– سەرىكجان سەيىتجان ۇلى, سۇحباتىمىزدى ءداستۇرلى ساۋالدان باستاعىمىز كەلەدى. «ساۋتس ويل» كومانياسىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟
– 2000 جىلى سول كەزدەگى مۇناي-گاز مينيسترلىگى كومىرسۋتەكتى كەندى يگەرۋ بويىنشا تەندەر جاريالادى. سوعان بەس كومپانيا قاتىستى. ونىڭ ىشىندە كانادالىق حارريكەين دەگەن كومپانيا دا بار. ءبىز سول تەندەردى جەڭىپ الدىق. ودان كەيىن حارريكەين كومپانياسى شاعىمدانىپ, پرەزيدەنتكە دەيىن حات جازدى. سول ۋاقىتتان باستاپ, ەكى جىل كولەمىندە ەشقانداي شەشىم قابىلدانبادى. اقىرى تەندەردىڭ تاعدىرى 2002 جىلى قازان ايىندا شەشىلدى. ول تۇستا بۇگىنگى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ پرەمەر-مينيستر ەدى. بولات ەلامانوۆ دەگەن ازامات مۇناي-گاز ۆيتسە-ءمينيسترى-تۇعىن. تەندەر ماسەلەسىمەن سول اينالىستى. سودان ءبارى ويداعىداي اياقتالىپ, 2003 جىلى 15 ساۋىردە تەندەردەن ۇتقان كەن ورنىنا باردىق. اي دالا. جول, سۋ دەگەن اتىمەن جوق. كەڭەستىك داۋىردە بارلاۋ ماقساتىندا 3 ۇڭعىما قازىلىپتى. سونىمەن بولعان. سوندىقتان 2003 جىلدىڭ 15 ءساۋىرىن «ساۋتس ويل» كومپانياسىنىڭ تاريحى باستالعان كۇن دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. سوسىن ءبىز ول جەرگە قاجەتتى ستانوكتاردى اپاردىق. بۇرىنعى ۇڭعىمالاردى اشتىق. ءۇشىنشى ۇڭعىمادان 18 تەكشە مەتردەي مۇناي الىنا باستادى. ءارى قاراي بارلىق اۋماققا سەيسميكالىق بارلاۋ جۇرگىزدىك. ەسەپتەۋدە 23 ۇڭعىماعا دەيىن ەشقانداي قاتەلىك جىبەرمەدىك. ءار قازعان ۇڭعىمانىڭ شىعىمى ۇلكەن بولدى. ءسويتىپ, 2003 جىلى 48 مىڭ توننا مۇناي وندىردىك. كەيىن تەك ءوسىم بولا بەردى. جىل سايىن 10-12 ۇڭعىمادان قازىپ وتىردىق. ول كەزدە ەشقانداي ينفراقۇرىلىم جوق. مۇنايدى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ تەرەڭوزەك ستانساسىنا تاسىمالدادىق. تازالاۋ قوندىرعىسىن سول ارادان سالدىق. جەرگىلىكتى حالىقپەن نەشەمە رەت جينالىس وتكىزىپ, جاعدايىن جاساۋعا ۋادە ەتتىك. ناتيجەسىندە, كوشەلەردى اسفالتتادىق, مەكتەپتى جوندەپ بەردىك. مۇنايدى تازارتىپ, ەكولوگيانى جاقسارتتىق.
