڭداعان ماماندىعىن جوعارى-تومەن دەپ قاراماي ەركىن مەڭگەرسە, سول ماماندىق بويىنشا بەرىلە جۇمىس ىستەسە, ەڭبەگى جانادى. سەن دە قاراپايىم جۇرگىزۋشىمىن دەمەي, ءبىر ماماندىقتىڭ يەسىمىن دەپ ەسەپتەپ, سول تۇرعىدا جۇمىس ىستە», دەيتىن. اعام ديمەكەڭنىڭ جوعارىدان كەلەتىن نۇسقاۋلاردى, جوسپاردى مۇلتىكسىز ورىنداپ, جۇمىسشى قاۋىمىنىڭ ۇيىمشىلدىعى مەن ەڭبەك ءتارتىبىنىڭ قاتاڭ ساقتاعانىن ايتىپ وتىراتىن. ول كىسى مەملەكەتتىڭ دۇنيە-مۇلكىن ءوز مەنشىگىندەي كورىپ ساقتادى دەپ اعام ۇلى تۇلعانىڭ ۇلىلىعىن دا ۇلگى ەتىپ وتىرۋشى ەدى, – دەدى ول.
ءتىپتى اسكەرگە اق تىلەگىن ايتىپ, اتتاندىرعان كورىنەدى. سوعىس ءبىتىپ ەلگە ورالعاننان كەيىن, قالىپتى ومىرگە قايتا ەنگەن مۇحامەدقالي ورازالى ۇلى 1973 جىلدىڭ مامىر ايىنىڭ باسىندا دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ اباي اۋدانىنا كەلەتىنىن ەستىپ, ونى ەلمەن بىرگە قارسى الىپ, بەتپە-بەت جولىعىپتى.
– اۋدان, كەڭشار باسشىلارى جانە اۋدان حالقى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ديماش احمەت ۇلىنىڭ كەلۋىنە قاتتى دايىندالىپتى. جول بويىنا بىرنەشە جەرگە كيىز ءۇي تىگىپ, ءىشىن ۇلتتىق جيھازدارعا تولتىرىپ قويعان. مۇحامەدقالي اعاي اۋدان باسشىلارىنا ءوزىنىڭ سوعىستان بۇرىن, د.قوناەۆپەن كەن ورىندارىندا جۇمىس ىستەگەنىن ايتىپ, سول كەزدەگى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى ءباتتاش سىدىقوۆتان كەزدەستىرۋىن وتىنەدى. ديماش احمەت ۇلى اۋدان جۇرتشىلىعىمەن مادەنيەت ۇيىندە كەزدەسۋ جاساعان سوڭ, جولىعۋدىڭ ءساتى تۇسكەن. ءباتتاش سىدىقوۆ وعان 1938-1939 جىلى قوڭىرات كەن ورنىندا كولىكتىڭ جانىندا تۇسكەن فوتوسۋرەتىن كورسەتىپ, مىنا ازامات سىزگە سالەم بەرەم دەپ كۇتىپ وتىر دەگەن. فوتوسۋرەتتى الا سالىپ, ول مۇحامەدقالي اعام وتىرعان اۋىزعى بولمەگە كەلىپ «قوڭىراتتاعى مەنىڭ كولىك جۇرگىزۋشىم ەكەنسىڭ عوي» دەپ الدىمەن قولىن الىپ, ءتوس قاعىستىرىپ, سول جەردە وتىرىپ اڭگىمەلەسكەن. سوندا ديماش احمەت ۇلى «الماتىعا كەل, قالعان اڭگىمەڭىزدى سوندا جالعاستىرايىق» دەپتى. بىراق جىلدار ءوتىپ, دەنساۋلىعى سىر بەرگەن سوڭ, بارۋعا جولى تۇسپەپتى, – دەپ ءالجاپپار ورازالين اڭگىمەسىن تۇيىندەدى.
بۇگىنگى بەيبىت كۇن, بولاشاعى جارقىن ەل – بابالاردىڭ ەڭ اسىل مۇراسى. ال وتان ءۇشىن قاسىق قانى قالعانشا سوعىسقان جانداردىڭ ەسىمى ماڭگى ەل ەسىندە.
