دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسقان ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ مەكەمەلەرى مەن تەرگەۋ وقشاۋلاعىشتارىندا ازاماتتاردى ازاپتاۋعا قاتىستى ءتۇسىپ جاتقان شاعىمدار كوپ, الايدا سول قىلمىستىق ىستەر بويىنشا جازاعا تارتىلىپ جاتقان قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانى تىم از.
بۇل تۋرالى قوعام بەلسەندىلەرى اسىرەسە, «قاسىرەتتى قاڭتاردان» كەيىن دابىل قاعىپ ءجۇر. باسقوسۋ بارىسىندا وسى ماڭىزدى ماسەلە ماماندار تالقىسىنا سالىندى. ءىس-شاراعا قاتىسقان ءماجىلىس دەپۋتاتى, زاڭگەر ابزال قۇسپان قازىرگى كۇنى پارلامەنتكە قىلمىستىق, قىلمىستىق-پروتسەستىك جانە قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكستەرىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ بويىنشا كولەمدى زاڭ جوباسى كەلىپ تۇسكەنىن, قازىر دەپۋتاتتار قاراۋىندا ەكەنىن ايتتى.
– بۇعان دەيىن مۇنداي ماڭىزدى قۇجاتتارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تولىقتاي پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ەنشىسىندە, ياعني سولاردىڭ مونوپولياسى بولسا, ەندى تۇڭعىش رەت زاڭ جوباسى ازاماتتىق مەكەمە – ادىلەت مينيسترلىگى تاراپىنان ۇسىنىلىپ, سونى وندىرىسكە الىپ جاتىرمىز, – دەدى ول.
بۇل زاڭ جوباسىندا ازاپتاۋدىڭ الدىن الۋعا قاتىستى دا وزگەرىستەر بار ەكەنىن تىلگە تيەك ەتكەن قوعام قايراتكەرى ەلىمىزدىڭ ازاپتاۋلار مەن باسقا دا قاتىگەز ارەكەتتەرگە قارسى قابىلدانعان ىستانبۇل حاتتاماسىنا قوسىلعانىن, الايدا ءبىز تەوريا جۇزىندە ونىڭ تالاپتارىن قابىلداعانىمىزبەن, ءىس جۇزىندە پايداعا اسىرماي جاتقانىمىزدى اشىپ ايتتى.
– ىستانبۇل حاتتاماسىنا ەگەر تەرگەۋ ورگاندارى ازاپتاۋ فاكتىلەرى بويىنشا قىلمىستىق ىستەردى قارامايتىن بولسا, ازاماتتىق قوعام تاراپىنان ارنايى كوميسسيا قۇرىلاتىنى, ونىڭ قۇرامىنا كىمدەر كىرەتىنى تولىقتاي كورسەتىلگەن. مەن ءوز تاراپىمنان وسى حاتتامانىڭ ءىس جۇزىندە جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىمدى سالامىن. جوعارىدا ايتىلعان زاڭ جوباسىندا حاتتاما تالاپتارى كورىنىس تابۋى كەرەك. بۇل جۇمىستار جىل سوڭىنا دەيىن, ءتىپتى كەلەسى جىلعا دا جالعاسىپ كەتۋى مۇمكىن. ويتكەنى ول كۇردەلى ماسەلە, – دەدى ابزال قۇسپان.
دوڭگەلەك ۇستەلدى ۇيىمداستىرۋشى قوعامدىق قور ماماندارىنىڭ باستاماسىمەن ەلىمىزدەگى پەنيتەنتسيارلىق مەكەمەلەردەگى ازاپتاۋلاردىڭ الدىن الۋ بويىنشا ارنايى تسيفرلىق وقىتۋ كۋرسى ازىرلەگەن. رەسەيدەگى تانىمال «Gulagu.Net» جوباسى نەگىزىندە دايىندالعان پلاتفورمانى جاساۋعا وسى سالانىڭ قىر-سىرىن بىلەتىن ماماندار تارتىلعان. ازاپتاۋعا ۇشىراعان ادامداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان جوبا ماتەريالدارىنىڭ ءبارى «pytkamnet.kz» سايتى ارقىلى حالىققا قولجەتىمدى.