2008 جىلى ءبىزدىڭ اۋماقتان قازاقستان-قىتاي مۇناي قۇبىرى وتەتىن بولدى. سوندا ءبىز وسى قۇبىرعا قوسىلۋىمىز كەرەك دەگەن شارت قويدىم. ناتيجەسىندە, كەلىسىمگە كەلىپ, مەموراندۋمعا قول قويدىق. 29-شى توراپقا مۇناي قۇبىرىن تارتىپ, ارنايى ەسەپتەۋ, تازالاۋ قوندىرعىسىن ورناتىپ, قازاقستان-قىتاي ماگيسترالدى مۇناي قۇبىرىنا قوسىلدىق. ءسويتىپ, 2008 جىلدان باستاپ, مۇنايدى تەرەڭوزەككە تاسىمايتىن بولدىق. ستانسا ماڭىنداعى تۇرعىندارعا العىسىمىزدى ايتىپ, قوشتاستىق. بىراق ءالى كۇنگە دەيىن سالىعىمىزدى تولەپ وتىرامىز. قوسىمشا جول سالىپ, گازوتۋربينالىق ستانسا تۇرعىزىپ, ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىردىك. 2011 جىلى ىلەسپە گازدان پروپان-بۋتان, بەنزين الدىق. قوندىرعىنىڭ قۇرىلىسىندا امەريكالىق كومپانيامەن بىرلەسە جۇمىس ىستەدىك. ولار كەرەكتى جابدىقتى سوناۋ دۋبايدان اكەلدى. وسىلايشا, ەڭبەگىمىز جاندى. قازىر 389 ۇڭعىمامىز بار. ودان بولەك, قانشاما كەنىش اشتىق. «پەتروكازاحستان» كومپانياسىمەن بىرگە وڭتۇستىك قارابۇلاق كەنىشىن يگەردىك. سول جەردەن كوپ مۇناي ءوندىرىپ وتىرمىز. قازىر جاڭادان اشقان بۇحار ساي دەگەن كەن ورنىمىز دا بار. ءبىرىنشى مارتە قازاقستاندا تاقتاتاستى مۇنايدى ءبىز تاپتىق. ونى زاڭداستىرىپ الدىق. وسىعان وراي پرەزيدەنتكە حات جازدىم. سوندا مەملەكەت باسشىسى: «بۇل – قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قۇتقارۋشىسى, اسىراۋشىسى» دەپ جاۋاپ بەردى. پرەزيدەنت ۇكىمەتكە ارنايى تاپسىرما بەردى. ول جۇزەگە اسقانشا ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. پارلامەنت دەپۋتاتتارىمەن جانە ەنەرگەتيكا, گەولوگيا, ەكولوگيا سالالارىنا جاۋاپتى مينيسترلىكتەر وكىلدەرىمەن بىرگە «دوڭگەلەك ۇستەل» وتىرىسىن وتكىزىپ, الداعى جوسپارلاردى تالقىلادىق. ءسويتىپ, ارنايى زاڭ قابىلداندى. ودان سوڭ تاقتاتاستى مۇناي ءوندىرىسىنىڭ تاسىلدەرىن جاسادىق. ويتكەنى بۇعان دەيىن ول تۋرالى تۇسىنىگىمىز بولعان جوق ەدى. دايىنداعان قۇجاتتى ادىلەت مينيسترلىگىنەن تىركەۋدەن وتكىزدىك. قازىر ەندى كەن ورنىن بۇرعىلاۋعا كىرىسىپ جاتىرمىز. ونىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – تاقتاتاستى مۇناي وندىرىسىندە بۇرعىلاۋ تەرەڭ جانە كولدەنەڭ جۇرگىزىلەدى. 0.5-1,5 شاقىرىم ارالىعىندا بولادى. وسى كەندى يگەرۋ ۇستىندەمىز. ونى گەولوگيا كوميتەتىندە تىركەۋدەن وتكىزدىك. تاقتاتاستى مۇنايدىڭ كەلەشەگى وتە زور. قورى سونداي اۋقىمدى. تاعى ءبىر ايىرماشىلىعى – ءداستۇرلى مۇنايدان تىعىزدىعى اسا الشاق ەمەس. كادىمگى مۇنايدا ول 760-770 بولسا, تاقتاتاستا – 820-830 شاماسىندا. ەسەسىنە جاڭا «قارا التىننىڭ» كولەمى وتە ۇلكەن. بىزدەن كەيىن باسقا دا مۇناي ءوندىرۋشى كومپانيالار وسى ىسپەن اينالىسقىسى كەلىپ جاتىر. بىراق العاشقى تۇرەن سالعان جانە ءبىرىنشى بولىپ تىركەگەن – «ساۋت ويل» كومپانياسى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە – جيىرما جىلدا كومپانيامىزدىڭ بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى اياسىندا اتقارعان جۇمىسى كوپ. سونىڭ ىشىندە قىزىلوردا ءوڭىرىن كوركەيتۋگە كوپ كۇش سالىندى. باسقا وبلىستا دا ىستەگەن جۇمىسىمىز كوپ.
