ۇشقان ۇيا

ونەگەمەن ورىلگەن ءومىربايان ادام بالاسىنىڭ ءبىر تۇتام شولاق ومىرىندەگى ەڭ ءبىر ساۋلەلى, جانىڭا سونشالىقتى ىستىق, قيماس سەزىمدەگى پەرىشتە كەزدەرى – بالالىق داۋرەنى مەن مەكتەپ قابىرعاسىنداعى تەزىرەك ەرجەتۋگە, بويجەتۋگە ۇمتىلعان   شاقتارى ەكەنىنە ەشكىم ءشۇبا كەلتىرە قويماس. ءبارىمىز دە سول ءبىر ساعىم جىلدارداعى الىپ ۇشقان بالاڭ كوڭىلدىڭ, ءتاتتى قيالدىڭ جەتەگىندە ءجۇرىپ, ات جالىن تارتتىق. ول كەزدەرى, ءتىپتى, كيگەن كيىمىمىز دە, ءتۇر-تۇرپاتىمىز دا, ءتالىم-تاربيەمىز دە, ارماندارىمىز دا ۇقساس ەدى عوي. اسىرەسە, بالالىق تۇڭعىش تاڭىرقاۋ, تاڭدانۋ – العاشقى مەكتەپ, العاشقى قوڭىراۋ, العاشقى ۇستاز – ەش ۇمىتىلمايتىن ساتتەردى ايتساڭىزشى. باعامداپ قاراساڭىز, وسى ءبىر الاڭسىز باقىتتى شاق – بۇكىل ادام زاتىنا ورتاقتىعىمەن دە قىمبات. تاريحتان ۇققانىمىزداي, ۇلى ادامداردىڭ, بەلگىلى تۇلعالاردىڭ, كەمەڭگەر ويشىلداردىڭ نەگىزى, زەردەلىك ساناسى, سانا قۇدىرەتى وسىناۋ بالالىق كەزدە قالىپتاسىپ, بايقالاتىن كورىنەدى. ەندەشە, ەگەمەندىكتىڭ قيىن كەزەڭدەرىندە سابىرلى دا ساليقالى ساياساتىمەن, جانكەشتى ەڭبەگىمەن تۋعان حالقىنىڭ اياعىن ۇزەڭگىگە سالىپ, اتقا قوندىرعان, بۇگىندە تۇلپار شابىسپەن قارىشتاپ العا باسقان قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تا ءدال وسىنداي كۇيدى باستان وتكىزىپ, وقۋشى بولىپ پارتادا وتىرعان, مۇعالىمنىڭ الدىن كورگەن كەشەگى شاكىرتتىڭ ءبىرى. وسى رەتتەن كەلگەندە پرەزيدەنتىمىزدىڭ ۇستازى كىم بولعان, قانداي وقۋشى بولعان دەگەن ساۋال ءبارىمىزدى قىزىقتىرسا كەرەك. “ەگەر مۇعالىم ءوز بويىنداعى جاقسى قاسيەتتەرى مەن شاكىرتتەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى بىرىكتىرە السا, ول – كەمەل ۇستاز” دەگەن ەكەن ۇلى اعارتۋشى ك.د.ۋشينسكي. ەندەشە, ەلباسىنا ءدارىس بەرگەن سونداي كەمەل ۇستاز, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى, “پاراسات” وردەنىنىڭ يەگەرى, سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى, الماتى وبلىسى, قاراساي اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, بۇگىندە توقساننىڭ تورىنەن اسقان ابىز اقساقالىمىز – سەيىتحان يساەۆ. – سەيىتحان اعا, ءبارىمىز دە ءبىر-ءبىر ۇس­تاز­­دىڭ شاكىرتىمىز. بىراق, نۇراعاڭداي شا­كى­رت ءار ۇستازدىڭ پەشەنەسىنە جازىلا بەر­مەي­تىن اللانىڭ سىيى, باعى بولار. قان­شاما ۋاقىتتىڭ ءجۇزى ءوتىپتى دەسەك تە, سوناۋ جىلدارعى وقۋشى نۇرسۇلتاندى ءبىر ءسات كوز الدىڭىزعا اكەلىپ كورىڭىزشى... – نۇرسۇلتاننىڭ بالالىق شاعى, ءجاس­وسپىرىم بولىپ بوي تۇزەي باستاعان كەزى ءالى كوز الدىمدا. سۇڭعاق بويلى, اققۇبا, سا-بىرلى, ءسوزىن ويلاپ, سالماقتاپ جەتكىزەتىن جانە ونى اسىرىپ, اسىرەلەپ سويلەمەيتىن بالا جادىمدا جاقسى ساقتالعان. اسىرەسە, نۇرسۇلتاندى باسقا مۇعالىمدەردەن گورى جا­قىنىراق بىلۋىمە, سول كەزدەگى قىزمەت جاع­دايىم سەبەپ بولدى. مەن قازىرگى قارا­ساي اۋدانىنىڭ ورتالىعى قاسكەلەڭدەگى اباي اتىنداعى مەكتەپ-گيمنازيادا 53 جىلداي ساباق بەرسەم, سونىڭ 37 جىلىندا مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بول­دىم, ول كەزدە زاۆۋچ دەيتىن, سول قىزمەتتى اتقاردىم. وعان قوسىمشا مەكتەپتەگى پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولدىم. مەكتەپ ديرەكتورى ءابدىراحمان بايجانوۆ ناعىز ۇلاعاتتى ۇستاز, مىقتى ۇيىم­داس­تى­رۋ­شى ەدى. ءتىپتى, ا.بايتۇرسىنوۆ, ى.ال­تىن­سارين سياقتى دەموكراتشىل, اعارتۋشى دارەجەسىندەگى ۇستاز بولدى دەسەم, ارتىق ەمەس. سول كىسىنىڭ ارقاسىندا 50-80-ءشى جىلدار ارالىعىندا مەملەكەتتىك جاۋاپتى قىزمەت اتقارعان بىرقاتار ازاماتتارمەن تانىس بولدىم. سونىڭ ءبىرى ءا.بايجا­نوۆ­تىڭ كۋرستاسى, قازىرگى اباي اتىنداعى ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەڭ العاشقى تۇلەگىنىڭ ءبىرى, ون بەس جىلداي رەسپۋبليكا وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىن باسقارعان, پەداگوگيكا عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءابدى­حاميت سەمباەۆ ەدى. قازاقستانعا ماسكەۋ جىبەرگەن باسشىلار بىرىنەن سوڭ ءبىرى كەلىپ, بىرقاتار جاۋاپتى قىزمەتتەگى قازاق ازاماتتارى جۇ­مىستان ىعىستىرىلعاندا, ول كىسى كازگۋ-ءدىڭ (قازمۋ) پرورەكتورى بولىپ, ءبىزدىڭ مەكتەپكە پەدپراكتيكاعا ستۋدەنتتەرىن اكە­لىپ, ساباقتارىنا قاتىسىپ, سونى تالداپ, بىزدەرگە اقىل-كەڭەسىن ايتىپ كەتەتىن. وسىن­داي ۇلاعاتتى ۇستازدارمەن قىزمەت جا­ساۋىم, ولاردىڭ اقىل-كەڭەسى, ۇلگى-ونە­گەسى مەنىڭ پەداگوگ ماماندىعىن سۇيۋىمە, باسقا سالاعا اۋىسپاي, ۇزاق جىلدار قىزمەت ىس­تەۋىمە اسەر ەتتى. مىنە, وسىنداي جاع­دايدا اللا تاعالا نۇرسۇلتان ەكەۋىمىزدى كەزدەستىردى. 