الىبەكوۆتەر «مەرەيلى وتباسى» بايقاۋىندا ءبىرىنشى ورىندى جەڭىپ الدى
ەگىزى دە, ۇشەمى دە بار وتباسى
«قايران ءبىزدىڭ انالار اردى ويلاعان, جىلىك شاۋىپ, شي بۋىپ, اربا ايداعان». قازاقتىڭ نامىسى مەن ۇياتىنداي بولعان انالار تۋرالى ويلاعاندا مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ وسى ولەڭى ءتىلدىڭ ۇشىنا ورالا بەرەدى. ويتكەنى, وتكەن عاسىرداعى انالار وبرازى اقىننىڭ وسى ءبىر اۋىز سوزىنە سىيىپ كەتىپ تۇر عوي. وق پەن وتتىڭ ورتاسىنان امان كەلگەن اتالارىمىز ەلدى قايتا اياعىنا تۇرعىزۋ ءۇشىن ەڭبەك ەتتى. سوعىس كەزىندە تىلدا ەڭبەككە ابدەن پىسكەن انالارىمىز قاتارلاسا ءجۇرىپ كومەك كورسەتتى. قىزۋ تىرشىلىكتىڭ ءاربىر بۋىنىنداعى جۇمىسقا ارالاسا ءجۇرىپ, ۇرپاق كوبەيتىپ, ءوسىرىپ, تاربيەلەگەنى بۇگىنگى كۇننىڭ كوزقاراسىمەن وتە قيامەت تىرلىك سياقتى. ءبىزدىڭ اكەلەرىمىزدى جىلىك شاۋىپ, شي بۋىپ, كۇرىش تاسىپ, ەگىن ەگىپ, مال باعىپ ءجۇرىپ ومىرگە اكەلدى ەمەس پە؟ جۇمىسقا جان-تانىمەن بەرىلگەندەرى سونداي, بالانى ەگىستىك باسىندا بوسانعان انا از با؟ ىزدەسەڭىز, ونداي مىسالدى مىڭداپ تابۋعا بولادى. بۇگىن زامان تىنىش. تاۋەلسىز, ازات ەلىڭ بار. مەملەكەتتە قالىپتى دامۋ جانە بار. ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك تۇرعىدان ءوسىم ايرىقشا بايقالادى. بىراق, جاس وتباسىلاردا باياعىداي بالا كوپ ەمەس. بىرنەشە بالامەن عانا شەكتەلىپ جاتادى. دەگەنمەن, ارا-تۇرا كوپبالالى وتباسىلار جايىندا دا ءبىلىپ قالامىز. مىنە, سونداي شاڭىراقتىڭ ءبىرى – الىبەكوۆتەر. «اكە – اسقار تاۋ, انا – بۇلاق, بالا – جاعاسىنداعى قۇراق». ەجەلدەن ايتىلاتىن ءتامسىل عوي. بىراق اقيقات ءسوز وسى. اسقار تاۋ اكەگە ارقا سۇيەگەن, انا سەكىلدى ءمولدىر بۇلاقتان باستاۋ العان, بالالاردىڭ شاتتىعى مەن قۋانىشىنا بولەنگەن الىبەكوۆتەر اۋلەتى – باقىتتى وتباسى. دانا اباي وسيەت ەتكەن بەس اسىل ءىستى بەتكە ۇستاپ, بەس دۇشپانعا جيرەنە قارايتىن جانۇيادا ونەگەلى ورەندەر ءوسىپ كەلەدى. شاڭىراقتىڭ شاتتىعى, وتباسىنىڭ كيەسى لاۋرا شوحاشوۆا جەتى بالانى دۇنيەگە اكەلگەن التىن قۇرساقتى انا, «التىن القا» يەگەرى. ءۇيدىڭ ۇلكەنى دانيار ونىنشى سىنىپتا وقيدى. تاەكۆاندودان رەسپۋبليكالىق جارىستارعا قاتىسىپ, چەمپيون اتانىپ ءجۇر. ءتۇرلى جارىستاردا جۇلدە سالىپ, ءوڭىردىڭ عانا