زاڭ بويىنشا ەكولوگيالىق اپات ايماعى, ەكولوگيالىق داعدارىس ايماعى جانە ەكولوگيالىق داعدارىس جاعدايىنا جاقىنداعان وڭىرلەر ناقتىلانىپ, تۇرعىندارعا الەۋمەتتىك كومەك تاعايىندالدى. وسىنىڭ ارقاسىندا وبلىس تۇرعىندارىنىڭ ايلىق جالاقىلارىنا پايىزدىق ۇستەمە قوسىلدى. مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋدى, دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىن قارجىلاندىرۋدى جانە ماتەريالدىق تۇرعىدان جابدىقتاۋدى ۇيىمداستىرۋ جولعا قويىلدى. جۇكتى ايەلدەردىڭ دەنساۋلىعىن قاداعالاۋدا جەڭىلدىك كوپ ەدى, مەكتەپ جاسىنداعى بالالار تىنىعۋ-ساۋىقتىرۋ لاگەرلەرىنە تەگىن جولداما الىپ جاتاتىن. بۇل وڭىردەن قونىس اۋدارعاندار بارعان جەرىندە ءبىراز جەڭىلدىككە يە بولاتىن. تابىسى تومەن وتباسىلارعا زاڭ اياسىندا ارنايى كومەك كورسەتىلدى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, تۇرعىندارعا جەڭىلدىكپەن 2 توننادان كومىر بەرىلىپ تۇرعانىن دا جۇرت ءالى جىر قىلىپ ايتادى.
وتىز ءبىر جىلدىڭ ىشىندە زاڭ ەداۋىر «جۇقاردى», ياعني ءبىراز باپتارى الىنىپ تاستالدى. سول باپتارمەن بىرگە كوپتەگەن جەڭىلدىك تە جىم-جىلاس بولدى. 2000- جىلداردىڭ باسىندا جەرگىلىكتى اكىمدىك وسىعان قۇمبىل كىرىسكەنىن ۇمىتقانىمىز جوق. بيلىككە باعىنىشتى جەرگىلىكتى باسىلىمدار تابيعات تاقسىرەتىن تارتقان جۇرتقا بەرىلىپ وتىرعان وتەماقىنى الىپ تاستاۋ جونىندە پىكىرلەر ۇيىمداستىرىپ, كەيبىر رەسپۋبليكالىق باق پەن تاۋەلسىز اقپارات قۇرالدارى بوراعان شاڭ مەن تۇزدان كوز اشا الماي وتىرعان ەلدىڭ جاعدايىن كورسەتىپ, جەڭىلدىكتىڭ جىرى بىرازعا سوزىلعان.
ايتىس-تارتىستىڭ اياعى ۇزاپ, وبلىسقا ءبىرشاما مينيسترلىك وكىلدەرىن ەرتە كەلگەن سول تۇستاعى ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەر گريگوري مارچەنكونىڭ قاتىسۋىمەن ۇلكەن جيىن ءوتىپ, وندا ەلدى تىڭداعان ۇكىمەت دەلەگاتسياسى ەكولوگيالىق كوەففيتسيەنتتەر الىنبايتىنىن مالىمدەگەنى دە ەستە. بىراق سول تۇستاعى جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ «ەكولوگيالىق ءوڭىر ونىمىنە سۇرانىس جوق» دەگەن ءۋاجى ولاقتىڭ كەستەسىندەي ويقى-شويقى بولىپ تۇرعانىمەن دە زاڭنىڭ ءبىراز باپتارىن قىسقارتۋعا جەتىپ جاتتى. ايەلدەر ءۇشىن زەينەتكە ەرتە شىعۋ, جۇكتى ايەلدەرگە ارنالعان جەڭىلدىكتەر جانە كوپتەگەن باسقا دا قوسىمشا وتەماقىلار وسى جولى الىنىپ تاستالدى. بىراق وسى ۋاقىتقا دەيىن قىزىلوردانىڭ كۇرىشىنە «مىناۋىڭ اپاتتى ايماقتىڭ تۇزدى توپىراعىنان ونگەن ەكەن» دەپ مۇرىن شۇيىرگەن ەشكىمدى كورگەن ەمەسپىز. سىر كۇرىشى ەلىمىزگە دە, شەتەلگە دە جونەلتىلىپ جاتىر. ارالدىڭ بالىعى مەن تۇزى دا ەۋروپانىڭ ءبىراز مەملەكەتىنىڭ سورەسىندە تۇر.