1957 جىلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى شا­مال­عانداعى فۋرمانوۆ اتىنداعى قازاق-ورىس مەكتەبىنىڭ توعىزىنشى كلاسىن بىتىر­گەنمەن, ول كەزدەرى قازاق مەكتەبىنە دەگەن كوزقاراس, كوڭىل ءبولۋ كەمشىندەۋ, سوعان بايلانىستى بولار, بۇلار وقيتىن ونىنشى كلاستا جەتى-اق بالا قالادى. اري­نە, ءبىر كلاستا ساناۋلى عانا بالا ۇس­تاۋ­دىڭ مەملەكەتكە پايداسى شامالى. سودان وقۋ جىلى باستالعاندا جەتى بالا قاس­كەلەڭدەگى اباي اتىنداعى ورتا مەك­تەپ­تىڭ جانىنداعى ينتەرناتقا ورنالاس­تى­رى­لاتىن بولىپ شەشىلەدى. ارينە, مەكتەپكە جاڭادان بالا كەلگەندە, ىشىندە تەنتەگى, دۇ­رىسى بار ما دەپ سىن كوزبەن قاراۋ – مۇعالىمدەرگە دە, وقۋشىلارعا دا ءتان نارسە عوي. بايقايمىز, شامالعاننان وزىمەن بىرگە كەلگەن تۇرعىلاستارىنىڭ ىشىندە وسى اققۇبا وقۋشى بويى جاعىنان دا, ويى جا­عىنان دا ەرەكشەلەۋ بولىپ كورىندى. “ياپىر­ماۋ, مىناۋ ءبىر دۇرىس بالا عوي” دەگەن پىكىر مەندە دە بولدى. ول بالانىڭ كيگەن كيىمىنەن, ءجۇرىس-تۇرىسىنان بىردەن اڭعارىلدى. جوعارىدا ايتتىم عوي, پار­تورگ ءارى زاۆۋچ بولعاندىقتان, مەكتەپتىڭ وقۋ ءۇردىسى, ساباقتان, مەكتەپتەن تىس جۇ­مىس­تىڭ بارلىعى ماعان جۇكتەلگەن. ويت­كەنى, ول كەزدە زاۆۋچ بىرەۋ عانا. سوندىقتان مەكتەپتەگى كومەكشىلەرىم – وقۋشىلاردىڭ پيونەر, كومسومول ۇيىمدارى, وقۋشىلار كو­ميتەتى. وسى ۇشەۋى. جالعىز ءوزىم ۇلگەر­مەيتىندىكتەن, ساباقتان, مەكتەپتەن تىس وتەتىن ءتۇرلى شارالار, ويىن-ساۋىق كەش­تەرى, بولماسا سپورتتىق جارىستار, ت.ب. جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋعا سولاردى جۇ­مىل­دىرامىن. مۇنداعى ماقساتىمىز, بىرىن­شىدەن, سول ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن جاق­سارتۋ ارقىلى بالالاردى وقۋعا عانا ەمەس, قوعامدا, مەكتەپ, اۋدان كولەمىندە بو­لىپ جاتقان جاڭالىقتارمەن قىزىق­تى­رۋ, ولاردىڭ وي-ساناسىن, كوزقاراسىن سايا­ساتقا, ومىرگە بەيىمدەپ باۋلۋ. بايقايمىن, شامالعاننان كەلگەن بالانىڭ قوعامدىق جۇمىستارعا ەبى بار سياقتى. سوسىن ۇلگە­رى­مى قالاي ەكەن دەگەن نيەتپەن, ساباق­تا­رىنا قاتىسىپ, زەيىنىن, مۇعالىمنىڭ بەرگەن ساۋالىنا جاۋاپتارىن تىڭداپ ءارى سىني كوز­قاراسپەن قاراپ ءجۇردىم. بالا ءوزىم ساباق بەرەتىن شاكىرتتەرىمنەن دە, جاڭادان كەلگەن كلاستاستارىنان دا وزگەشە. سودان بۇل بالانىڭ ماعان ناعىز كومەكشى بولا­تىنداي يكەمى بارلىعىنا كوزىم جەتە ءتۇستى. بىرتىندەپ وزىنە دە, كلاسس جەتەكشىسىنە دە تاپسىرما بەرىپ, باقىلاپ ءجۇردىم. ول ۋاقىتتاعى ءتارتىپ بويىنشا قىركۇيەكتىڭ سوڭىندا بۇكىل اۋدان بويىنشا كومسومول ۇيىمدارىنىڭ جىلدىق ەسەبى تىڭدالادى. سول جاعدايدى ويلاستىرا كەلە, بۇرىنعى كومسومول كوميتەتى حاتشىسىنىڭ ورنىنا نۇرسۇلتاندى ۇسىنۋدى ءجون كوردىم. دي­رەك­تور, ۇستازدار ۇجىمى ءۇش كاندي­دا­تۋرانى تالقىلاعاندا, تاڭداۋ نۇرسۇلتانعا ءتۇستى. ءسويتىپ, از ۋاقىتتا ءوزىن جان-جاقتى تانىتقان نۇرەكەڭدى قازان ايىنىڭ باس كەزىندە مەكتەپ كومسومول ۇيىمىنىڭ ەسەپ بەرۋ جينالىسىندا ءبىراۋىزدان سايلادىق. بۇگىندە سول كەزدەگى بالا نۇرسۇلتانعا دە­گەن سەنىمىم الداماعانىن, ال شاكىرتىمنىڭ سونى اقتاي بىلگەنىن ەرەكشە ماقتانىش ەتەمىن. – جاڭا سوزىڭىزدە نۇراعانى باسقا با­لالارعا قاراعاندا ەرەكشە وقۋشى بولدى دە­دىڭىز. مەكتەپتەگى ونداي زەرەك, العىر شاكىرت­تى وزگە مۇعالىمدەردىڭ بايقاماۋى, ول تۋرالى ءسوز ەتپەۋى مۇمكىن ەمەس. ويلانىپ كورىڭىزشى... – ونىڭ راس, نۇرسۇلتاننىڭ قوعامدىق جۇمىسقا بەيىمدىلىگىن, ءوز قۇرالىپتاس­تا­رى­نىڭ اراسىنداعى بەدەلى مەن ىقپالىن, ءسوزىنىڭ وتىمدىلىگىن جالعىز مەن ەمەس, باسقا مۇ­عالىمدەر دە بايقاعان. ۇزىلىستە مۇعالىم­دەر بولمەسىنە جينالادى ەمەس پە. ال مەنىڭ قىزمەت ورنىم سول بولمەدە بول­عان­دىقتان, مۇعالىمدەردىڭ اڭگىمەسىنە قۇلاعىڭ قا­لايدا تۇرىك وتىرادى. سوندايدا مۇعا­لىم­دەردىڭ: “اناۋ شامالعاننان كەلگەن اققۇبا