ەمەس, رەسپۋبليكانىڭ اتىن شىعارىپ جۇرگەن ورەن. ال, ەكىنشى ۇلدارى رامازاننىڭ ويى جۇيرىك, ونەرتاپقىش. فيزيكا ءپانىن ءسۇيىپ وقيدى. ول گيپس پەن قۇمدى پايدالانىپ جانارتاۋدىڭ ماكەتىن جاساپ شىعاردى. الداعى ۋاقىتتا وسى جوبانى ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنە ۇسىنسام دەيدى. ءتۇرلى تاجىريبە جاساۋدان تانعان ەمەس. ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە جۇرەدى. ونىسى ناتيجەسىز دە ەمەس. ۇستازدارى بولاشاقتا رامازاننان ۇلكەن عالىم شىعاتىنىنا سەنەدى. ءار بالانىڭ ءوز نەسىبەسى بار. ء«بىر قوزى ارتىق تۋسا, ءبىر ءتۇپ جۋسان ارتىق شىعادى» دەيدى قازاق. وتاناسى لاۋرا شوحاشوۆا پەيىلى كەڭ پىشىلگەن, قوناقجاي, وتە تاربيەلى ادام. سول نيەتتەرىنە بەرگەن شىعار, جاراتقاننىڭ نەسىبەسىمەن 2007 جىلى ەگىز بالانى دۇنيەگە اكەلدى. ءتورت قۇبىلالارى تەڭەسىپ, اينالا تۇگەندەلگەندەي مارە-سارە كۇي كەشىپ ءجۇر ەدى. قۇداي بەرەم دەسە قيىن با؟ وتكەن جىلى الىبەكوۆتەر وتباسىندا ۇشەم ومىرگە كەلىپ, شاڭىراق شاتتىققا تولىپ, باقىتقا كەنەلدى. بۇگىندە ءىنجۋ, مارجان, بەكجان اتتى ءۇش ءبۇلدىرشىن اتا-اناسىنىڭ كوز قۋانىشى بولىپ ءوسىپ كەلەدى. ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت بولگەن لاۋرا بولسا, ءۇش بوپەسىن بەسىككە بولەپ, انا الديىمەن وسىرۋدە. «تيتىمدەيىنەن ۇلتىمىزدىڭ ۇلى قاسيەتتەرىن بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەن بالادان ەرتەڭ ۇلت ماقتانىشتارى شىعادى», دەيدى باتىر انا. سولايشا, بۇگىندە بۇل شاڭىراقتا جەتى بالا ءوسىپ كەلەدى. اسىلىندە, الدىمەن ەگىز تاۋىپ, ودان سوڭ ومىرگە ۇشەم اكەلگەن وتباسى قازاقستاندا نەكەن-ساياق شىعار-اۋ. دەي تۇرعانمەن, مۇنى جاراتقاننىڭ الىبەكوۆتەر وتباسىنا سىيى دەپ قابىلداۋ كەرەك. ال وتاعاسى مەيرامبەك الىبەكوۆ «پەتروقازاقستانقۇمكولرەسورسيز» كومپانياسىندا قارجى ءبولىمىنىڭ باسشىسى بولىپ قىزمەت اتقارادى. وتباسىندا ۇلاعاتتى اكە, جۇمىستا ابىرويلى مامان. ءوز ءىسىنىڭ بىلگىرى, وتە ەڭبەكقور ادام. 2009 جىلى «ەڭ ۇزدىك باسشى» نوميناتسياسىنا يە بولعان. جۋىردا «پەتروقازاقستانقۇمكولرەسورسيز» كومپانياسى پرەزيدەنتىنىڭ كۇمىس جۇلدەسىمەن ماراپاتتالدى. بۇل دا بولسا شاڭىراعىندا جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان جەتى بالانىڭ نەسىبەسى شىعار.
قىزىلوردا.