ءدال قازىر وسى ماسەلەمەن وبلىستاعى «باستامانى قولداۋ» قوعامدىق بىرلەستىگى اينالىسىپ جاتىر. قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ وكىلدەرى USAID-تىڭ ورتالىق ازياداعى ازاماتتىق قوعامدى قولداۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە زاڭ جەڭىلدىكتەرىن پايدالانىپ وتىرعان قىزىلوردا, اقتوبە, ۇلىتاۋ مەن تۇركىستان وڭىرلەرىندە 1 700 ادامنىڭ قاتىسۋىمەن الەۋمەتتىك اۋديت جۇرگىزىپ, بىرنەشە دوڭگەلەك ۇستەل مەن قوعامدىق تىڭداۋ ۇيىمداستىردى. «ارال ءوڭىرى حالقىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۇقىقتارىن قورعاۋ» تاقىرىبىنداعى ساراپتامالىق ەسەپتە قامتىلعان ماسەلە كوپ. ەسەپتە ارال وڭىرىندەگى ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ ناشارلاۋى حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا, اۋىلشارۋاشىلىعىنا, تەڭىزدى وڭىردەگى تىرشىلىك كوزى – بالىق شارۋاشىلىعىنا اسەرى جان-جاقتى ايتىلعان. كەيىنگى جىلدارى سىرداريا وزەنىنىڭ ءتۇبى كورىنىپ قالعانى, بايقوڭىردان ۇشقان زىمىرانداردىڭ زاردابى ەكولوگيالىق ءوڭىر احۋالىن ودان ءارى اۋىرلاتىپ وتىر.
زاڭعا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر مەن ساراپتامالاردان كەيىن ارال ماڭىنداعى حالىقتىڭ تازا سۋعا, دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق قورعاۋعا باعىتتالعان قۇقىقتارىن نىعايتۋ ءارى قورعاۋ ءۇشىن زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جونىندە ازىرلەنگەن ۇسىنىمدار پارلامەنتكە, ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, قارجى, ۇلتتىق ەكونوميكا, اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىكتەرىنە, قىزىلوردا, اقتوبە, ۇلىتاۋ, تۇركىستان وبلىستارىنا جولدانادى.
– بۇل ۇسىنىستاردى بىردەن جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس, بىراق بۇرىنعى جەڭىلدىكتەردىڭ نەگىزگىلەرىن قايتارۋعا كۇش سالۋىمىز كەرەك. مىسالى, قازىر جالاقىعا قوسىلاتىن ۇستەمەاقى ەكولوگيالىق اپات ايماعى سانالاتىن ارال مەن قازالى اۋداندارىندا – 50 پايىز, ال ەكولوگيالىق داعدارىس وڭىرلەرى قاتارىنداعى قالا مەن بەس اۋداندا 30 پايىز بولىپ تۇر. وسىنىڭ ءوزىن تەك مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر مەن بيۋدجەتتىك مەكەمە ماماندارى الادى. بۇل – ايماقتاعى ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ 30 پايىزى. جەكە مەكەمەلەر اراسىنان مۇنداي قاراجات تولەيتىن, زاڭعا ساي دەمالىس كۇندەرىن بەرەتىندەر جوقتىڭ قاسى. تاعى ءبىر ماسەلە – قوعامدىق جۇمىسقا تارتىلعان جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ جالاقىسىنا دا ۇستەمەاقى قوسىلمايدى, – دەيدى «باستامانى قولداۋ» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ءمادينا تولەپوۆا.
تۇراعى سىردا, تىرلىگى سىرتتا ۆاحتالىق ادىسپەن جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار دا ەكولوگيالىق ۇستەمەاقىدان قاعىلىپ وتىر. زاڭعا سۇيەنسەك, وزگە قالالاردا جوعارعى ءبىلىم الىپ جۇرگەن قىزىلوردالىق جاستار دا قاتارلاستارىمەن سالىستىرعاندا جوعارىلاۋ شاكىرتاقى الۋعا ءتيىس ەدى. بىراق ول دا ورىندالىپ وتىرعان جوق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, زاڭنىڭ قولدانىلۋ اياسى تەك وبلىسپەن شەكتەلىپ قالىپ وتىر. جاقىندا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنەن كەلگەن حاتتا ەكولوگيالىق اپات ايماعىندا تۇراتىن ستۋدەنتتەر عانا جەڭىلدىككە يە بولاتىنى جازىلعان.
مينيسترلىك وكىلدەرى تارتىلعان تەڭىز اسەرىنىڭ ەكولوگيالىق اپات جانە ەكولوگيالىق داعدارىس ايماقتارىندا تۇراتىن جۇكتى ايەلدەردىڭ ساۋلىعىنا اسەرىن راستايتىن دالەلدى دەرەكتەردىڭ جوقتىعىنا دا نازار اۋدارعان. سوندىقتان دا بالا كۇتىمىنە بايلانىستى دەمالىس ۇزاقتىعىن ۇلعايتۋ ءۇشىن ەكولوگيالىق ايماقتاعى ايەلدەر دەنساۋلىعىنا تولىق تالداۋ قاجەت.
سالىستىرۋ ءۇشىن ايتا كەتەيىك, ارال ەكولوگياسىنا بايلانىستى قابىلدانعان قۇجاتتىڭ «سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» زاڭنان ايتارلىقتاي ايىرماشىلىعى بار. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, ەكى زاڭداعى جۇكتى ايەلدەردىڭ بوسانعانعا دەيىنگى, بوسانعاننان كەيىنگى دەمالىسىندا دا كوپ وزگەشەلىك كەزدەسەدى.