– ءبىزدىڭ وقۋ پلاتفورمامىزدىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردە دە پاراقشالارى بار. ماسەلەن, تەلەگرامدا ارنايى بوت جۇمىس ىستەيدى. ازاپتاۋ جاعدايلارىنا كۋا بولعان كەز كەلگەن ادام ءوزىنىڭ بەينە جازبا جانە سۋرەت تۇرىندەگى دالەلدەمەلەرىن وسى بوتقا جىبەرە الادى. تسيفرلىق مالىمەتتەرى ارقىلى ولاردىڭ قايدا جانە قاشان تۇسىرىلگەنىن انىقتاۋعا بولادى. مۇنداي قىلمىستاردىڭ «مەرزىمى ءوتىپ كەتۋ» دەگەن ەرەكشەلىگى جوق. سول دالەلدەر بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالادى. سونىمەن قاتار ءبىزدىڭ Facebook جانە Instagram پاراقشالارىمىزدا بەلگىلى مامانداردىڭ قاتىسۋىمەن تىكەلەي ەفيرلەر ۇيىمداستىرىلىپ تۇرادى, – دەيدى «Expert Independent Research Institute» قوعامدىق قورىنىڭ زاڭگەرى ميرحات سەرىكباەۆ.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كۇنى قور مۇشەلەرى وسى جوبا اياسىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. دەگەنمەن ولاردىڭ بولاشاقتاعى ماقساتى – باس بوستاندىعىنان ايىرۋ مەكەمەلەرىندەگى سوتتالعاندارمەن دە كەزدەسىپ, سەمينارلار ۇيىمداستىرۋ. ويتكەنى جازاسىن وتەپ جاتقان ادامدار مەكەمە قىزمەتكەرلەرى نەمەسە «سەركە» سوتتالعاندار تاراپىنان ازاپتاۋ جاعدايلارى ورىن السا, نە ىستەۋ كەرەك جانە قايدا حابارلاۋ قاجەت ەكەنىن بىلۋگە ءتيىس.
جيىنعا قاتىسقان ارمان ساندىباەۆ ەسىمدى ازامات پەنيتەنتسيارلىق مەكەمەلەردە ورىن الىپ جاتقان سوراقى جاعدايلاردى جايىپ سالدى. ول ءوزى بۇرىن بيزنەسپەن اينالىسقان, 2017 جىلى اقشا جىمقىردى دەگەن ايىپ تاعىلىپ, 6 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان. وسىدان 2 اي بۇرىن عانا بوستاندىققا شىققان ازاماتتىڭ ايتۋىنشا, مەكەمەلەردە ازاپتاۋدىڭ ءۇش ءتۇرى جاسالادى: فيزيكالىق, مورالدىق, پسيحولوگيالىق. فيزيكالىق ازاپتاۋ بولسا, ونى دەنەڭدەگى جاراقاتتى كورسەتۋ ارقىلى دالەلدەي الاسىڭ. ال مورالدىق جانە پسيحولوگيالىق ازاپتاۋلاردى دالەلدەۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ ايتۋىنشا, سوتتالعانداردى مەرزىمىنەن بۇرىن شارتتى تۇردە بوستاندىققا شىعارۋ ءۇشىن وسى ازاپتاۋ تۇرلەرى كەڭىنەن قولدانىلادى, سوتتالعاندار ودان قۇتىلۋ ءۇشىن تۇرمەدەگى «ەرىكتى كومەكشىلەرگە» ۇلكەن كولەمدە اقشا بەرۋگە ءماجبۇر.
– بۇگىندە مەرزىمىنەن بۇرىن شارتتى تۇردە بوستاندىققا شىعۋ قىپ-قىزىل بيزنەسكە اينالىپ كەتتى. ماسەلەن, سەنىڭ وسى نەگىزدە بوستاندىق الۋ ۋاقىتىڭ كەلىپ تۇرسا دا, سەنى شىعارمايدى. پەنيتەنتسيارلى مەكەمەلەردەگى «ەرىكتى كومەكشىلەر» الدىمەن اقشا تالاپ ەتەدى. مەرزىمىنەن بۇرىن شارتتى تۇردە بوستاندىققا شىعۋ قۇنى 500 مىڭنان 1 ملن تەڭگە اراسىندا. سوتتالعاندار بوستاندىق الۋ ءۇشىن تۋىستارى ارقىلى سول اقشانى تاۋىپ بەرۋگە ءماجبۇر. ەگەر اقشا بەرمەسەڭ, ساعان ءارتۇرلى مورالدىق قىسىمدار جاسالادى, – دەيدى ارمان ساندىباەۆ.