سىر وڭىرىندە, جوعارىدا ايتقانىمداي, تەرەڭوزەكتەن جول سالدىق. قامىستىباس كولىنىڭ ماڭىنان 100 ورىندىق پانسيونات اشتىق. ۇشاتىن تارەلكەگە ۇقساس جوباسىن ءوزىمىز ازىرلەدىك. ونىڭ كىلتىن سول كەزدەگى وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆتىڭ قولىنا تاپسىردىق. بيۋدجەتتەن ەشقانداي اقشا الماي, كومپانيامىزدىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىككە قارالعان قارجىسىنا سالىپ بىتىردىك. جوبا قۇنى 2,8 ميلليارد تەڭگە بولدى. وتە ۇلكەن كەشەن قازىر دە جۇمىس ىستەپ تۇر. قىستا قاريالار سوندا تىنىعادى, جازدا بالالار لاگەرىنە اينالادى. بۇل نىساندى ارال اۋدانىنىڭ كوممۋنالدىق مەنشىگىنە تاپسىردىق. سونىمەن بىرگە 460 ميلليون تەڭگەگە تەننيس ورتالىعىن سالدىق. ول دا كەرەمەت جوبا بولدى. ونىڭ اشىلۋىنا ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىستى. بۇعان قوسا, ارال اۋدانىندا 280 شاقىرىمداي اسفالت جول توسەدىك. اۋدانعا وتە ۇلكەن كومەك بەردىك. ءالى دە اتقارىپ جاتقان شارۋامىز كوپ. جىل سايىن ءبىر ميلليارد تەڭگەنىڭ ۇستىندە سالىق تولەيمىز. ونىڭ ىشىندە ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ جەرگىلىكتى بيۋدجەتىنە دە سالىق تولەيمىز. بارلىق سالا بويىنشا سول وڭىرلەردە العاشقى بەستىكتەگى كاسىپورىندار قاتارىنا كىرىپ وتىرمىز.
– تاقتاتاستى «قارا التىن» وندىرىسىندە ناقتى قانداي ءىس-ارەكەتتەرىڭىز بار؟
– بيىل ءبىرىنشى مارتە 5.5-6 مىڭ شاقىرىمعا ۇڭعىما بۇرعىلاۋدى باستايىن دەپ وتىرمىز. وعان مامىر ايىندا كىرىسەمىز. ءىس ناتيجەلى بولسا, ءوندىرىس كولەمىن ۇلعايتامىز. 2003 جىلى 48 مىڭ توننادان باستاپ, 2015-2016 جىلدارى 1 ميلليون تونناعا دەيىن مۇناي وندىردىك. قۇمكول ايماعىندا بارلىق ارىپتەسىمىزدىڭ ءونىم ءوندىرۋ كولەمى تومەندەدى. ال ءبىز قوسىمشا جۇمىس ىستەگەننىڭ ەسەبىنەن قايتادان جوعارى كوتەرىلدىك. بۇرىنعى ىستەن شىققان ۇڭعىمالاردى جاڭا تەحنولوگيامەن قايتا جاڭعىرتتىق. سونىڭ ناتيجەسىندە مۇناي ءوندىرىسى ءوستى. كەزەكتە 18 ۇڭعىما تۇر. تەرەڭ جانە كولدەنەڭ بۇرعىلاۋدى ءوزىمىزدىڭ «سمارت-ويل» كومپانيامىز جۇزەگە اسىرادى. ونىڭ يەلىگىندە 16 ستانوك بار. كاسىبي دەڭگەيى وتە جوعارى 1 050 بۇرعىلاۋشى جۇمىس ىستەيدى. ولارعا بارلىق جاعداي جاسالعان. جول سالۋمەن اينالىساتىن قۇرىلىس كومپانيامىز دا بار. زەرتتەۋمەن, جارۋ جۇمىستارىمەن اينالىساتىن تاعى ءبىر كومپانيا اشقانبىز. «تسەنترپرومگەوفيزيكا» دەپ اتالادى. مىنە, وسى تاقتاتاستى مۇناي جايىندا تالقىلاۋلار ەرتەڭگى «وڭتۇستىك تورعاي ويپاتىنىڭ مەزوزوي جانە پالەوزوي قاباتتارىنداعى اۋىر وندىرىلەتىن ءداستۇرلى ەمەس مۇناي-گاز شوعىرلارىن ىزدەۋ, بارلاۋ جانە يگەرۋ جولدارى» تاقىرىبىنداعى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا ءسوز بولادى.