بالا ەرەكشە, ءوزى سىپايى, وقۋعا زەيىنى دە باسقالاردان ەرەك. ونىڭ ۇستىنە سۇراق قويۋى قانداي!” دەيتىن اڭگىمەلەرىنە قانىق ەدىم. ۇستازدار اراسىندا جاسى الپىسقا تايانعان قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى عابباس بەيسەنبەتوۆ اعايدىڭ مىنەزى قاتالداۋ, ونشا كوپ ەشكىمدى جاقتىرا قويمايتىن, كەۋدەسى بار ادام ەدى. بىردە عابەكەڭنىڭ اڭگىمەسىن قۇ­لا­عىم شالىپ قالدى. “وي, انا شامال­عان­نان كەلگەن نۇرسۇلتان دەگەن وقۋشى مەنى ۇياتقا قالدىرا جازدادى. سەندەر دە ساق بولىڭدار. ءبىز كەيدە اڭعارماي اۋزىمىزعا كەلگەن ءسوزدى سوعىپ جىبەرەمىز”, دەدى. سوسىن مۇعالىمدەر “ايتىڭىزشىنىڭ” استىنا الدى. “كلاستا جاڭا ساباق ءوتىپ, “سۇلۋشاش” رومانىن تالداپ تۇرعانمىن. ءبىر جەرىندە قىز بەن جىگىتتىڭ كولەڭكەدە اڭگىمەلەسىپ تۇرعاندا اعاشتىڭ بۇتاعىنا قونعان تورعايدىڭ ساڭعىتىپ جىبەرەتىنى بار. سوعان كەلگەندە “ساڭعىتتى” دەگەن ءسوز اۋزىما تۇسپەي, “نەتىپ كەتتى” دەپپىن. جانە ءبىر رەت ەمەس, ءۇش رەت قايتالاسام كەرەك. سو­دان شىعارمانى تالداپ ءبىتىپ: “ال با­لا­لار, جاڭا ساباق بويىنشا سۇراقتارىڭ بار ما؟” دەسەم, الگى بالا: “اعاي, مەنىڭ ءبىر سۇراعىم بار ەدى”, دەپ قولىن كوتەردى. ويىمدا ەشتەڭە جوق: “ايتا عوي” دەدىم. “اعاي, ول قىزدى تورعاي نەگە “نەتە” بەرە­دى؟”, دەگەنى. ء“وزىڭىز ءبۇلدىرىپسىز عوي” دەپ مۇعالىمدەر ك ۇلىپ جاتىر. ء“يا, ءوزىم ءبۇل­دىر­دىم. سونان كەيىن عوي سەندەرگە “اباي بو­لىڭدار, وقۋشىلارعا بالا دەپ قاراي بەر­مەيىك” دەپ ايتىپ وتىرعانىم عوي”, – دەدى. نۇرسۇلتان 1993 جىلى اباي مەكتە­بى­نىڭ 55 جىلدىق تويىنا كەلگەندە الدى­مەن ۇستازدارىن ويىنا ءتۇسىرىپ, ارتىنان وسى اڭگىمەنى ايتىپ, جۇرتتى كۇلدىرگەنى بار. ول كەزدە ساباق بەرگەن كوزى ءتىرى ءۇش مۇ­عالىمى بار ەدىك, نۇرسۇلتاننىڭ وسى جاعدايدى ۇمىتپاعانىنا تاڭعالدىق. ونىمەن بىرگە حيميا-بيولوگيا پاندەرى مۇعالىمدەرىنىڭ: “اناۋ شامالعاننان كەل­گەن بالا وقۋ باعدارلاماسىنا قاتىستى سۇ­راقتاردى باسقا ماتەريالدارمەن بايلا­نىس­تىرىپ قويادى” دەگەنى دە ەسىمدە قالىپ­تى. نۇرسۇلتانعا تاريح پانىنەن ساباق بەرىپ جۇرگەنىمدە, وزىمە دە سان رەت سۇراق قويعانى بار. ول كەزدە قازاق كسر تاريحى جەكە ءپان بولىپ وقىتىلمايتىن. باعدار­لا­ما بويىنشا قازاقستان تۋرالى كسرو تاريحىندا نەبارى ون ءۇش-اق ساعات بەرىلگەن. ال كسرو تاريحىندا رەسەيدىڭ مەملەكەت­تىك قۇرىلىسى, ەكونوميكاسى مەن مادە­نيەتىنىڭ دامۋى, باسقارعان پاتشالارى, باتىرلارى تۇگەلىمەن ايتىلادى. بىردە نۇرسۇلتان: “اعاي, ءسىز ىلعي رەسەيدىڭ تا­ريحىن ءتۇپ-تامىرىمەن ايتاسىز دا, قازاق­ستانعا كەلگەندە ول جايلارعا توقتالماي كەتەسىز؟ ورىستىڭ پاتشاسىن, باتىرلارىن ايتقاندا نەگە قازاقتىڭ باسشىلارى, با­تىر­لارىمەن بايلانىستىرمايسىز؟” دەگە­نى. ساسىپ قالدىم. كوردىڭىز بە, وقۋشى وسى نازىك جايدى اڭعارىپ قويعان. بۇكىل كلاستىڭ كوزىنشە “وقۋ باعدارلاماسى وسىلاي, وعان رۇقسات جوق” دەپ ايتۋعا بول­ماي­دى, ءوزىم ءبىر جاعىنان پارتيا ۇيى­مىنىڭ حاتشىسىمىن, ەكىنشىدەن, مۇعالىم رەتىندە “وقۋ باعدارلاماسىندا ۇلتتىق جاع­دايلار ەسكەرىلمەگەن” دەپ ايتۋعا حا­قىم جوق. سوسىن: “قازاق كسر-ءىن وتۋگە ساعات از بولىنگەن, كەيىن كوبەيگەن كەزدە تال­داپ وقيمىز. ال ەگەر كەيبىر تۇسىنىكتەر قاجەت بولسا, ساباقتان كەيىن قال, جاۋاپ بە­رەيىن”, دەدىم. سودان ارتىنان وقۋ باع­دارلاماسىنىڭ جوعارى جاقتان وسىلاي بەكىتىلىپ بەرىلگەنىن ايتتىم دا: “ال مۇنىڭ ءبارىن قايدان وقىپ, ءبىلىپ ءجۇرسىڭ؟” دەپ سۇراعانىمدا: “اعاي, پالەن جازۋشىنىڭ كىتابىندا پالەن دەگەن حان, بي, پالەنباي دەگەن باتىردى وقىعانمىن” دەي كەلە, سول زامانداعى مەملەكەتتى باسقارۋ ءتارتىبى, حالىقتىڭ بىرلىگى سياقتى اڭگىمەنى ايتىپ بالا ساي­راپ تۇر. سو­سىن اۋىلداعى ۇلكەن كى­سىلەر­دەن, اكە­سى­نەن ەس­تىگەنىن دە جەتكىزدى. ونىسى راس. مەن دە ونى ءوز اكەمنەن, اتام­نان بى­لە­مىن. بالا كەزى­مىز­دە كۇن ىستىعى قاي­تىپ, ءتۇس اۋا ۇلكەن ءۇي­دىڭ كو­لەڭ­كە جا­عىنا اۋىل ادام­دارى جي­نا­لىپ, قاريالار اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىن. سوندا ەل بيلەگەن بيلەر, رۋ­دىڭ اقىلدى ادامدارى, باتىر, كۇرەسكەرلەر جاي­­ىن­دا ءبىز دە قي­سايىپ جا­تىپ تىڭ­داي­تىنبىز. مە­نىڭ تاريح­شى بولۋىما وسى جاع­داي­لار اسەر ەتتى مە دەپ ويلايمىن. سىزگە ءبىر قىزىق اي­تايىن, نۇرسۇلتان 10-شى كلاستا وقىپ جۇر­گەن­دە كازگۋ-ءدىڭ في­لو­لو­گيا فاكۋلتەتىنىڭ ءبىر توپ ستۋ­دەنت­تەرى – مىرزاتاي جولداس­بە­كوۆ, ءابىش كە­كىل­باەۆ, قادىر مىر­زاليەۆ, دۇكەنباي دوس­جا­نوۆ, مۇحتار ماعاۋين, جەنپي-ءدىڭ رەكتورى بول­عان, مارقۇم س.