ارال ءوڭىرىنىڭ ءدال قازىرگى جاعدايىن, ونداعى تۇرعىنداردىڭ ساۋلىعىن جاقسارتۋ ماسەلەلەرىن الەۋمەتتىك سالانى, ونىڭ ىشىندە دەنساۋلىق سالاسىن بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى اقمارال ءالنازاروۆا دا ءجيى كوتەرىپ كەلەدى. قوعامدىق بىرلەستىك باستاماسىنا قولداۋ تانىتقان دەپۋتات تۋ كورسەتكىشى تەجەلىپ, حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمى ازايعان وڭىردە ەكولوگيالىق جانە كليماتتىق داعدارىس جاعدايىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى باعدارلاما دايىنداۋ قاجەتتىگىن ايتادى. ال جالپى وبلىس حالقىنىڭ كەيىنگى بەس جىلداعى دەنساۋلىق كورسەتكىشىندە ونكولوگيالىق اۋرۋلار وسكەنى بايقالىپ تۇر. ءسۇت بەزى, وڭەش, اسقازاننىڭ قاتەرلى ىسىكتەرىنە شالدىققاندار كوبەيگەن. وبلىستاعىدان جوعارى كورسەتكىش ارال, سىرداريا, قارماقشى اۋداندارى مەن قىزىلوردا جانە بايقوڭىر قالالارىندا تىركەلىپ تۇر. قان اۋرۋلارى ارال, شيەلى, جالاعاش جانە جاڭاقورعان اۋداندارىندا جوعارىلاعان.
وسى ماسەلەنى جۋىردا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى مۇرات ابەنوۆ تە كوتەرىپ, ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆقا ساۋال قويدى. مىسالى, 11-باپتا ۇكىمەت پەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان ەكولوگيالىق قاسىرەت ايماعىنىڭ حالقىن ەكولوگيالىق تازا تاماق ونىمدەرىمەن جانە ساپالى اۋىز سۋمەن باسىمدىقتى تۇردە قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتەلگەن. ءماجىلىس دەپۋتاتى قازىرگى جاعداي كەرىسىنشە بولىپ وتىرعانىن ايتادى. سىر ەلىنە وڭتۇستىكتەن ازىق-ت ۇلىك جەتكىزىلەتىن جول اقىلىعا اينالىپ, بۇل باعانىڭ قىمباتتاۋىنا سوقتىرىپ وتىر.
– 12-باپتاعى مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋدى, دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىن قارجىلاندىرۋدى جانە ماتەريالدىق جاعىنان جابدىقتاۋدى ۇيىمداستىرۋ تالاپتارى دا ورىندالماي وتىر. 19-باپتاعى ەكولوگيالىق قاسىرەت ايماعىنداعى جۇمىسسىزدارعا بەرىلەتىن الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەر مەن وتەمدەر تالاپتارىنا سايكەس قارجى جانە ماتەريالدىق قاراجاتتار جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا, اقى تولەيتىن قوعامدىق جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋعا باسىم باعىتتاۋعا, ەكولوگيالىق اپات ايماعىنان كوشىپ-قونۋشىلاردى رەسپۋبليكانىڭ ەكولوگيالىق جاعىنان قولايلى ايماقتارىندا جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا جۇمسالۋعا ءتيىس. بىراق كۇنى بۇگىنگە دەيىن سىر وڭىرىنەن كوشىپ كەلگەن ازاماتتاردى جۇمىس ورىندارىمەن قامتاماسىز ەتەتىن باعدارلاما تۋرالى ەستىگەن ەمەسپىز. قازىر قىزىلوردادا «قارا التىن» قورى سارقىلۋعا جاقىندادى. مۇنايدىڭ ءتۇبى كورىنگەنى الدا وڭىردە جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى كۇشەيە تۇسەتىنىن بايقاتادى, دەيدى دەپۋتات.
قىسقاسى, زاڭداعى جەڭىلدىكتىڭ جىرى وسىنداي بولىپ تۇر. جىل سايىن ارالدىڭ كەپكەن تابانىن كوگالداندىرۋدىڭ قامى جاسالىپ, وسى ۋاقىتقا دەيىن جۇزدەگەن مىڭ گەكتارعا سەكسەۋىل ەگىلدى. كىشى ارال كەمەرىنە كەلگەلى بەرى تابيعاتتىڭ توسىن قۇبىلىستارى ءسال دە بولسا تىيىلعانداي. دەگەنمەن ءالى كۇنگە اياق استىنان داۋىل تۇرىپ, توبەدەن قۇم مەن تۇز قاتار قۇيىلاتىن ساتتەر از ەمەس. وسىنىڭ ءوزى ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىندا كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋ شارالارىن قابىلداۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى. ال بۇعان «ارال وڭىرىندەگى ەكولوگيالىق قاسىرەت سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» «جۇقارعان» ەمەس, كەرىسىنشە جەتىلدىرىلگەن, تولىققاندى زاڭ نەگىز بولۋى كەرەك.
قىزىلوردا