– ەندى وسى باسقوسۋ جايلى ناقتىراق ايتا كەتسەڭىز؟
– كونفەرەنتسيا نەگىزگى ەكى ماقساتتى كوزدەيدى. بىرىنشىدەن, كومپانيامىزدىڭ جيىرما جىلدىق مەرەيتويىنا وراي بولسا, ەكىنشىدەن, تاقتاتاستى مۇنايدىڭ ءبىرىنشى رەت تابىلۋىنا بايلانىستى ۇيىمداستىرىلىپ وتىر. وسى جاڭالىقتىڭ اشىلۋىنا 6 عىلىمي ينستيتۋت اتسالىستى. سونىڭ ىشىندە «باشنيپينەفت» جوبالاۋ ينستيتۋتى بار. ونىڭ تاقتاتاستى مۇناي سالاسىندا تاجىريبەسى مول. زەرتتەۋ ادىستەمەسىن سولارمەن بىرگە اقىلداستىق. وعان قوسا, بۇل مۇناي ءتۇرىن ءوندىرۋ جولدارىن ۇيرەندىك. سول ينستيتۋتقا بۇرعىلاۋشى كومپانيامىزدىڭ جۇمىسكەرلەرىن تاجىريبە الماسۋعا جىبەردىك. ولار وسى سالانىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرىپ ورالدى. ەندى قازىر ۇيرەنگەن تاجىريبەمىزدى وزىمىزدە قولدانىپ وتىرمىز.
كونفەرەنتسيا ەكى سەكتسياعا بولىنەدى. ەكى بىلىكتى مامان مودەراتور بولادى. ءار عىلىمي ينستيتۋت وزدەرىنىڭ زەرتتەۋلەرىن سلايد ارقىلى تانىستىرادى. بارلىعى ءوز پىكىرلەرىن ورتاعا سالادى. مۇنىڭ ءبارى – ورتاق عىلىم ءۇشىن ىستەلىنەتىن جۇمىستار.
– تاقتاتاستى مۇناي ءوندىرىسىنىڭ وزىندىك قۇنى قانشا بولادى؟
– ارينە ءداستۇرلى مۇنايعا قاراعاندا قىمباتتاۋ. قازىرگى تاڭدا «قارا التىن» الۋ 32-38 دوللارعا دەيىن بارسا, تاقتاتاستى مۇناي ءوندىرۋ 50 دوللاردىڭ ۇستىنە شىعادى. ويتكەن شىعىنى كوپ. بىراق بۇگىنگى مۇناي باعامىندا ونىڭ ءوندىرىسى رەنتابەلدى بولىپ سانالادى. الداعى ۋاقىتتا مۇناي باعاسى 80 دوللاردان تومەن تۇسپەيدى دەپ بولجانىپ وتىر عوي. وسى باعا بىزگە وتە قولايلى. سەبەبى ءوندىرىس كولەمى اۋقىمدى. تاۋلىگىنە ءبىر ۇڭعىمادان 300 تونناعا دەيىن مۇناي الىنادى. ءبىز ول جەردە 500-دەي ۇڭعىما قازامىز دەپ وتىرمىز. سوندا ەسەپتەي بەرىڭىز؟! جىل سايىن 1,5-2 ميلليون تونناعا دەيىن مۇناي وندىرەمىز دەگەن جوسپارىمىز بار. سول ۇلكەن اۋقىمنىڭ ەسەبىنەن جاقسى پايدا تۇسەدى. ءار توننادان 20 دوللاردان قالعاننىڭ وزىندە زور تابىس اكەلەدى. وسى مۇنايدى ءوندىرىپ پايدا تاۋىپ جاتقان مەملەكەتتەر بار. ماسەلەن, الپاۋىت ەل – اقش تاقتاتاستى مۇناي سالاسىنا كوبىرەك بەت بۇرعان. بىراق ولاردىڭ دا قورلارى تاۋسىلىپ جاتىر. رەسەيدەگى «روسنەفت» كومپانياسى دا وسى «قارا التىنمەن» اينالىسادى. شىنىن ايتۋ كەرەك, دۇنيەجۇزىندە جەڭىل مۇنايدىڭ ءبارى تاۋسىلىپ جاتىر. 60-70 پايىز قالعان كومىرسۋتەگى قازبا بايلىعى – تاقتاتاستى مۇناي. قالاساق تا, قالاماساق تا, ءتۇبى سونىمەن اينالىسامىز. سوندىقتان بۇل مۇناي ءتۇرىنىڭ كەلەشەگى زور. قازاقستاندا 244 ملن توننا قور جاتىر. وتكەن عاسىردىڭ 85-86-شى جىلدارى قۇمكول كەن ورنى اشىلعان كەزدە بۇكىل قورى 90 ميلليون توننا بولعان. 40 جىلداي سونىڭ پايداسىن كوردىك.
ءبىز تاقتاتاستى مۇناي كەن ورىندارىنىڭ كەلىسىمشارتىن 25 جىلعا سوزدىق. كەيىن ءارى قاراي دا ۇزارتىلادى. وندىرۋدە, وڭدەۋدە ەشقانداي تەحنولوگيالىق ايىرماشىلىق جوق. تەك تازالاۋعا ارنالعان حيميالىق رەاگەنتتەردە وزگەشەلىك بولۋى مۇمكىن.