توقاياقوۆتار وتباسى بايقاۋدا ەكىنشى ورىندى ەنشىلەدى
ءومىرى ونەرمەن ورىلگەن
اتاقتى الەكساندر زاتاەۆيچ ءبىزدىڭ مىنا كوسىلىپ جاتقان ۇلان-عايىر جەرىمىزگە قاراپ تۇرىپ: «بۇكىل قازاق دالاسى ءان سالىپ تۇرعانداي», دەپ تامسانىپتى عوي زامانىندا. قازاق جەرىنىڭ سەلەۋى مەن جۋسانىنان جىر ەسكەندەي, سىلدىراعان سۋىنان كۇي توگىلگەندەي اسەر ەتسە كەرەك ونەر زەرتتەۋشىسىنە. ۇلتتىڭ ۇلى ۇستازى ابايدىڭ ءوزى «تۋعاندا دۇنيە ەسىگىن اشادى ولەڭ, ولەڭمەن جەر قوينىنا كىرەر دەنەڭ», دەمەپ پە ەدى؟! بەسىك جىرىمەن تەربەلىپ باستالاتىن ءومىر دارياسى جوقتاۋمەن اياقتالاتىنى اقيقات قوي. سوندىقتان قازاقتىڭ ءومىرى ولەڭمەن وتە تىعىز بايلانىستى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. ءتىپتى, تۇتاس ءبىر وتباسى ونەرپاز بولىپ جاتادى. مىسالى, وتكەن عاسىردا وتباسىلىق انسامبلدەر كوپ شىقتى. سولاردىڭ ءبىرى – توقاياقوۆتار شاڭىراعى. وتاعاسى ءابدىرايىم توقاياقوۆ 1959 جىلى سول كەزدەگى شىمكەنت وبلىسى, جەتىساي اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. كيروۆ اۋدانىنداعى ساتتار ەرۋباەۆ اتىنداعى مەكتەپتىڭ تۇلەگى. ورتا مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن حح پارتسەزد اۋىلىندا مەحانيزاتور بولىپ ەڭبەك ەتكەن. ول كەزدە بىردەن وقۋعا ءتۇسىپ, ءبىلىم الۋ باقىتى ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرا بەرمەيتىن ەدى عوي. ونىڭ ۇستىنە مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن ەڭبەكتە شىڭداۋ ءۇشىن اۋىلدا الىپ قالاتىن ساياسات بولدى. ءابدىرايىم توقاياقوۆ تا ءوزىنىڭ قاتارلاستارى سياقتى ەڭبەككە ەرتە ارالاسقان. بىرنەشە جىل اۋىلدا ەڭبەك ەتىپ, قارا جۇمىسقا شىڭدالعاننان سوڭ 1979 جىلى جەتىساي مادەني-اعارتۋ ۋچيليششەسىنە وقۋعا قابىلدانادى. ول جەردەن كلۋب قىزمەتكەرى جانە وركەستر ديريجەرى ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ شىعادى. ول زاماننىڭ تاعى ءبىر قاعيداسى بويىنشا جىگىتتەر مىندەتتى تۇردە اسكەردە بولۋى كەرەك-ءتىن. ءابدىرايىم توقاياقوۆ تا وقۋ بىتىرگەسىن وتان الدىنداعى بورىشىن وتەپ قايتادى. سول اسكەردەن ورالعان 1982 جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ ۇزدىكسىز مادەنيەت سالاسىندا قىزمەت ەتىپ كەلە جاتىر. ونەرىمەن جۇرتتى تامسانتىپ جۇرگەن ازامات ءتۇرلى ونەر بايقاۋلارىنىڭ جۇلدەگەرى. اتاپ ايتقاندا, 1986 جىلى تاشكەنت تەلەفەستيۆالىندە لاۋرەات اتانعان. بۇكىلوداقتىق حالىق تۆورچەستۆوسى فەستيۆالىندە ءبىر ەمەس, قاتارىنان ەكى جىل جۇلدەگەر بولعان. سونداي-اق, 1986 جىلى بولگاريادا وتكەن گ.ديميتروۆ اتىنداعى جاستار فەستيۆالىنىڭ ديپلومانتى. ءابدىرايىم توقاياقوۆتىڭ ونەر جولىندا كەلە جاتقانىنا وتىز جىلدان استى دەدىك قوي. ول سانالى عۇمىرىنىڭ باسىم بولىگىن وزبەكستاننىڭ جيزاق وبلىسى, ءمىرزاشول اۋىلىندا وتكىزدى. سول جاقتا وتباسىن قۇردى. جۇبايى عاليا سانسىزباەۆا دا مادەنيەت قىزمەتكەرى. 1998 جىلى توقاياقوۆتار شاڭىراعى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ سىرداريا اۋدانىنا قونىس اۋداردى. بۇگىندە بۇل وتباسىندا 1 ۇل, 4 قىز ءوسىپ كەلەدى. «اتا كورگەن وق جونار, انا كورگەن تون پىشەر» دەگەندەي بالالارىنىڭ بارلىعى ونەرلى. ءان دە ايتادى, جىر دا توگەدى, كۇي دە شەرتەدى. وتباسىلىق ءتۇرلى كونكۋرستاردا جۇلدە سالعان, كوپتەگەن ونەر جانە شىعارماشىلىق بايقاۋلارىنىڭ جەڭىمپازى اتانعان. اتامەكەنگە ورالعاننان باستاپ ءابدىرايىم توقاياقوۆ سىرداريا اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە جۇمىس جاسايدى. ال جۇبايى عاليا سانسىزباەۆا تەرەڭوزەك كەنتىنىڭ سۇيەمەلدەۋشىسى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, توقاياقوۆتار وتباسى – مەملەكەتتىك «نۇرلى كوش» باعدارلاماسىمەن تۋعان ەلىنە ورالعان وتانداستارىمىزدىڭ ءبىرى. ۇلتتىق ونەر مەن قۇندىلىقتاردى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ۇرپاقتارىنا ميراس ەتىپ جالعاستىرىپ وتىرعان ونەگەلى وتباسى. اۋداننىڭ عانا ەمەس, ايماق مادەنيەتىنىڭ وركەندەۋىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ, زور ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەلە جاتقان شاڭىراق. بۇگىندە توقاياقوۆتار وتباسىن بارشا اۋدان جۇرتشىلىعى ەرەكشە قۇرمەتتەيدى. ويتكەنى, ولار – رۋحاني تولىسقان, ومىرلەرى ونەرمەن ورىلگەن ونەگەلى وتباسى. ال بۇل – ەكىنىڭ بىرىنە, ەگىزدىڭ سىڭارىنا بۇيىرا بەرمەيتىن باق.