يساەۆ ءبىز­دىڭ مەكتەپكە پەدپراك­تي­كادان وتۋگە كەلدى. قادىر سول جىلى مەك­تەپ بىتىرە­تىن وقۋ­شى­مىزدى جاقسى كورىپ, كەيىن سالتانات دە­گەن سول قىزىمىزعا ۇي­لەن­دى. ال مىرزاتاي بىرگە وقي­تىن ءماريا كەلىن­مەن ۇيلەنگەن ەكەن, بىر­گە كەل­دى, ءوزى ماعان كو­مەكشى بول­دى. ءما­ريا ونىنشى كلاسقا ساباق بەرۋگە بار­سا, نۇرسۇلتان سۇراقتىڭ استىنا الاتىن كورىنەدى. “ونىنشى كلاستاعى نۇرسۇلتان دەگەن بالا سۇراقتى كوپ قويادى, بارۋعا جۇرەكسىنەمىن”, دەپ جۇبايىنا ايتاتىن كورىنەدى. ءسويتىپ, مىرزەكەڭ كەلىنشەگىنىڭ ورنىنا ءوزى بارىپ, ساباق بەرىپ ءجۇردى. – شاكىرتىڭىزدىڭ تاعى دا قانداي قاسيەتتەرىن بولە-جارا ايتقان بولار ەدىڭىز... – 53 جىلدا الدىمنان تالاي شاكىرت ءوتتى. كوپشىلىگىندە جاقسى وقيتىن, كوش­باس­شىلىق قابىلەتى بار وقۋشىلار جاستىق­تىڭ اسەرى مە, ءوزىن بىلگىش ساناپ, كەۋدە كوتەرىپ, ياكي, بىلگەنىن ماقتان ەتكىسى كەلىپ تۇرادى. ال نۇرسۇلتاندا ونداي مىنەز جوق ەدى. ينتەرناتتا جەتپىستەي بالا جاتىپ وقي­دى. ءبىر بولمەدە 7-8, كەيبىرىندە ون­شاق­تى بالادان تۇراتىندىقتان, ول جەردە وتىرىپ ءۇي تاپسىرماسىن ورىنداۋعا ەش مۇمكىندىك جوق. سوندىقتان ينتەرنات بالا­لارى دايىندالۋعا كەشكىلىك مەكتەپكە كەلەتىن. نۇرسۇلتان كومسومول ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى رەتىندە سونى ۇيىمداستىرىپ, با­قىلايتىن. ول كەزدەرى قازىرگىدەي مۇعا­لىم­دەر وقۋشىنىڭ سوڭىنان سالپاقتاپ جۇر­مەيدى. ولارعا سەنەتىنبىز. نۇرسۇلتان ۇل­گەرىمى ناشار وقۋشىلارعا ءۇي تاپسىر­ما­سىن ورىنداۋعا كومەكتەسىپ جۇرەتىنىن باي­قايمىن. بۇگىندە زەينەتكەر, ۇزاق جىل مۇ­عالىم, مەكتەپ ديرەكتورى بولعان كلاستاسى كۇلاشتىڭ: “اعاي, مەن ءوزى ماتەماتيكادان ونشا ءتاۋىر ەمەس ەدىم. كەيدە كەڭەسىن پايدالانسام, كەيدە ءۇي تاپسىرماسىن تەكسەرىپ بەرەتىن نۇرسۇلتان”, دەگەنى بار. قاراپ وتىرسام, نۇرسۇلتاننىڭ بو­لا­شاقتا ۇلكەن وي ازاماتى بولاتىندىعى, كەلەشەككە قاراي ۇمتىلۋ, تالاپتانۋعا بەيىم­دىلىك قاسيەتى سول جاس كەزىنەن قالىپ­تاسقان ەكەن. اۋدان ورتالىعىنداعى ەكى مەكتەپ – ءبىرى ورىس, ءبىرى ءبىزدىڭ قازاق مەك­تەبى باسەكەدە بولدىق. قاشاندا اۋدانداعى مەرەكە, ميتينگىلەردە ەكى مەكتەپ وقۋ­شىلارىنىڭ كولونناسىن الدىعا سالاتىن. كولوننالاردى بەزەندىرۋ, وقۋشىلار مەن مۇعالىمدەردىڭ اياق الىپ ءجۇرىسىن رەتتەۋ مەنىڭ موينىمدا. جالعىز ادام نە ىستەسىن, مۇندايدا كومەكشىلەرىم – ۆوەنرۋك, كومسومول كوميتەتىنىڭ جەتەكشىلەرى. سوندا نۇرسۇلتانعا تاپسىرما بەرسەڭ جاۋاپ­كەرشىلىكپەن قاراپ, تياناقتى ىستەي­دى. ەش جاعىمپازدىق, جالپاڭداۋ جوق. مەك­تەپ نامىسىن قورعاپ تۇرعانى باي­قالاتىن. كەيدە تاپسىرمانى الىپ تۇرىپ: “اعاي, مىنا جەرىن بىلاي جاساساق قاي­تەدى؟” دەپ ماعان اقىل تاستاعانداي بولادى. شىنىندا دا, كەيبىر كەلىڭكىرەمەي, جەت­پەي تۇرعان جەرىن ءدوپ باسىپ ايتىپ تۇر. “وي, اينالايىن نۇرسۇلتان, مىنا ايت­قانىڭ دۇرىس بولدى, وسىلاي جاسايىق” دەپ وقۋشىما يلاناتىنمىن. سوندايدا نۇرسۇلتاندى سۇيىكتى شاكىرتىم عانا ەمەس, جاس كومەكشىم ساناپ ريزا بولاتىنمىن. كوردىڭىز بە, سول كەزدە بالادا ۇلكەن كەلە­شەك, تۇلعالىق نەگىزدىڭ ءىزى بولعان. تاعى ءبىر قاسيەتى – رەتى كەلگەندە ءازىل-قالجىڭنىڭ دا ءتۇبىن تۇسىرەتىن. اسىرەسە, بىرگە جۇرگەن ۇل-قىزداردى قايران قالدىراتىن اقجار­قىن, اقتارىلا سالاتىن ادەمى ءبىر كۇلكىسى بولۋشى ەدى. جانە ءبىر جاقسى قاسيەتى –جاس­تايىنان سپورتپەن شۇعىلدانىپ, شى­مىر بالالاردى ۇيىمداستىرىپ, ءوزى تورەشى بولىپ جۇرەتىن. قىستا جوعارى كلاسس وقۋشىلارى اراسىنان شاڭعىشىلار توبىن قۇرىپ, ءوزى باسقاردى. ول كىسىنىڭ شاڭعىعا اۋەستىگى سول بالا كەزدەن قالىپتاسقان. – سوندا نۇراعاڭ دا ينتەرناتتا جا­تىپ وقىعان با؟ – جوق. شامالعاننان كەلەتىن 7 بالاعا ورىن بولعانمەن, نۇرسۇلتاندى اكەسى ين­تەرناتقا جاتقىزبادى. سوسىن ءابىش اقسا­قال­عا: ء“سىز جاسالعان جەڭىلدىكتەن قاشقا­نى­ڭىز قالاي, ۇيىڭىزدە باسقا بالالارىڭىز بار, اۋىرتپالىق تۇسەدى عوي” دەگەن اقى­لىمىزعا: “ينتەرناتتا جاتسا, كوپشىلىكتىڭ اراسىندا ويىنعا اينالىپ, وقۋىن نا­شار­لا­تىپ الادى. ءبىر تۋىسىمىزدىڭ ۇيىنە ازىق-ت ۇلىگىن بەرەتىن بولىپ كەلىستىم”, – دەدى. مىنە, كوردىڭىز بە, سول كەزدى عانا وي­لاي­تىن اتا-انا بولسا “جۇرتتىڭ بالاسى­مەن بىرگە جات, ۇكىمەتتىڭ بەرگەن دايىن تاماعىن ءىش” دەسە بولار ەدى عوي. بۇل جەردە بالاسىنىڭ كەلەشەگىن, جاقسى ءبىلىم الۋىن ويلاعان اكەنىڭ دە كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋلىعىن ايتساڭىزشى. “كەلەشەگىن ويلادى” دەگەنگە تاعى ءبىر دا­لەلىم بار. بالام ءتىل ۇيرەنسىن دەپ ورىس­تار كوپ تۇراتىن كوشەگە كوشىپ كەلگەنى. ەكىنشىسى, نۇرسۇلتان ويناپ جۇرگەندە كورشى ورىستىڭ بالاسى قولىنداعى گار­مو­نىن ۇستاپ كورۋگە بەرمەسە كەرەك, كەلىپ اكە­سىنە شاعىمدانادى. سودان اكەسى بالا­سىنىڭ بۇل اسپاپقا قىزىعۋشىلىعىن باي­قاعانى ما, الدە قاتارىنان قالماسىن دەگە­نى مە, سول جىلى بىرەۋدىڭ ءۇيىنىڭ ساما­نىن قۇيىپ, سونىڭ اقىسىنا قىمبات تا بولسا سىرناي ساتىپ اپەرەدى. ءسويتىپ, نۇر­سۇلتان سىرناي تارتۋدى ۇيرەنەدى. مەن سول گارموشكاسىن كوردىم. مەكتەپتە وتەتىن كەشتەردە گارموشكاسىن تارتىپ, ادەمى قوڭىر داۋىسىمەن قوسىلىپ ءان سالاتىن. كەيىن ابەكەڭ, گارمونعا قوسىمشا, قولدان دومبىرا جاساتىپ بەرەدى. جەتىنشى كلاسقا دەيىن ول دومبىرا شەرتىپ, ماندولين, سىرناي تارتىپ, قازاقتىڭ حالىق اندەرىن, ورىستىڭ چاستۋشكالارىن ناقىشىنا كەل­تىرە ورىندايتىن. اسىرەسە, دومبى­رامەن قوڭىر داۋىسقا سالىپ, جۇرەكتى قوزعايتىن اندەرىن ايتساڭشى... – سەيىتحان اعا, سول كەزدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ اكەسىن قانشا رەت كوردىڭىز, ول كىسى قانداي ەدى؟ – جاڭا ايتتىم عوي, العاش رەت بالا­سىن وقۋعا اكەلگەندە كەزدەستىم دەپ, ەكىنشى رەت شامالعانداعى ول كەزدە شكول دەسيات­ني­كوۆ دەيتىنبىز, كەيىن قۇرىلىسشى ما­مان­دارىن دايارلايتىن ۋچيليششە بولدى, سونىڭ ديرەكتورى مارقۇم عازيز جاپا­روۆ­تىڭ ۇيىندە قوناقتا كوردىم. ابەكەڭنىڭ قان­داي جاقىندىعى بارىن سۇراستىرسام, زايىبى گۇبۇيرا ول كىسىنىڭ نەمەرە قارىن­داسى ەكەن. سول جولى ول كىسىنى جاقىنىراق تانۋعا مۇمكىندىك تۋدى. سوندا عوي, اڭگى­مەمىز قۇرىلىسشىلار جاعىنا اۋىسقاندا ءابىش اقساقال ديرەكتور كۇيەۋ بالاسىنا ماستەرلىك ماماندىق الاتىندارعا ءوز اقىل-كەڭەسىن ايتىپ, قۇرىلىس ءىسىن جاقسى بىلە­تىن­دىگىن اڭعارتتى. وسىلايشا, مەنىڭ ەسىمدە ءابىش اقساقال كورەگەن, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ جان رەتىندە ساقتاۋلى. اسى­رەسە, ءوزى وقىماسا دا ادامنىڭ بالاسىنىڭ تابيعات دارىتقان تالانتىن سەزىپ, ەرتە باستان بايقاعانى, سونى دامىتۋعا مۇم­كىندىك جاساعانى قاتتى تاڭعالدىرادى. سول جولى اناسى ءالجاننىڭ قايىن ءسىڭلىسى گۇبۇيرامەن قوسىلىپ ءان سالعانى دا ەسىمدە قالىپتى. –­ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ون جىل بويى وقۋ وزاتى بولىپ, التىن مەدالعا ۇسىنىل­عانمەن, ونى الماعان ەكەن. نەگە؟.. – ول راس. ديرەكتورىمىز ءا.بايجانوۆ پەن ورىس ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمى يۋليا سەر­گەەۆ­نا بايەر بالانىڭ وبالىنا قالمايىق دەپ شىرىلداپ مينيسترلىككە دەيىن بار­دى. ونداعىلار: “بۇل ماسەلەنى قايتە­سىڭ­دەر, قويىڭدار. بالا ورىس تىلىنەن جازعان شىعارماسىندا ءبىر ءۇتىر ارتىق قويعان”, دەپ شىعارىپ سالعان. سودان ديرەكتوردى قايتا-قايتا شاقىرتىپ ءجۇرىپ, اياعىندا بالا التىن مەدال المادى. سويتسەك, نۇرسۇلتاننىڭ مەدالى ءبىر باستىقتىڭ بالاسىنا كەرەك بولعان ەكەن. – مەكتەپ ءبىتىرۋشى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى­نىڭ مەتاللۋرگ ماماندىعىن قالاۋىنا 1958 جىلى قازاقستان ماگنيتكاسىنا جاس­تار­دى شاقىرعان ۇندەۋدى اباي اتىنداعى ورتا مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ قولداۋى اسەر ەتكەن بە؟ – 1958 جىلى ەلىمىزدە مەتاللۋرگيا زاۋىتى سالىناتىن بولىپ, قازاقستان كوم­پارتياسىنىڭ نۇسقاۋىمەن قازاقستان ورتالىق كومسومول كوميتەتىندە وعان ونىن­شى كلاستى بىتىرگەن جاستاردىڭ بارۋى ءۇشىن رەسپۋبليكا بويىنشا ۇندەۋ قابىلداۋ جونىندە كەلىسىمگە كەلەدى. ۇندەۋ تاستاۋعا مينيسترلىك ءبىزدىڭ مەكتەپتى ۇسى­نادى. ويتكەنى, ءا.