– «ساۋتس ويل» كومپانياسى وندىرىستەن باسقا قانداي جوبالارمەن اينالىسادى؟
– تەك ءبىر سالاعا بايلانىپ قالۋعا بولمايدى. سوندىقتان قىزمەتتى ارتاراپتاندىرۋعا, يننوۆاتسياعا كوپ كوڭىل بولەمىز. ماسەلەن, كومىردىڭ ەڭ ۇلكەن قورىنىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ قازاقستاندا. سول كومىردەن قازىر مۇناي شىعارۋدى باستادىق. ول ءۇشىن مايلى كومىر قاجەت. قۇرامىندا مەتانى كوپ تاس كومىردەن مۇناي جاقسى شىعادى. 65-67 پايىز مۇناي الىپ وتىرمىز. ودان ديزەل وتىنىن, كەروسين, بەنزين, مازۋت وندىرەمىز. كومىردىڭ قۇنى ورتا ەسەپپەن 20 مىڭ تەڭگە, اكەلۋىمەن 30 مىڭ تەڭگەنىڭ ۇستىنە شىعادى. ال ودان 65 پايىزعا دەيىن مۇناي ءوندىرۋ وتە رەنتابەلدى جوبا سانالادى. كەلەشەكتە وسى سالاعا تۇبەگەيلى اۋىسامىز. بۇگىندە قۋاتى 100 مىڭ توننا بولاتىن وڭدەۋ زاۋىتىن سالدىق. جوبالاۋ ينستيتۋتىنا تاپسىرما بەردىم. كەلەشەكتە كومىردەن 2 ميلليون تونناعا دەيىن مۇناي ونىمدەرىن شىعاراتىن بولامىز. ول ءۇشىن زاۋىتتى كارەردىڭ باسىنان تۇرعىزۋ كەرەك. سوسىن دايىن ءونىمدى تەمىرجولمەن الىپ كەتىپ وتىرۋ قاجەت. وسى جوبانى قولعا الساق دەگەن ويىمىز بار. كومىردەن الىناتىن مۇنايدىڭ شىعىمى جوعارى جانە ساپاسى مىقتى. بۇل – شارۋامىزدىڭ ءبىر باعىتى. ەكىنشىسى – الداعى ۋاقىتتا 10 جوبانى ىسكە اسىراتىن بولامىز. ونىڭ التاۋى تۇركىستان وبلىسىندا جاسالىپ جاتىر. ىشىندە حيميالىق كەشەن, گازەلەكترستانسا, گيدروەلەكترستانسا, مۇناي-كومىر حيمياسى بار. سوزاقتان فوسفات وندىرەمىز. ماسەلەن, تەرىسكەيدە 4,5 ميلليارد توننا فوسفوريت كەن قورى بار. سونىڭ 1,5 ميللياردى – «قازفوسفاتقا», 1,5 ميللياردى – «ەۆروحيمعا», 1,2 ميللياردى ازىرگە بىزگە تيەسىلى. بىراق ءبىز بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدەمىز. سول كەن ورنىنان جاڭاتاسقا دەيىن 45 شاقىرىم جول سالىپ جاتىرمىز. جوبانى ىسكە اسىرۋعا قىتايدىڭ ۇلكەن ينۆەستيتسياسى كومەگىن تيگىزىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, دۇنيە جۇزىندە العاشقى ۇشتىككە كىرەتىن «تسس گرۋپ» كومپانياسى قىزىعۋشىلىق ءبىلدىردى. سوزاقتان ءۇش ءتۇرلى ءفوسفوريتتى تىڭايتقىش شىعارماقشىمىز. ەرتەڭگى كونفەرەنتسيادا «تسس گرۋپ» كومپانياسىنىڭ وكىلدەرى قاتىسادى. ايتپاقشى, ولار ۇسىنعان حيميا كەشەنى بويىنشا سۋمەن بىرگە حلوردى ساقتاۋ جونىندەگى جوباعا قارسى بولدىم. ويتكەنى ەكولوگياعا قاۋىپتى. اقىرىندا ولار تەك قانا وزدەرىندە قولدانىلىپ وتىرعان تەحنولوگيانى ءبىزدىڭ حيميالىق كەشەنگە اكەپ ورناتاتىن بولدى. شىنىن ايتۋ كەرەك, بۇل – ۇلكەن جەڭىس. سەبەبى باسىندا ينۆەستورلار حيميالىق كەشەندى ەسكى تەحنولوگيامەن سالعىسى كەلدى.
