ادالدىقتى تۋ ەتكەن ازامات ەدى

الاتاۋداي اسقاق, قاراتاۋداي قازىنالى, اقجايىقتاي تۇ­نىق ارلى ازامات 30 قازان 1947 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسى, تاسقالا اۋدانى, مارتىنوۆكا اۋىلىندا ومىرگە كەلگەن. ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ گيدرولوگيا فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, ونى 1970 جىلى ءبىتىرىپ, الماتى قالا­سىن­دا «كازگيپروۆودحوز» سۋ جو­بالاۋ, ىزدەستىرۋ ينستي­تۋتى­نا ينجەنەرلىك قىزمەتكە ورنالاسادى. 1971 جىلى جولدامامەن جاڭا قۇرىلعان تالدىقورعان وبلىسىنىڭ «كازگيپروۆودحوز» ينستيتۋتىنىڭ فيليالىنا اۋىستىرىلدى. وسى مەكەمەدە 43 جىل ەڭبەك ەتىپ, ونىڭ 28 جىلىن ديرەكتور لاۋازىمىندا ومىردەن وتكەنىنشە اتقاردى. ازاماتتىڭ قوعامداعى, ارىپتەستەرى مەن زامانداستارى ورتاسىنداعى ورنى جارىق دۇنيەدە قانشا جاساعانى ەمەس, اتقارعان ىسىمەن, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى, ىسكەر­لىگى, ەڭبەكقورلىعى, ادال­دىعى, ادىلدىگى سياقتى قاسيەتتەرىمەن ولشەنەدى. ءجۇسىپ جانەكەنوۆتىڭ ادامگەرشىلىگى وتە جوعارى, اق جانى البىرت, جۇرەگى ەلجىرەگەن, كوڭىلى پاك ەدى. جەر بەتىندە قانشا ادام بولسا, بارلىعىنىڭ دەرلىك «مىنا قاربالاس تىرشىلىكتە, تىنىمسىز تىرلىكتە» وزىندىك اتقاراتىن مىندەتى مەن پارىزى سەكىلدى. ومىردەن الاتىن وزىندىك ورنى, سىيى مەن دارەجەسى, قۇرمەتى مەن قوشەمەتى, ابىرويى مەن اتاعىنىڭ بولارى ءسوزسىز. بىراق, بىرىنشىسىنە قاراعاندا ەكىنشىسىنىڭ سالماعى اۋىر, جولى قيىن, قولعا تۇسە بەرۋى سيرەك. ويتكەنى, ول تاباندى ەڭبەكتىڭ, تىنىمسىز ىزدەنىستىڭ, قاجىرلى قايراتتىڭ, ءبىلىم مەن بىلىكتىڭ, كۇش پەن جىگەردىڭ ناتيجەسىندە كەلەدى. تاڭداپ العان كاسىبىن ءسۇيۋ, باستاعان ءىستى دىتتەگەن جەرىنە جەتكىزۋ, ويلاعان جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋ, كوپشىلىكتىڭ ءتىلىن تابۋ سەكىلدى تولىپ جاتقان قاسيەت ءبىر بويىنان تابىلىپ, العىرلىق تانىتقاندا عانا سەنىمەن وزگە­لەر ساناسادى. ءسوزىڭدى تىڭداي­دى, ءوزىڭدى مويىندايدى. مىنە, وسىنداي ادامي قاسيەت­تەرى مەن ومىردەن لايىقتى ورنىن تاپقان ازامات ءجۇسىپ رىسقالي ۇلى ءومىردىڭ پارقى مەن كىسىلىكتىڭ نارقىن پايىمداي الاتىن, جاقسى مەن جاماندى سارالاي الاتىن تابيعاتىنان العىر, ۇستىنىمىنا بەرىك, تىزەرلەپ ءومىر سۇرمەگەن, بىرەۋ­گە قاراپ جالپاڭداماعان, جال­تاڭ­داماعان, ءوزى ءىسى دۇرىس بول­سا, ەشكىمنىڭ جەتەگىنە ءجۇر­مە­گەن تاباندى ازامات ەدى. ءجۇسىپ رىسقالي ۇلى قىزمەت باسپال­داعىنا دا ءوزىنىڭ ەرتە تانىلعان قابىلەت-قارىمىنىڭ, ءبىلىمى مەن بىلىگىنىڭ, پاراسات پايىمىنىڭ تەرەڭدىگىمەن جەتتى. ات جالىن تارتىپ, ەڭبەككە ارالاسقانىنان باستاپ, ءومىر­دەن وتكەنشە «ەڭبەگىم ەلىمە, ەلىمنەن قالسا عانا ەرنىمە», دەپ ادال ءومىر ءسۇردى. ءجۇسىپتىڭ ەڭبەك جولى جەتىسۋ سۋ شارۋا­شى­لىعىنىڭ دامۋىمەن تى­عىز بايلانىستى. وسى سالا­دا قىز­مەت ىستەپ, ءوزىن سۋ شارۋا­­شىلىعى قۇرىلىستارى مەن عيماراتتارىن جوبالاۋدا ءبىلىمدى ينجەنەر, قابىلەتتى ۇيىمداستىرۋشى رە­تىن­دە تانىتا ءبىلدى. 