بايجانوۆ باسقارعان 1950-1960-شى جىلدارى مەكتەبىمىز رەسپۋب­ليكادا الدىڭعى قاتاردان تۇسپەگەن. ابە­كەڭنىڭ مىقتى ۇيىمداستىرۋشىلىق قا­بى­لەتى عوي, ول كىسى مەكتەپتەگى وتان سوعىسىنا قاتىسقان, بەيبىت ۋاقىتتا قيىنشىلىقتى كورگەن ساقاداي ساي مۇعالىمدەردى جاقسى پاي­دالاندى. مەنى دە ەسىك قالاسىندا مەك­تەپ ديرەكتورى بولىپ تۇرعان جەرىمنەن زا­ۆۋچ­تىق قىزمەتكە اتتاي قالاپ الىپ كەلدى. وسىلايشا, مەكتەبىمىز ۇندەۋدى جاريا­لادى دا جىبەردى. مىنە, وسى كەزدە مەك­تەپتىڭ كومسومول ۇيىمىنا جەتەكشىلىك جا­سايتىن نۇرسۇلتاننىڭ بەدەلى زور بولدى. ەندى اۋداندىق قانا ەمەس, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق كومسومول كوميتەتتەرىمەن بايلانىسى كۇشەيدى. سودان مەملەكەتتىك ەمتيحان اياقتالىپ, ۇندەۋدىڭ شەشىمىن ورىندايتىن ۋاقىت تا جەتەدى. وك, وبكوم كومسومولدىڭ وكىلدەرى “ۇندەۋ قابىلدان­دى, بارلىق جەردە قولداۋ تاۋىپ جاتىر, بالالاردىڭ اتا-انالارىمەن سويلەسەيىك” دەدى. ال ءبىز بۇل جاعدايدى اتا-انالارمەن كەلىسپەگەن ەكەنبىز. سودان اتا-انالاردى شا­قىرىپ, تۇسىنىك جۇمىسىن جۇرگىزگە­نى­مىزدى قايتەيىك, ءبىر اتا-انا تۇرىپ: “وۋ, مۇعالىمدەر, بۇلارىڭ قالاي؟ ابەكە, ءوزىڭىز ءجون-جوسىقتى بىلەتىن ادامسىز, بىزبەن نەگە كەلىسپەگەنسىزدەر. قاراعاندى شاحتەرلەر مەن كىلەڭ سوتتالعانداردىڭ باراتىن جەرى. وعان بالالاردى قالاي جىبەرەمىز؟” دەگەنى سول ەكەن, باسقا اتا-انالار شۋلاپ شىعا كەل­سىن. قىسقاسى, باستاما كوتەرگەن مەك­تەپ­تەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى باستاعان 7-8 بالا عانا تەمىرتاۋعا اتتاندى. مىنە, زاۋىت­تىڭ ىرگەتاسىن سولار قالاستى. قو­ناەۆ اقساقالدىڭ زاۋىت اشۋداعى ماقساتى ەلىمىزدە اۋىر ونەركاسىپتى دامىتۋ بولسا, ەكىنشىدەن, قازاق جاستارىنان مەتاللۋرگ ماماندارىن دايىنداۋ ەدى. ۋكراينانىڭ دنەپرودزەرجينسك مەتاللۋرگيا زاۋىتىنا پراكتيكاعا جىبەرىلگەن 200 بالانىڭ ءبىرازى تاۋقىمەتىنە, ءبىرازى ورىس ءتىلىن بىلمەگەن­دىك­تەن تاستاپ كەتكەن. ال ورىس ءتىلىن بىلە­تىن, جۇمىس ىستەپ شىنىققان نۇرسۇلتان باسقا دا رەسپۋبليكادان كەلگەن جاستارمەن تانىسىپ, ءارى كەشكى ۋچيليششەدە وقىپ, ءارى پراكتيكادان ءوتىپ كەلەدى. ءسويتىپ, تەمىرتاۋدىڭ العاشقى بولاتىن قورىتقان قازاق جىگىتتەرىنىڭ ءبىرى نۇرسۇلتان بولدى. – سەيىتحان اعا, ەلباسى مەكتەپتەن كەيىن كازگۋ-دىڭ حيمفاگىنە قۇجات تاپسىرعان عوي. سوندا قالاي؟ – ول راس. اتا-انالاردىڭ جاڭاعىنداي اڭگىمەسىنەن كەيىن باعىمدى سىناپ كورسەم دەپ, كازگۋ-دىڭ حيمفاگىنە قۇجاتىن تاپسىرادى. ابيتۋريەنت رەتىندە جاتاق­حانا­عا جاتىپ, تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن باس الماي ساباققا دايىندالادى. بىراق, بولمەدەگى قالعان ءۇش بالا ساباقتىڭ بەتىن اشپايدى, كۇندە قىدىرىس. ولار ەمتي­حان­نان كىلەڭ ءتورت پەن بەس السا, نۇرسۇلتان ەكى ءتورت الادى. سويتسە ولار تانىستىقپەن كەلگەن دوكەيلەردىڭ بالالارى بولىپ شى­عادى. جاس جىگىت وسى ادىلەتسىزدىككە قات­تى نالىپ, ءارى قاراي ەمتيحاندى جالعاستىر­سام با, جالعاستىرماسام با دەپ, پان­في­لوۆ پاركىنىڭ توڭىرەگى بولۋى كەرەك, سە­رۋەنگە شىعادى. بايقايدى, ۇشقىش كيىمىن كيگەن سىمباتتى ءۇش جىگىت كوشەدەگى جۇر­گىن­شىلەرمەن الما-كەزەك سويلەسەدى. جانى­نان وتە بەرە اڭگىمەلەرىنە قۇلاق تۇرسە, ۇمىتپاسام تامبوۆ قالاسىنداعى ۇشقىش­تار دايارلايتىن ۋچيليششەگە تالاپكەر جي­ناۋعا كەلگەندەر ەكەن. سويلەسەدى. ۋچيلي­ششەگە ورتا مەكتەپتى جاقسى بىتىرگەن, دەن­ساۋلىعى مىقتى جىگىتتەردىڭ الىناتىنىن ايتادى. نۇرسۇلتانعا بۇل مۇمكىندىك ۇناي­دى. ارمانشىل جاس ولاردىڭ دا كوڭىلىنەن شىعادى: كەلبەت-كوركى كەلىسكەن, ورىسشا سايراپ تۇر, تۇلعالى دا تۇرپاتتى. قۇجات­تا­رىن سۇرايدى. ول كازگۋ-گە تاپسىر­عانىن ايتادى. “ولاي بولسا, اتا-اناڭمەن كەلىسىپ, قۇجاتتارىڭدى اكەلىپ كورسەت” دەپ وزدەرى توقتاعان جەردىڭ مەكەن-جايىن بەرەدى. سودان الىپ ۇشىپ شامالعانعا كەلىپ, اتا-اناسىنا: “كازگۋ-دەن كونكۋرس­تان وتپەيتىن ءتۇرىم بار, ودان دا ۇشقىش بولسام” دەيدى. اكەسى پىكىرىن اشىق ايت­پاعانمەن, اناسى ءالجان: “اينالايىن بالام-اۋ, جەر جەتپە­گەندەي اسپاندا نەڭ بار؟ ەكىنشى, ۋكراينا دەگەنىڭ قاي جاق...”, – دەپ رۇقساتىن بەرمەيدى. مىنە, نۇ­رە­كەڭ­نىڭ جولى تەمىرتاۋ جاققا اشىلۋىنىڭ ءبىر سىرى وسىنداي. – سەيىتحان اعا, ءوزىڭىز بىلەسىز, اۋىزبەن ايتقانعا بولماسا, ەل باسقارۋ وڭاي ەمەس. قاشاندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۋاقىتى شەكتەۋلى, ەسەپتەۋلى. دەگەنمەن, وقۋ بىتىرگەننەن كەيىن پەشەنەلى شاكىرتىڭىزبەن قانشا رەت كەزدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى؟.. – 7-8 رەت شىعار. مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىنگى ەڭ العاشقى جۇزدەسۋىمىز الما­تىداعى جوعارى پارتيا مەكتەبىنە وقۋعا كەلگەندە. ەكەۋمىز الماتىنىڭ اۆتو­بە­كەتىندە جولىعىپ قالدىق. جانىندا ەكى جولداسى بار, شامالعاننان كەلە جاتىر ەكەن. مەن قاسكەلەڭگە جۇرگەلى تۇرعانمىن. قۇشاقتاسىپ, قاۋىشا كەتتى. “اعا, جولاي قاسكەلەڭگە سوعىپ, مىنا جىگىتتەردى وقىعان مەكتەبىمە اپاردىم. مەكتەپ جابىق بولعان سوڭ, وقىعان كلاسىمدى تەرەزەدەن كور­سەت­تىم”, دەدى. “وي, اينالايىن-اي, مەكتەپتىڭ جابىق بولعانى بۇگىن دەمالىس قوي. كەلەتىنىڭدى بىلگەندە ءبىر امالىن جاسار ەدىم عوي”, دەدىم. وسىلاي قوش ايتىستىق. ەكىنشى رەت قازاقستان ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ونەركاسىپ جونىندەگى حاتشىسى بولعاندا قىزمەتىمەن قۇتتىقتاپ باردىم. 1988 جىلى نۇرەكەڭ مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى كەزىندە قاراساي اۋداندىق پارتيا كونفەرەنتسياسىنا كەلىپ قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى. سوندا كەزدەسكەندە ەكەۋىمىزدىڭ ەسكەرتكىشكە سۋرەتكە تۇسكەنىمىز بار. بۇل ءۇشىنشى كەزدەسۋىمىز ەدى. مەكتەپتىڭ 55 جىلدىعىنا ول كىسىنى شاقىرۋدى ۇجىم ماعان جۇكتەدى. شاقىرۋ بيلەتىن الىپ, رەزيدەنتسياعا كەلدىم. سول كەزدەگى نۇرەكەڭنىڭ كومەكشىسى اقان بيجانوۆ كەزدەسۋگە كومەگىن بەردى. كىردىم. سونداي ۇلكەن قوشەمەتپەن قارسى الادى دەپ ويلاماعان ەدىم. ورنىنان تۇرىپ كەلىپ قارسى الىپ, ءوز ورىنتاعىنا وتىرماي, قاپ­تالداعى كرەسلولارعا جايعاسىپ, الدى­مەن مۇعالىمدەردى, شاكىرتتەردى, ەل-جۇرتتى, سوسىن جاعدايىمدى سۇرادى. قانداي ىزەت­تىلىك! ۇلكەندى سىيلاپ, ۇستازىن قۇرمەتتەپ تۇرعان شاكىرتىڭە قالاي جۇرەگىڭ ەلجىرە­مە­سىن!؟ ونداي شاكىرتتەن قالاي اينالماسقا!؟ ءتورتىنشى رەت وسىلاي كەزدەستىك. ودان سوڭ مەكتەپتىڭ 55 جىلدىق تويى­نا قاتىسۋعا كەلگەندە تاعى جۇزدەستىك. باع­دارلامادا كورسەتىلگەن ەكى ساعاتتىڭ ورنى­نا, ەمىن-ەركىن 4-5 ساعات اڭگىمەلەستى. مۇنى ول كىسىنىڭ ۇشقان ۇياسىن, ۇستاز­دارىن قۇرمەتتەگەنى دەپ بىلدىك. سول جولى: “وسىندا مەنىمەن وقىعان جىگىتتەر, قىزدار بار ما؟” دەگەندە, قاتىسىپ وتىرعاندار­دىڭ 15-16-سى ورىندارىنان تۇردى. 34 جىلدان كەيىنگى كەزدەسۋدە ولاردىڭ ارقاي­سىسىنىڭ اتىن اتاپ: “مەن سەندەردى ۇمىت­قان جوقپىن”, – دەپ جۇرتتى دۋ كۇلدىردى. سوسىن كلاستاعى وجەت, پىسىق قىز كۇلاش­تى ىزدەپ, ونىڭ قىزىقتارىن ايتتى. وتىز-قىرىق جىل وتسە دە بالالىق داۋرەندى ۇمىت­پاي, ويعا ءتۇسىرۋدىڭ ءوزى قانداي عانيبەت. نۇرەكەڭ 55 جىلدىققا قاتىسىپ كەتكەن سوڭ, پرەزيدەنتتىڭ وقىعان مەكتەبىن كورەمىز دەپ تەك اۋىل اراسى ەمەس, وبلىس, كورشى رەسپۋبليكا, ءتىپتى شەتەلدەردەن كەلۋشىلەر كوبەيە باستاعاندا, ءبىر كلاسقا ورنالاسقان مۇراجايىمىز تارلىق ەتتى. ول كەزدە نۇرەكەڭ وقىعان مەكتەپ ءۇيى ينتەر­ناتتىڭ جاتاقحاناسىنا بەرىلىپ, جاڭادان ەكى قاباتتى مەكتەپ عيماراتى بوي كوتەر­گەن. كەيىن ينتەرنات تاراتىلعاندا ءبىر بولىگى جاس مۇعالىمدەرگە پاتەرگە بەرىلدى دە, ءبىر جاعى بوس تۇرعان. اۋداننىڭ مۇراجايى دا جوق ەدى, وسى ماسەلەنى ويلاستىرا باس­تادىق. ونىڭ ۇستىنە 55 جىلدىققا كەل­گەن­دە ۇلكەن كىسى كەتەرىندە: “ەگەر مەكتەپكە قا­تىستى ماسەلە بولىپ جاتسا, ۇيالماي كە­لىپ حابارلاسىڭدار” دەگەن ءسوزى تۇرتكى بو­لىپ, مەكتەپ ديرەكتورى ءماريا حامزينا ەكەۋمىز نۇرەكەڭە ءبىزدى قابىلداۋىن ءوتىنىپ حات جازدىق. 1998 جىلى 15 مامىردا ول كىسىدەن شاقىرتۋ الدىق. ءبىزدى پرەزيدەنت اپپاراتى كەڭسەسىنىڭ باستىعى ماحمۇت قاسىمبەكوۆ قارسى الىپ, “سىزدەر ءۇشىن بەلگىلەنىپ قويىلعان كەستەنى بۇزىپ وتىر­مىز, سوندىقتان ول كىسىنىڭ ۋاقىتىن كوپ الماڭىزدار”, دەپ ەسكەرتتى. سودان نۇرە­كەڭ قابىلداپ, جاعدايىمىزدى, شاكىرت­تەر­دىڭ ۇلگەرىمىن سۇرادى, كەلەشەكتە ءبىلىم سا­لاسىندا ۇلكەن رەفورما بولاتىنىن, جاڭا ءتيپتى مەكتەپتەر سالىناتىنىنان دا حابار­دار ەتە كەتتى. ىلە نۇرەكەڭە كەلگەن شارۋا­مىزدى ايتتىق. “مۇراجاي جاساقتايتىن عيماراتتارىڭىز بار ما؟” دەپ سۇراي كەلە: “ويلارىڭىز دۇرىس ەكەن. وعان قاراجات كەرەك, قازىر جاعداي قيىنداۋ. اقساقال­دارىڭىزدى, بيزنەسمەندەرىڭىزدى جيناپ, اۋدان باسشىلارىمەن اقىلداسىڭىزدار. ولار قولداپ جاتسا, ءبىز دە قاراپ قالماس­پىز”, دەپ ءجونىن ايتتى. كوردىڭىز بە, قانداي ورىندى شەشىم. ال ءبىز: “اقشا بەرەدى, سوسىن جاساي قويامىز” دەپ بار­عان­بىز. ول كەزدە اۋدان اكىمى ءا.