اتالعان ون جوبانىڭ ەكەۋى شىمكەنتتە جۇزەگە اسادى. سونىڭ ءبىرى – ءزاۋلىم مەديتسينالىق كلينيكا. وڭتۇستىك قازاقستان مەديتسينا اكادەمياسىندا بۇگىنگى تاڭدا 9,5 مىڭ ستۋدەنت وقىپ جاتىر. ولاردىڭ وقۋ-تاجىريبەدەن وتەتىن ورنى جوق دەۋگە بولادى. كەلەشەكتە ستۋدەنتتەر اكادەميادا العان تەوريالىق بىلىمدەرىن سول مەديتسينالىق كلينيكادا پراكتيكادا شىڭدايدى.
بۇرىنعى قورعاسىن زاۋىتىنىڭ قالدىقتارىنان 80 پايىز مىس, 12 پايىز كۇمىس جانە باسقا دا مەتالدار الىپ, كونتسەنتراتسيا جاساپ, ىشكى, سىرتقى نارىققا شىعارىپ جاتىرمىز. بيىل كۇزدە بالقىتۋ پەشىن ىسكە قوسامىز. الداعى 10-12 جىلدا قورعاسىن قالدىقتارىنان تولىق قۇتىلامىز. ءارى قاراي شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك نىساندارىنا ءوز جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وندىرىستىك الاڭدار ۇسىنامىز. جەرگىلىكتى اكىمدىكپەن بۇل جۇمىستار پىسىقتالىپ, كەلىسىلىپ قويىلعان. سەگىزىنشى جوبا – «تالاس ينۆەست» زاۋىتىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان. ونىڭ كومەگىمەن التىندى بايىتاتىن ناتري ءتسيانيتى مەن امموني سۋلفاتىن الامىز. «تسس گرۋپ» كومپانياسىمەن كەلىسىمشارتقا قول قويىلىپ, جوبانى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى تولىقتاي شەشىلدى. اتالعان ونىمدەرگە سۇرانىس زور. قازىرگى تاڭدا قىرعىزستان, رەسەيدەن وتىنىمدەر كەلىپ تۇسۋدە. سونىمەن بىرگە وسكەمەندە تاۋ-كەن بايىتۋ كومبيناتىن ىسكە قوسامىز. كەلەسى جىلى جوبانىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاماسى جاسالىپ بىتەدى. سوسىن بايىتۋ كومبيناتى ءوز جۇمىسىن باستايدى. بۇل رەتتە جەرگىلىكتى اكىمدىك پەن ۇكىمەت تاراپىنان ۇلكەن قولداۋ تاۋىپ وتىرمىز. جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا شەتەلدىك ينۆەستورلار ارىپتەستىك بايلانىس ارقىلى كومەك بەرسە, مەملەكەت قاجەتتى قۇجاتتامالاردى ازىرلەۋ, ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جاردەم كورسەتىپ جاتىر. ۇكىمەت سوعان ءتيىستى قاراجات ءبولىپ, جول, كوممۋنالدىق-ينجەنەرلىك جۇيەلەر تارتىپ بەرۋگە اكىمدىكتەرگە تاپسىرما بەردى. جوبالارعا مىندەتتى تۇردە الەمدە العاشقى تورتتىككە كىرەتىن اۋديتورلاردىڭ قورىتىندىسى كەرەك. ولار جوبالاردىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن قارايدى. قۇدايعا شۇكىر, ەلىمىزدىڭ الەمدىك قوعامداستىقتاعى ابىرويى بيىك. سوندىقتان ينۆەستورلار قازاقستانعا ينۆەستيتسيا سالۋعا قۋانا-قۋانا كەلىسەدى. جالعىز قىتاي ەمەس, اقش كومپانيالارى دا بار ەلىمىزگە كەلىپ جاتقان. مۇناي-گاز وندىرىسىنە قارجى قۇيعىسى كەلەتىن ينۆەستورلار كوپ. وسىنىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ تۇراقتى ەل ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. سونىڭ ەسەبىنەن بىزگە دە ينۆەستيتسيالار كەلىپ جاتىر.
