وسىدان 18 جىل بۇرىن جەڭىستىڭ 60 جىلدىعى قارساڭىندا ۆولوكولامسك قالاسىندا گەنەرال پانفيلوۆ پەن داڭقتى اسكەرباسى باۋىرجان مومىش ۇلىنا ەسكەرتكىشىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. قايتار كۇنى ماسكەۋ قالاسىندا وتەتىن جەڭىس شەرۋىنە دايىندىقتىڭ بارىسى تۋرالى «ريا-نوۆوستي» اگەنتتىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن بولعان ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىنا قاتىستىق. كونفەرەنتسيادان سوڭ ۇزىلىستە پرەزيديۋمدا وتىرعان ارميا گەنەرالى ترەتياككا مىنانداي سۇراق قويدىم: «جولداس گەنەرال, سوعىس تۋرالى بار شىندىق ايتىلىپ ءبىتتى مە؟». ونىڭ جانىندا كەڭەس وداعىنىڭ ەكى مارتە باتىرى, اۆياتسيا مارشالى مىسىگو مەن ارميا گەنەرالى بوپكوۆ تۇرعان ەدى. سۇراققا العاشقى بولىپ مارشال مىسىگو تۇسىنىك بەرە كەلىپ, «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ بار شىندىعى ءالى اشىلعان جوق, وداقتاستار كەلىسىمى بويىنشا بار شىندىق 2017 جىلى اشىلادى», دەپ سالقىنقاندى جاۋاپ بەردى. نەگە 2017 جىل؟
كەلىسىم نەگە سولاي بولعان؟ وعان سەبەپ بىرەۋ, 2017 جىلى جەر بەتىندە سوعىسقا قاتىسقان بىردە-ءبىر جاۋىنگەر قالمايدى-مىس. سوعىس تاريحى وسى ۋاقىت ارالىعىندا ساياسيلانىپ كەتتى. سوعىستى كەڭەس وكىمەتىنىڭ قول استىنان شىققان مەملەكەتتەردىڭ ارقايسىسى ءوز ىڭعايىنا قاراي كورسەتۋگە تىرىسىپ باقتى. رەسەي تاراپى ءىرى اسكەرباسىلاردىڭ وزدەرىنەن شىققانىن ايتىپ, قىزىل اسكەردى فاشيست اگرەسسياسىن توقتاتۋشى, شىعىس ەۋروپانى ازات ەتۋشى دەپ كورسەتىپ كەلدى. وعان ءبارىمىز يلانىپ كەلدىك. بىراق سوڭعى ۋاقىتتارى ءمالىم بولىپ وتىرعان كوپتەگەن فاكتى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا دەگەن كوزقاراسىمىزدى وزگەرتۋگە ءماجبۇر ەتۋدە. ءتىپتى جاۋ وعىنان قيراپ قالعان ۋكراينا سوعىستا بولماعانداي. ماسەلەن, فاشيستىك گەرمانيانىڭ ەكپىندى شابۋىلىنان كەڭەستەر جاعىنىڭ كۇشىمەن امان شىققان, سوعىستىڭ ءدال اپانىندا تۇرعان ۋكراينا, مولدوۆا سىندى بىرقاتار مەملەكەت بۇگىن «بۇل سوعىس بىزدىكى ەمەس ەدى» دەگەندەي كوزقاراستى تانىتىپ وتىر. ال تۇركى حالىقتارىنىڭ اراسىندا «فاشيستىك گەرمانيانىڭ كوزدەگەنى سلاۆيان تەكتى حالىقتار, دالىرەك ايتقاندا, ورىستار, ال گيتلەر تۇركى حالىقتارىنىڭ باس بىرىكتىرۋىنە قارسى ەمەس ەدى» دەگەن پىكىرلەر دە ارا-تۇرا ايتىلىپ قالادى. ەگەر قىزىل اسكەر شىعىس ەۋروپانى فاشيست باسقىنشىلىعىنان ازات ەتۋشى بولسا, وسىنى نەگە ەڭ الدىمەن سول ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ وزدەرى مويىندامايدى دەگەن دە سۇراق تۋىندايدى. كسرو قۇرامىندا بولعان بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى (لاتۆيا, ليتۆا, ەستونيا) كەڭەس وداعىن اشىق باسقىنشى ساناسا, ۋكراينا, بەلورۋس, گۇرجىستان, تاعى بىرقاتار ەلدە ول تۋرالى پىكىر ەكىۇداي. سوندا كىمدىكى دۇرىس, كىمدىكى بۇرىس؟