تويباەۆ ەدى, سول ايتىلعان جوسپار بويىنشا جۇمىس جاساپ, اۋداندىق ولكەتانۋ مۇراجايىن اۋداننىڭ 70 جىلدىعىنا تارتۋ ەتتىك. 2000 جىلى ءبىر جولى تۇسكەندە نۇرەكەڭ مۇرا­جايعا كەلىپ, ارالاپ كورىپ كەتتى. بۇدان ەكى جىل بۇرىن 1958 جىلعى مەكتەپ بىتىرۋ­شى­لەردىڭ 50 جىلدىعىنا نۇرەكەڭ تاعى كەلە المادى. بىراق وبلىس اكىمى س.ۇمبەتوۆ نۇرەكەڭنىڭ سالەم-ساۋقاتىن الا كەلىپ, مەكتەپكە اۆتوبۋس جانە وزىمەن بىرگە بىتىر­گەن كلاستاستارىنا التىن ساعاتتان سىي­لادى. سودان ءبىر ايدان كەيىن كىشى قىزى اليامەن كەلىپ كەتتى. بايقادىڭىز با, مەنىڭ شاكىرتىممەن كەزدەسۋىم ءجيى بولىپ تۇرادى. تاعى دا استانادا بەس رەت, تال­دى­قورعاندا ەكى رەت جولىققانىمىز بار. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جەڭىستىڭ 60 جىل­دىعىندا “پاراسات” وردەنىمەن ماراپاتتاپ تۇرعان ساتتەگى سۋرەتتى “مۇعالىمىمە جىبە­رەر­سىڭدەر” دەپ تاپسىرىپتى. ونىسىنا قاتتى ريزا بولدىم. ارينە, ول مەن ءۇشىن ەڭ قىمبات سۋرەت. – “ۇستاز تالانتتى بولسا, شاكىرت تالاپتى, ۇستازى اقىلدى بولسا, شاكىرتى دانا بولادى” دەگەن. سىزبەن اڭگىمە بارىسىندا وسى قاعيدا ەسكە ورالعانداي. – ونىڭ راس. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى اللانىڭ بەرگەن قابىلەت-قارىمىن, تالا­بىن, دارىنىن اڭعارا بىلگەن, ونى قاتەلەس­پەي باعدارلاي, باعامداي, باعالاي بىلۋمەن بىرگە, ومىرلىك مۇراتىندا دۇرىس پايدالانا بىلگەن, سونىمەن قاتار اڭعارىمپازدىقپەن ارى قاراي دامىتۋعا وراسان قىزمەت جاساعان. ايتادى ەمەس پە, “باسىڭا كەلگەن باقتى ۇستاي الماساڭ, ول قۇس سياقتى ۇشىپ كەتەدى” دەپ. سول ءۇشىن دە اللا تاعالا وعان اق جولىن بەردى. سونىڭ ارقاسىندا بۇگىنگى جەتىستىگىنە, جەڭىسىنە جەتىپ وتىر. مۇمكىن ول پرەزيدەنت بولامىن دەپ تە ويلاماعان شىعار, بىراق كەلەشەكتە وسى جولمەن جۇرسە, ادال ەڭبەگىمەن قىزمەت ەتسە, اي­تەۋىر قاتارىنان كەم قالمايتىنىن بىلگەن. مەن مەكتەپتە جۇرگەندە نۇرسۇلتان ۇلكەن عالىم بولادى دەپ ويلايتىنمىن. ءال-فارابي بابامىز ايتقان ەمەس پە, قانشا وقىپ, بىلگەنىڭمەن, تاربيەڭ, ادامگەرشىلى­گىڭ بولماسا, وندا وزىڭە دە, حالقىڭا دا پايداڭ شامالى دەپ. بايقاساڭىز, نۇرە­كەڭ­نىڭ ءوسۋ, دامۋ جولىندا تاربيە مەن ۇلاعات قاتار ءجۇرىپ وتىرعان. ياعني, ادامي پاراسات بولماسا مۇندايلىق بيىككە شىق­پاس ەدى. اق تىلەگىن, اق جۇرەگىن قۇدايىم قولداپ, بۇگىندە حالقى, ەلى, جۇرتى, كوپ ۇلت­تى قازاقستان, دۇنيە ءجۇزى تانىعان كوشباسشى دارەجەسىنە جەتتى. ال ول ليدەرلىگى قارا باسى ءۇشىن ەمەس, ءوزى تۋىپ وسكەن ەلىنىڭ اتىن شىعارۋعا, قانشاما كەزدەسكەن قيىندىقتاردى جەڭە بىلۋگە, حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعىن, كەمەل كەلەشەگىن قامداۋعا قىزمەت جاساپ جاتىر. لايىم ءتىل-كوزدەن امان بولسىن. – سەيىتحان اعا, اڭگىمەڭىزگە راحمەت. شاكىرتىڭىزدىڭ جەتىستىگىنە قۋانىپ, جاقسىلىقتارىنا كۋا بولا بەرىڭىز... *** قۇرمەتتى ارداگەر ۇستاز سەيىتحان اعا! تورقالى توقسان جاسقا تولعان ۇل­كەن مەرەيتويىڭىز قۇتتى بولسىن. ءومىر بويى ەڭ قاستەرلى ماماندىق يەسى – ۇس­تاز بولىپ ەڭبەك ەتىپ, مىڭداعان وقۋ­شى­لاردىڭ كوزىن اشىپ, جۇرەكتەرىنە ءبى­لىم ءنارىن قۇيۋ ۇلكەن باقىت دەپ بىلەمىن. سىزدەن ءبىلىم الىپ, ءتالىم-تاربيەڭىزدى كورگەن جانداردىڭ قاتارىندا ءوزىمنىڭ دە بار ەكەنىمدى اركەز ماقتان تۇتىپ, العىس سەزىممەن ەسكە الىپ جۇرەمىن. زەي­نەت­كەرلىككە شىققان سوڭ دا ۇزاق تا ءماندى عۇمىر كەشىپ, بالا-شاعاڭىزدىڭ قىزىعىن كورىپ, ەلىمىز بەن شاكىرت­تە­رى­ڭىزدىڭ قۇرمەت-قوشەمەتىنە بولەنىپ جۇر­گەنىڭىزگە قۋانامىن. وسى باقىتى­ڭىز باياندى بولىپ, ەڭبەگىڭىزدىڭ زەينەتىن ۇزاعىنان كورە بەرىڭىز. زور دەنساۋلىق, اۋلەتىڭىزگە اماندىق پەن بەرەكە تىلەيمىن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن. نازارباەۆ. استانا قالاسى, 7 مامىر 2008 جىل. اڭگىمەلەسكەن گۇلزەينەپ سادىرقىزى.