– بىلۋىمىزشە, ورداباسى اۋدانىندا ۇلكەن مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالىپ جاتىرسىزدار. ول تۋرالى نە ايتاسىز؟
– ول اتالعان ون جوبانىڭ ىشىنە كىرەدى. الداعى ۋاقىتتا ورداباسى اۋدانىندا «ەۋرو-5», «ەۋرو-6» بەنزينى شىعاتىن بولادى. جاڭا ءتاسىل قولدانىلادى. ماسەلەن, «پەتروكازاحستانويلپروداكتس»-تا اشىق ءتۇستى مۇناي ونىمدەرىنىڭ تازالانۋى 73 پايىز بولسا, بىزدە 88 پايىز بولادى. ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق ماماندار وسىعان قاتتى كوڭىل ءبولىپ وتىر. ءوندىرىس كولەمى 2 ميلليون توننا بولادى. بيىل قىركۇيەك-قازاندا 1 ميلليوندىق قۋاتىن ىسكە قوسامىز. كەلەسى جىلى ەكىنشى ميلليوندىق قۋاتىن قولعا الامىز. ءونىمدى وتكىزۋ جاعىنان ەشقانداي پروبلەما بولمايدى. ەڭ باستىسى, ءونىم بولسا, ەكسپورتقا دا رۇقسات بار. ونىڭ ۇستىنە, كەلىپ جاتقان ينۆەستورلاردىڭ وزدەرى الىپ كەتكىسى كەلەدى. قازىر ىشكى نارىقتا دا باعا كوتەرىلىپ جاتىر. ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا ارزان ديزەل بەرەمىز دەدىك تە, مۇنايشىلاردى قىسپاققا الىپ قويدىق. ءوز باسىم سول قاتەلىك بولدى دەپ ەسەپتەيمىن. مۇنايشىلارعا, كەرىسىنشە ەركىن باعا بەرىپ, سودان تۇسكەن تابىس سالىعىن اۋىل شارۋاشىلىعىن كوتەرۋگە جۇمساۋ كەرەك. اقشا بولسا, اگروونەركاسىپ تە تەز كوتەرىلەر ەدى. ال ارزان سولياركامەن اۋىل شارۋاشىلىعىن دا, مۇنايشىلاردى دا كوگەرتپەيمىز. ودان دا بىرەۋىنە ەركىندىك بەرىپ, ءونىمىن كەدەندىك باج سالىعىمەن ساتقىزۋ كەرەك. تۇسكەن پايدانى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە بەرۋ قاجەت. وسى ويىمدى جوعارى جاققا جەتكىزدىم. كەلەشەكتە ءبارىبىر وسى تاسىلگە كوشەمىز. ويتكەنى باعانى تەجەپ ۇستاپ وتىرعانمەن, ءونىم ءبارىبىر شەتەلگە كەتىپ قالىپ جاتىر. جانىمىزداعى كورشىلەر پايدالانىپ قالىپ وتىر. كەلەدى دە باعاسى ارزان مۇناي ونىمدەرىمىزدى سىپىرىپ الىپ كەتەدى. سونىڭ سالدارىنان وزىمىزگە جەتپەي قالىپ جاتىر. ايتپەسە, جىلىنا بىزگە 10 ميلليون توننا مۇناي ونىمدەرى ەركىن جەتەدى. ال قازىر 17 ميلليون توننا مۇناي وڭدەلەدى, بىراق سونىڭ ءوزى جەتپەي جاتىر.
– بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى اياسىندا شىمكەنت قالاسىنا دا كوپ جاقسىلىق جاساپ جاتىرسىزدار. ونىڭ ءبىرى – مەگاپوليستەگى ءزاۋلىم مەشىت. سول اللانىڭ جەردەگى ءۇيىنىڭ قۇرىلىسى جايلى پىكىرىڭىزدى بىلگىمىز كەلەدى.