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىستى تەك رەسەي ۇستانعان پوزيتسيا دۇرىس, باسقا شىعىس ەۋروپا مەملەكەتتەرى مەن جوعارىداعى «باۋىرلارىمىزدىڭ» بارىنىكى قاتە پىكىر دەۋىمىز كەرەك پە؟ جوق! جالپى, تاريحي وقيعالارعا قاتىستى مۇنداي داۋلى ماسەلەلەر كوپجاقتى, ارنايى كوميسسيا قۇرىلىپ, ولاردىڭ شەشىمى بويىنشا ورتاق كەلىسىمگە كەلۋ ارقىلى جاسالۋى كەرەك. ومىردە ونداي تاجىريبەلەر بار. مىسالى, 70-جىلداردىڭ باسىندا-اق, گەرمانيا مەن پولشا مەملەكەتتەرىنىڭ ارنايى كوميسسياسى باس قوسىپ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس وقيعالارىن ءوز مەكتەپتەرىندە قالاي وقىتۋ كەرەكتىگىن شەشىپ الدى. ءبىر وكىنىشتىسى, رەسەي جاعى مۇنداي قادامعا بارمادى. سوعىستىڭ بىتكەنىنە 78 جىل وتسە دە رەسەيدىڭ وزگەنىڭ پىكىرىمەن ساناسپاي, تەك «مەنىكى دۇرىس» دەگەن يمپەريالىق پيعىلى ءالى دە ءورشىپ تۇر. ودان زارداپ شەگىپ وتىرعان تاعى سول رەسەيدىڭ ءوزى.
كەڭەس وكىمەتى بيلىك قۇرعان كەزدەگى وقۋ قۇرالدارىندا كسرو ەڭ ءبىر ادىلەتتى مەملەكەت بولىپ كورسەتىلەدى. الايدا فاشيستىك گەرمانيا باتىستا چەحوسلوۆاكيا مەن پولشانى جاۋلاپ جاتقان كەزدە كسرو فينليانديا, بالتىق ەلدەرى, ۋكراينا, بەلورۋسسيانى قىسپاققا الىپ, ءوزىنىڭ باسقىنشىلىق پيعىلىن كورسەتكەنىن مويىنداعىسى كەلمەيدى. سوندىقتان بولار, الەمنىڭ بۇگىنگى تاريحشىلارى بۇل قىرعىندى « ۇلى وتان سوعىسى» دەپ اتاماي, «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس» دەپ اتاپ كەلەدى. ۋكرايندار مەن بالتىق بويى ەلدەرى ءۇشىن فاشيستىك گەرمانيانىڭ قول استىنا كىرۋ مەن وتارشىل ورىستىڭ تەپكىسىندە قالا بەرۋ ەكى بولەك قۇبىلىس ەدى. ياعني سول زاماننىڭ الىپتارى قول استىنا نەعۇرلىم كوپ ايماقتى باسىپ قالۋدى كوزدەدى. تاريحشىلاردىڭ بولجامىنشا, ەگەر گيتلەر باستاعان قارۋلى اسكەر كسرو-عا باسىپ كىرمەگەندە, ستالين باستاعان كەڭەستىك اسكەردىڭ گەرمانياعا شابۋىلداۋى بولماي قالمايتىن جاعداي ەدى.
ەۋروپا ەلدەرى ءستاليننىڭ جاۋىزدىعى گيتلەردەن كەم بولماعاندىعىن, ال قىزىل اسكەردىڭ باسقىنشى ەكەنىن ايتۋدان تانعان ەمەس. بۇل ءتىپتى ءبىر ادامنىڭ پىكىرى ەمەس, رەسمي پولشانىڭ مەملەكەتتىك ۇستانىمى. پولشادا مەكتەپ وقۋلىقتارىندا دا سولاي دەپ جازىلعان كورىنەدى. ەگەر بۇل شىندىققا جاناسپاسا, رەسمي رەسەي نەگە قارسىلىعىن بىلدىرمەيدى؟ جانە بۇل پىكىردىڭ نەگىزسىز ەمەس ەكەنىن, تاريحي فاكتىلەردىڭ ءوزى راستاپ وتىرعانىن مويىنداۋ كەرەك. بىزگە جەتكەن تاريح بەتتەرىنەن ستالين مەن گيتلەردىڭ كەلىسىمىمەن تاراپتار ءبىر-بىرىنە شابۋىل جاساماۋ تۋرالى «مولوتوۆ-ريببەنتروپ» پاكتىسىنە قول قويىلعاندىعى ءمالىم. مىنە, وسى پاكتىدە گەرمانيا مەن كەڭەس وكىمەتى پولشانى بولشەكتەپ الۋ تۋرالى دا ۋاعدالاستىق جاساسقان كورىنەدى. كسرو مەن گەرمانيانىڭ ورتاق شەكاراسى جوق, ولاردىڭ اراسىندا ەكى مەملەكەت جاتىر, ال پولشا ورنالاسقان تۇس قانا جالعىز جول. سوندا, كەڭەستەر مەملەكەتى ءوز ەلىنە بەيبىتشىلىك تىلەسە, فاشيستەرمەن سوعىسىپ جاتقان پولشاعا نە كومەكتەسۋى كەرەك تە, نە جاۋ ءوز شەكاراسىنا جەتكەنشە تاس-ءتۇيىن قامال جاساپ, بەكىنىپ وتىرۋى كەرەك ەمەس پە؟ بىراق كەڭەستىك بيلىك ولاي ىستەگەن جوق. 1939 جىلى 17 قىركۇيەكتە قىزىل اسكەر وزدەرى نەمىسپەن جانتالاسىپ كۇرەسىپ جاتقان پولياكتىڭ جەلكە تۇسىنان سوعىپ, اسكەرىن كۇل-تالقان ەتىپ, گەرمانياعا جول اشىپ بەرگەنىن قالاي جاسىرامىز؟
كەڭەس تاريحشىلارى كوپكە دەيىن بۇل فاكتىنى تاريح بەتتەرىنەن جاسىرىپ كەلدى. كەيىن الەم قاۋىمداستىعىنىڭ الدىندا اقىرى بۇل قاتەلىگىن مويىنداۋعا ءماجبۇر بولدى. رەسەيلىك تاريحشىلار «مولوتوۆ-ريببەنتروپ» پاكتىسىنىڭ بولعاندىعىن, قىزىل اسكەردىڭ بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىن 1939 جىلدارى جاۋلاپ العاندىعىن مويىنداي كەلىپ, مۇنىڭ ءبارى سول كەزدەگى زامانعا ساي مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن جۇرگىزىلگەن ساياسات دەپ ايتا باستادى. ەگەر بۇل كەڭەس وداعىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن جۇرگىزىلگەن قاجەتتى شارا بولسا, وندا بۇل جايتتار وسى كۇنگە دەيىن قوعامنان نەگە جاسىرىلىپ كەلدى؟ جوعارىداعى اسكەرباسىلار وسى جايتتىڭ باسىن دا قىلتيتىپ شىعارىپ قويدى. ولاردىڭ اسىرەسە, ەۋروپاعا بويلاي كىرگەن كەڭەس جاۋىنگەرلەرىن توقتاتپاعاندا, بۇگىنگى ەۋروپادان تۇك قالمايتىنىن ايتۋى دا بەكەر ەمەس ەدى.
ءسوز ورايىندا سوعىس جانە بەيبىتشىلىك ماسەلەسىن دە ايتا كەتەيىك. ول ساياسي-قۇقىقتىق ءىلىم ويشىلدارىنىڭ نازارىنان دا تىس قالماپتى. سولاردىڭ ءبىرى – نەمىس اسكەري عىلىمىنىڭ تەورەتيگى جانە تاريحشىسى كارل فيليپپ گوتفريد كلاۋزەۆيتس. دۇنيە جۇزىندەگى 130-دان استام سوعىس پەن جورىقتى زەرتتەپ, ءۇش تومدىق كىتاپ جازعان وسى عالىم: «سوعىس ەرمەك ەمەس, ول جاي عانا تاۋەكەل مەن ساتتىلىك سانالاتىن ويىن دا ەمەس, ەركىن شابىتتىڭ دا تۋىندىسى ەمەس, ول – ەلەۋلى ماقساتقا جەتۋدىڭ قۇرالى. سوعىستا كەزدەسەتىن باقىتتىڭ بۇكىل سان الۋان بوياۋلارى, ءناپسىنىڭ بۇكىل تولقۋلارى, ەرجۇرەكتىك, قيال, ونىڭ مازمۇنىنا كىرەتىن شابىت, مۇنىڭ ءبارى قۇرال رەتىندە تەك سوعىستىڭ ەرەكشەلىكتەرى», دەدى.
كلاۋزەۆيتستىڭ تۇجىرىمداماسى بويىنشا ادامزات قوعامىنداعى سوعىس بارلىق حالىقتىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتەدى. وكىنىشكە قاراي, ونى «وركەنيەتتى» دەگەن ەلدەر باستايدى. ول ادەتتە ساياسي جاعدايدان تۇتانىپ, ساياسي سارىنداردان تۋىندايدى. ول – ساياسي اكت. ازىرگە بىزگە جەتكەنى – ساياسي اكتىلەردىڭ تۋىندىلارى.
ەرمەك جۇماحمەت ۇلى,
جۋرناليست