سىرداريا اۋدانى.
سەيىتجانوۆتار بايقاۋدىڭ جۇلدەلى ۇشىنشى ورنىن يەلەندى
ماۋەلى شاڭىراق
وتاعاسى ابدىمالىك سەيىتجانوۆ 1945 جىلدىڭ 10 مامىرى كۇنى ومىرگە كەلگەن ەكەن. شيەلى اۋدانى اقتوعان اۋىلىنداعى سەيىتجانوۆتار وتباسى باقىتىن ادال ەڭبەكتەن تاپقان وتباسى. – كەڭەس زامانىندا ابدىمالىك سەيىتجان ۇلى شارۋاشىلىقتا قاراپايىم مەحانيزاتورلىق قىزمەت جاسادى. بىرەۋدەن ىلگەرى, بىرەۋدەن كەيىن تۇرمىسى بولدى. ازاتتىقتىڭ اق تاڭى اتقاندا وزگەلەر سەكىلدى قاراپ جاتپادى. بازار جاعالاپ تا كەتكەن جوق. «ەلدە بولسا, ەرنىڭە تيەدى» دەگەن قاعيداتتى دا ۇستانبادى. «وكىمەت ولتىرمەيدى» دەگەن سانانىڭ ەكى باستان بولماعانى اقيقات. سودان بار كۇشى مەن قايراتىن, بالالارىنىڭ ەڭبەگىن جەرگە ءيدىردى. زاۋىت-فابريكا توقتاپ, دۇكەن سورەلەرى قاڭىراپ بوس قالىپ جاتقان زاماندا جەكە شارۋا قوجالىعىن قۇردى. ءسويتتى دە, وزىنە تيەسىلى 569 گەكتار جەردى ينجەنەرلىك جۇيەگە كەلتىردى. سوقا سالدى, ەگىن ەكتى. باستاپقى جىلداردا قيىن سوقتى. بىراق تىنىمسىز تىرلىك پەن جانكەشتى ەڭبەك ءتۇبى جەمىسىن بەرە باستادى. ونىڭ ۇستىنە كەزىندە مەحانيزاتور بولعان, جەردىڭ جايىنان حابارى بار. قاي اۋماقتى قالاي پايدالانۋدى بىلەدى. بۇل دا ۇلكەن كومەك بولدى. قۇر ەگىن ەگىپ قانا قويماي, قاباتىندا مال شارۋاشىلىعىمەن دە اينالىستى. قازىرگى ۋاقىتتا 200 گەكتار جەرگە كۇرىش, 35 گەكتارعا ماقسارى, 5 گەكتار جەرگە باقشا داقىلدارىن ەگىپ وتىر. جالپى, وتباسىلىق شارۋا قوجالىعىندا 1263 گەكتار جەر بار. ونىڭ 400 گەكتارى ەگىستىك بولسا, قالعان 863 گەكتارى جايىلىمدىق جەر. ۇلدارى جىلقى باپتاپ, مال ازىعىن دايىنداسا, كەلىندەرى بيە ساۋىپ, قىمىز ساپىرىپ وتىر. وسى كۇنى 95 جىلقىسى, 105 سيىرى ورىستە ءجۇر. مال باسىن اسىلداندىرۋ ماقساتىندا ورال قالاسىنان اسىل-تۇقىمدى 2 بۇقا ساتىپ اكەلگەن. بالالارى ءار سالانىڭ مامانى بولعانىمەن, اۋلەتكە ورتاق شارۋاشىلىقتىڭ جۇمىسىن دوڭگەلەتىپ اكەتۋگە سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر. بۇگىندە قوجالىقتا زاڭگەر, مەحانيك, قۇرىلىسشى, ءتىپتى, ەكولوگ تا بار. «ەڭبەك ەتسەڭ ەمەرسىڭ» دەگەن اتالى ءسوزدى ءوز ۇراندارىنا اينالدىرعان وتباسى زامان كوشىنەن قالماي, العا ۇمتىلىپ كەلەدى. ەن دالادا ءبىر قاۋىم ەل بولىپ وتىرعان قوجالىق كۇن