1979-1982 جىلدار ارالىعىندا يەمەن حالىق دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىنداعى سۋلاندىرۋ ۇدەرىستەرىنە ۇلكەن ۇلەس قوستى. ج.جانەكەنوۆتىڭ تىكە­لەي باسقا­رۋىمەن بۇرىنعى تالدى­قورعان وبلىسى بويىنشا 1990 جىلعى 1 قاڭتاردا 303 مىڭ گا سۋارمالى جەر يگەرىلدى. ەلدى مەكەندەرگە 5000 كم. اۋىزسۋ جەتكىزىلىپ, بۇل ەلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا وڭ اسەر ەتتى. «قۇندىزدى», «كولتابان», «قىزىلاعاش», «قوڭىر ولەڭ» ەلدى-مەكەندەرىندە جاۋىن­داتقىش ارقىلى جەر استى­نان سۋ شىعارىلىپ, ەگىستىك سالىندى. جوعارى دەڭگەيدە جاسالعان الماتى وبلىسى, تالدىقورعان, سەمەي, وسكەمەن, پاۆلودار وڭىرلەرىندە «دۇنيەجۇزىلىك دامۋ بانكىنىڭ» دەمەۋشىلىگىمەن سۋلاندىرۋ جۇيەسى ىسكە قو­سىلدى. ادام بالاسىنىڭ ومىردەگى ءۇش مىندەتى: قۇمدا قۇدىق قازۋ, وزەنگە كوپىر سالۋ, جاھان دالاعا اعاش وتىرعىزۋ بولسا, ءجۇسىپ وسى پارىزىن ىسكە اسىرىپ, ەل يگىلىگىنە ەڭبەك ەتتى. نارىقتىڭ العاشقى قيىن كەزدەرىندە ءوزى باسقارىپ وتىر­عان مەكەمەنىڭ جەرىن نىق ۇستاپ, ۇجىمىنا قامقور بولا ءبىلدى. عيماراتتىڭ ءبىر بۇراۋىن, ءبىر كىرپىشىن بۇزباي, تالان-تاراجعا سالماي, توزىعىن شىعارماي, امان ساقتاپ, الماتى وبلىسىنىڭ ورتالىعى تالدىقورعان قالاسىنا كوشىپ كەلگەندە ەشبىر سوزگە كەلمەي سول عيماراتتى وبلىس مەكەمەلەرىنە تابىستادى. حالقىمىزدا «اتتىڭ ءبارى قازا­نات ەمەس, جىگىتتىڭ ءبارى ازا­مات ەمەس», دەگەن ناقىل ءسوز بار. ءجۇسىپ «تازالىقتى جانىما حالقىم بەرگەن», دەپ ادال­­دىقتىڭ الا ءجىبىن اتتا­مادى, قۇلقىننىڭ ق ۇلى بولما­دى, پەندەشىلىككە بارمادى, ازاماتتىعىنان جا­ڭىل­م­ا­دى, بيىگىنەن الاسارما­دى. الىس­تى جاقىن, بوتەندى باۋىر ەت­كەن كىشىپەيىل, قارا­پايىم, جانى تازا, ارى تازا, جان­دۇ­نيە­سى جاقسىلىقتان ءورىل­گەن, اي­نا­لاسىنا جاقسىلىق جا­ساۋ­عا, قۋانتۋعا اسىعىپ, مەيى­رىم شۋا­عىن شاشىپ جۇرگەن ۇلكەن ادەپ­تىڭ, ۇياڭ مىنەزدىڭ يەسى, ەل-جۇرت پانا تۇتىپ, ارقا سۇيەر اعا ەدى. ءجۇسىپ رىسقالي ۇلىنىڭ ىسكەرلىگى مەن ۇيىم­داس­تىرۋ­شىلىق قابىلەتى­نە, كۇردەلى ماسەلەلەردى شەبەر شەشە بىلەتىندىگىنە جۇرتشىلىقتىڭ كوزى جەتىپ, ەسىمى ارىپتەستەرى اراسىندا قۇرمەتپەن اتالاتىن. جەتىسۋ ازاماتتارى اراسىندا سىيلى, سۇيكىمدى بولدى. ءومىرى قىسقا بولسا دا ماعى­نالى, ونەگەلى بولدى. بۇل ءفاني دۇنيەدە عۇمىر قىم­بات. ومىردەن ادامعا سەنىم قىم­بات. بايلىعىڭنان كوڭىل قىم­بات, دەگەن دانالار. ءجۇسىپ رىس­قالي ۇلى – سەنىمگە سەلكەۋ ءتۇسىر­مەگەن, ەشكىمگە قىلداي قيا­نات جاساماعان, ەشكىمنىڭ كوڭى­لىن قالدىرماعان, كىسىلىك ات­تى شىڭنىڭ كىشىلىك اتتى ءبيى­گىنەن كورىنگەن تۇعىرى بيىك ازا­مات ەدى. شىعىستىڭ ۇلى وي­شىل­ى ساعدي «جاراتقاننىڭ پەن­دەسىنە بەرىلگەن ۇلكەن سى­يى – ونىڭ ارتىندا قالاتىن جاق­س­ى اتى, مەيىرىمدىلىگى مەن قايى­رىمدىلىعى», دەگەن. بۇگىندە اياۋلى ازاماتتىڭ ارتىندا جاقسى دەگەن ءسوز, وشپەس ءىس, ىزگىلىكتى ءىز قالدى. كۇلاش ورازالىقىزى, تالدىقورعان قالاسى مەن سارقاند اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. الماتى وبلىسى.