– ابۋ دابيگە ءۇش رەت باردىم. جوبامدى اپارىپ تانىستىردىم. ويىمدى ءبىلدىردىم. باسىندا نوبايىن ءوزىمىز جاسادىق. ءبىز مەشىتتىڭ العاشقى قازىعىن 2014 جىلى 11 ماۋسىمدا قاققان ەدىك. سوندا «شەيح زەيد ابۋ دابيدە مەشىتتى 9 جىل سالىپتى. سونشالىقتى نەگە كوپ ۋاقىت العان؟ تەزىرەك بىتىرۋگە بولماس پا ەدى؟» دەپ ويلاعان ەدىم. مىنە, قازىر ءبىز دە سول ۋاقىتقا جاقىنداپ قالدىق. قۇداي قالاسا, بيىل بىتىرەمىز. مەشىتىمىز عاسىرلار بويى ءمىز باقپاي تۇراتىن بولادى. نەگىزى, وسىنداي مەشىت جوباسى دۇنيە جۇزىندە ءۇش-اق جەردە بار ەكەن. بىرەۋى – ابۋ دابيدە, ەكىنشىسى – ۇندىستانداعى ءتاجىماحال, ءۇشىنشىسى ءبىزدىڭ مەشىت بولادى. سىيىمدىلىعى 12 مىڭ ادام بولسا, سىرتىندا قوسىمشا شاتىرلار قاراستىرىلعان. مەدينا قالاسىنداعى پايعامبار مەشىتىندە ديامەترى 25 مەترلىك نەمىس شاتىرلارى بار. ءبىز گەرمانيانىڭ سول كومپانياسىمەن كەلىسىمگە كەلىپ, ءدال سونداي شاتىرلاردى اكەلىپ, مەشىت سىرتىنا ورناتامىز. سوندا 12 مىڭ نامازحانعا قوسىمشا تاعى 4-5 مىڭ ادام شاتىر استىندا قۇلشىلىق جاسايدى. سىرت الاڭداعى شاتىرلار كەلۋشىلەرگە قولايسىز اۋا رايىندا پانا بولادى. مەشىتتى ۇلتتىق ناقىشتا سالىپ جاتىرمىز. ىشىندە مەدرەسە, مىڭ ورىندىق اسحانا, نەكە قيۋ سارايى, جانازا بولمەسى, 50 ورىندىق قوناقۇي, قىسقاسى, بارلىق قاجەتتى جاعداي قاراستىرىلعان. كەلەشەكتە اللا ءۇيىنىڭ قازاق رۋحانياتىن, يماندىلىقتى كوتەرۋگە تيگىزەر سەپتىگى زور بولماق.
اكەمىز 12 جاسىندا قۇراندى جاتقا ءبىلىپ, قاري اتانعان كىسى بولعان. ءدىني ءىلىمى تەرەڭ, قۇران وقۋداعى قىراعاتى كەرەمەت-تۇعىن. قاريالارمەن باس قوسىپ, اقىلداسىپ, مۋفتياتقا حات جازدىق. مۋفتياتتىڭ شەشىمىمەن سەيىتجان قاري ەسجان ۇلى اتىنداعى اق مەشىت دەپ ات قويىلدى.
– مامانداردى وقىتۋ, دايارلاۋ ىسىندە قانداي جۇمىستار اتقارىپ جاتىرسىزدار؟
– پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا ساي بىزدە دۋالدى وقىتۋ جۇيەسى قولعا الىنعان. 2008 جىلى يننوۆاتسيالىق-تەحنولوگيالىق كوللەدج اشتىق. وندا ستۋدەنتتەر 10 ماماندىق بويىنشا ءبىلىم الادى. وقۋ-تاجىريبەدەن كومپانيانىڭ ءوندىرىس ورىندارىندا وتەدى. ءار توقساندا ەكى رەت ستۋدەنتتەردى ارنايى اۆتوبۋسپەن ءوندىرىس ورىندارىنا اپارىپ, مۇناي-گاز سەكتورىندا ءبىر اپتاداي پراكتيكادان وتكىزەمىز. سونىڭ بارىسىندا ۇڭعىمانىڭ جۇمىسىمەن دە تانىسادى. كەيىن سول بويىنشا ەمتيحان تاپسىرادى. ال وقۋدى ۇزدىك بىتىرگەندەردى ءبىز وزىمىزگە جۇمىسقا الىپ قالامىز. باسقالارىن دا ءتيىستى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتەمىز. شىمكەنت قالاسىنان, تۇركىستان وبلىسىنان ءبىز دايارلاعان جاس ماماندارعا دەگەن سۇرانىس كوپ. بيىلدىڭ وزىندە كوللەدجگە 360 مامانعا سۇرانىس كەلىپ ءتۇسىپتى. وڭتۇستىك قازاقستان مەديتسينا اكادەمياسىندا شەتەلدەن كەلىپ وقىپ جاتقان ستۋدەنتتەر قاتارى دا قالىڭ. اراسىندا ۇندىستەر دە بار. قىرعىزستاننان دا تالاپكەرلەر كەلە باستادى. الداعى ۋاقىتتا مەديتسينالىق كلينكا قۇرىلىسى بىتكەن سوڭ ءبىز دايارلايتىن مەديتسينا ماماندارىنا دەگەن سۇرانىس ارتا تۇسەدى دەگەن ۇمىتتەمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. يگى باستامالارىڭىزعا ساتتىلىك تىلەيمىز!
اڭگىمەلەسكەن
ءانۋار جۇماشباي,
«Egemen Qazaqstan»
شىمكەنت