كوزىنەن قۋات الاتىن قوندىرعىنى ورناتىپ, ونىڭ كۇشىمەن كۇرىش اقتايتىن شاعىن تسەح اشىپ العان. بۇگىندە ول تولىق قۋاتىندا جۇمىس جاساپ تۇر. ايتىپ وتىرعانىمىزدىڭ بارلىعى دۇنيە بايلىعى عوي. ارينە, مىنا ومىردە ەشكىمگە الاقان جايماي, بىرەۋدىڭ الدىندا موينىڭ سالبىراپ جالىنىشتى بولماي عۇمىر كەشكەنگە نە جەتسىن؟! بىراق ابدىمالىك اقساقالدىڭ نەگىزگى بايلىعى بۇل ەمەس. ول – ونىڭ ۇرپاعى. وتاناسى باقتىگۇل اپا ەكەۋى ومىرگە 10 ۇل مەن 1 قىز اكەلگەن. بالالارىنىڭ ءبارى جوعارى ءبىلىم العان. بۇگىندە بەس كەلىنى بار. بالالارىنان 21 نەمەرە ءسۇيىپ وتىر. باقتىگۇل جۇمانقىزى «التىن القالى» انا. بۇگىندە بارلىعى ءبىر شاڭىراق استىندا بەرەكەسى تاسىپ, مەيماناسى اسىپ ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. بالالارىنىڭ بارلىعىن جاستايىنان ەڭبەككە باۋلىعان. سونىڭ ارقاسىندا شارۋاشىلىعى دا توقتاماي ءجۇرىپ تۇر. 10 ۇل مەن 1 قىزدىڭ اكەسى ابدىمالىك سەيىتجان ۇلى جاسى جەتپىسكە كەلسە دە, بارلىق شارۋانى نازاردا ۇستايدى. ەسەيىپ, ەر جەتكەن بالالارىنا كۇندەلىكتى اقىل ايتىپ, شارۋانى تياناقتى تىندىرۋعا كەڭەس بەرىپ وتىرادى. «كەلىن ەنەنىڭ توپىراعىنان جارالادى», دەگەن ءسوز بار عوي. بۇل اۋلەتتىڭ كەلىندەرىنە دەيىن كوپبالالى انا. مىسالى, ۇلكەن بالانىڭ وتباسىندا 7 بالا بار. ول ۇيدەگى كەلىن دە ەنەسى سياقتى «التىن القانىڭ» يەسى. ودان كەيىنگى شاڭىراقتا 6 بالا قۇلدىراڭداپ ءوسىپ كەلەدى. ەكىنشى كەلىنى «كۇمىس القا» العان. ال ءۇشىنشى بالاسىندا 5 بالا بولسا, ودان كەيىنگى ۇيدە 3 نەمەرەسى ءوسىپ كەلەدى. بايلىق دەگەن وسى ەمەس پە؟! ەلباسى «كاسىپكەرلىك اتادان بالاعا ميراس بولىپ قالۋى كەرەك», دەگەن ەدى. سول ايتقانداي, «سەيىتجانوۆ» شارۋا قوجالىعىنىڭ جۇمىس ىستەپ جاتقانىنا بيىل 20 جىل تولدى. ابدىمالىك سەيىتجان ۇلى ءوز قولىمەن قۇرعان قوجالىقتى بۇگىندە بالالارى جۇرگىزىپ جاتىر. بولاشاقتا بۇل شارۋاشىلىق نەمەرەلەرىنىڭ قولىنا وتەدى. مىنە, ەلباسى ايتقان ءسوزدىڭ شيەلى اۋدانىندا ءىس جۇزىندە ورىن الىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز.
شيەلى اۋدانى.
ماقالالار توپتاماسىن ازىرلەگەن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ قىزىلوردا وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى ەرجان بايتىلەس.