ال «ەرىكتى كومەكشىلەر» دەگەن كىمدەر؟ ولار – مەكەمە اكىمشىلىگىنە ىشكى ءتارتىپتى قاداعالاۋ ءۇشىن بەكىتىلگەن سوتتالعاندار. ارمان ساندىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, «ەرىكتى كومەكشىلەردىڭ» مەرزىمىنەن بۇرىن شارتتى تۇردە بوستاندىققا شىعۋدى «بيزنەسكە» اينالدىرىپ العانىن مەكەمە باسشىلىعى دا, سوت ورگاندارى دا بىلمەيدى. ولار سوتتالعاننان بوستاندىققا شىعاسىڭ دەپ قوماقتى سومانى العانىمەن, سوت كەرىسىنشە ۇكىم شىعارۋى مۇمكىن. اينالىپ كەلگەندە, بوستاندىق تا جوق, اقشا دا جوق بولىپ شىعادى. ءبىز بۇل ازاماتتىڭ ايتقان مالىمەتتەرى قانشالىقتى شىندىققا جاناسىمدى ەكەنىن بىلمەيمىز. بىراق ەگەر راس بولسا, ءتيىستى شارالار قابىلداۋ ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءجىتى نازار اۋدارۋعا ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز» دەدى ساراپشىلار.
ەلىمىزدەگى ادام قۇقىقتارى مەن زاڭدىلىقتاردىڭ ساقتالۋى جونىندەگى حالىقارالىق بيۋرو ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, ازاپتاۋعا قارسى ۇلتتىق كواليتسيا ۇيلەستىرۋشىسى روزا اقىلبەكوۆا تۇرمەلەردەگى ازاپتاۋ جاعدايلارىنىڭ ارتۋىنا قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى مەكەمەلەرىنىڭ 2011 جىلى ىشكى ىستەر ورگاندارى قۇرامىنا قايتادان بەرىلۋىمەن بايلانىستى ەكەنىن ايتادى.
– ەلىمىزدىڭ ازاپتاۋعا قارسى بۇۇ كونۆەنتسياسىن راتيفيكاتسيالاعانىنا 29 جىل تولىپ وتىر. وسى جىلدار ىشىندە جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز كوپ. سونىڭ ءبىرى – ءولىم جازاسىنا الدىمەن موراتوري جاريالاپ, كەيىن تۇگەلدەي باس تارتتىق. دەگەنمەن ازاپتاۋ فاكتىلەرى ءالى دە تىيىلماي تۇر. قاج مەكەمەلەرى مەن ۋاقىتشا ۇستاۋ وقشاۋلاعىشتارى بۇرىن ادىلەت مينيسترلىگىنە قارايتىن. ەگەر ولار ءىىم-نە بەرىلمەگەندە وتكەن جىلعى قاڭتار وقيعاسىندا ەلدى ءدۇر سىلكىندىرگەن ازاپتاۋ وقيعالارى بولماس ەدى, – دەيدى ول.
ونىڭ سوزىنشە, ۇلتتىق كواليتسياعا جىل سايىن ازاپتاۋعا بايلانىستى 200-دەن استام شاعىم كەلىپ تۇسەتىن بولسا, وتكەن جىلى تەك قاڭتار ايىنىڭ وزىندە 190 شاعىم تۇسكەن.
دوڭگەلەك ۇستەلدە سەناتتىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ باس كەڭەسشىسى دينارا وسپانوۆا, قازاقستانداعى ەۋرووداق ەلشىسىنىڭ ورىنباسارى ادام مادالينسكي, «قادىر-قاسيەت» قب توراعاسى انار يبراەۆا, باس پروكۋراتۋرا جانىنداعى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اكادەمياسىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى ينديرا سەيىتقاسىموۆا, ت.ب. ماماندار ءسوز الىپ, كوتەرىلىپ وتىرعان تاقىرىپقا وراي ويلارىن ورتاعا سالدى. باس پروكۋراتۋرا وكىلىنىڭ جيىن باسىندا ايتىلعان ۇتىمدى ۇسىنىستاردىڭ باسىن قوسىپ, تاجىريبە جۇزىندە قولدانۋعا بولاتىن كىتاپ شىعارۋ كەرەك دەگەن باستاماسىن قاتىسۋشى قوناقتار ءبىراۋىزدان قولدادى. دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋشىلار الداعى ۋاقىتتا ازاپتاۋعا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ بويىنشا ساراپشىلارمەن بىرلەسكەن ۇسىنىستار ازىرلەۋدى قولعا الماق.
