سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
سونداي كيەلى مەيرامدارىمىزدىڭ ءبىرى – ورازا ايت مەرەكەسى كەلىپ جەتتى. جالپى, يسلامدا ەكى ءدىني مەيرام بار. ءبىرى وسى بۇگىنگى مەرەكە بولسا, ەكىنشىسى – قۇداي جولىندا قۇربان شالىناتىن قۇربان ايت. حاديستە بۇل ەكى مەيرامنىڭ تاريحى پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) مەككەدەن ماديناعا بارعان كەزىنەن باستاۋ الاتىنى ايتىلادى.
ايت – قۋانىش پەن شاتتىققا تولى كۇن دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىن ءسوز. ازىرەت سۇلتان مەشىتىنىڭ نايب يمامى ءادىلحان ءيمانالى ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ورازا ايت مەيرامىنىڭ دا باستى ءمانى – وتىز كۇن ورازادان كەيىنگى قۋانىشتى سەزىنۋ. «قۇراننىڭ «يۋنۋس» سۇرەسىندە اللانىڭ بەرگەن نىعمەتىنە قۋانىش سەزىمدەرىڭدى بىلدىرىڭدەر دەلىنگەن ايات بار. بۇل مەرەكەدە ءبىز رامازاندى ويداعىداي اياقتاپ, اشىعىپ, شولدەپ جۇرەتىن كۇندەر ارتتا قالىپ, ەندى توقشىلىققا كەنەلىپ, سىناقتان سۇرىنبەي وتكەنىمىز ءۇشىن قۋانامىز. ەڭ باستىسى, اللانىڭ بەرگەن نىعمەتىنە شۇكىرشىلىك ەتىپ, كوپتەن كورىسپەي كەتكەن اعايىندار بولسا, سولاردىڭ ۇيلەرىنە باس سۇعىپ, مەرەكەمەن قۇتتىقتاپ, كورىسىپ, تۋىستىق قاتىناستى نىعايتامىز», دەيدى يمام.
ءيا, قازاق حالقىندا كونە زاماننان ايت كۇندەرى قىرىق نەمەسە جەتپىس ۇيگە ايتتاپ كىرىپ شىعۋ كەرەك دەگەن ءداستۇر بولعان. شاريعات بىزدەن وسىنشا ۇيگە كىرىڭدەر دەپ مىندەتتەمەسە دە, مۇنى قوناقجاي قازاق حالقىنىڭ اقجارما, كەڭ پەيىلدىگىنەن تۋىنداعان ىزگى سالت دەپ بىلەمىز. جالپى, وتىز كۇنگى ورازا مۇسىلمانداردى تاقۋالىققا باۋلىسا, ايت كۇنگى قۋانىش كۇيبەڭ تىرشىلىكتەگى وكپە-نازدى ۇمىتتىرىپ, مۇسىلمانداردىڭ باۋىرمالدىعىن كۇشەيتە تۇسەدى.
يسلامتانۋشى كەنجەتاي بايكەمەل ۇلى بۇل ۇلىق مەرەكە ءبىزدىڭ ۇلى دالامىزدا اسا جوعارى باعالانىپ, باعزى ۋاقىتتان ايرىقشا اتالىپ وتكەندىگىن ايتادى.
– تاريحي قۇجاتتارعا ۇڭىلەر بولساق, 1926 جىلعا دەيىن ورازا ايت 3 كۇن, قۇربان ايت 3 كۇن, ناۋرىز 1 كۇن رەسمي مەرەكە رەتىندە تويلانىپ كەلگەن. وعان نەگىز – 1921 جىلعى 5 ناۋرىزدا ورىنبور قالاسىندا وتكەن قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى تورالقاسىنىڭ «مۇسىلماندار مەرەكەسى» تۋرالى قابىلداعان شەشىمى. وعان C.مەڭدەشەۆ توراعالىق جاساسا, ا.بايتۇرسىن ۇلى باستاعان الاش ارىستارى قاتىسقان ەكەن. سونداي-اق قاجىعۇمار شابدان ۇلىنىڭ «پانا» رومانىندا زۋقا باتىردىڭ ەلىندە ايت نامازى كەزىندە ەركەك كىندىكتىنىڭ ءبىرى قالماي ساپقا تۇرعانى سۋرەتتەلەدى. كەڭەس وكىمەتى 1926 جىلدان كۇشتەپ توقتاتقان مۇسىلماندار مەرەكەسىن قازاق قوعامىنىڭ جۇرەگىنەن ءوشىرىپ تاستاي المادى, – دەيدى ول.
نەگىزى يسلامدا ورازا ايت 1 كۇن, قۇربان ايت 4 كۇن تويلانادى. الايدا قازاق حالقىندا ورازا ايتتى 3 كۇن قاتارىنان اتاپ ءوتۋ داستۇرگە اينالعان. بۇل كۇنى اۋىز بەكىتۋگە تىيىم سالىنادى. رامازاننان قالعان قازاسى بارلار ونى ايتتان كەيىن وتەيدى. ورازا ايتتىڭ قۇداي الدىنداعى قۇلشىلىق رەتىندەگى ءمانى ءبىر توبە. ال قوعامدى رۋحاني تاربيەگە باۋلۋى, ادامدار اراسىن جاراستىرىپ, ەلدى بىرلىككە شاقىراتىن قاسيەتى وراسان زور. يسلامتانۋشىلار ء«بىر-بىرىڭە سىيلىق بەرىپ, تاتۋلاسىڭدار. ءبىر-بىرىڭە بەرگەن سىيلىقتارىڭ – ارالارىڭداعى وشپەندىلىكتى جويادى» دەگەن ءحاديستى نەگىزگە الا وتىرىپ, ايت كۇنى مۇسىلمانداردى ءوزارا سىيلىق جاساسۋعا شاقىرادى. «مەرەكە كۇنى پايعامبار (س.ع.س.) ايت نامازىنان قايتقاندا كەلگەن جولىمەن ەمەس, باسقا جولمەن جۇرەتىن» دەگەن حاديس نەگىزىندە ول كۇنى مۇمكىندىگىنشە بارلىق تانىستارىڭ مەن تۋىستارىڭنىڭ, كورشىلەرىڭنىڭ شاڭىراعىنا باس سۇعىپ, حال-جاعداي سۇراسىپ, اۋىرىپ جاتقاندار بولسا, ولاردىڭ كوڭىلدەرىن سۇراۋعا ۇندەيدى. پايعامباردىڭ (س.ع.س.) ورازا ايت نامازىنا شىعاردا ازداعان قۇرما جەگەنى تۋرالى ءحاديستى العا تارتىپ, ءبىز وتىز كۇن بويى ۇيدەن ءنار تاتپاي كوشەگە شىققان بولساق, بۇل كۇنى ءتاتتى دامنەن اۋىز ءتيىپ مەشىتكە قادام باسقان دۇرىس دەيدى.
تاعى ءبىر ەرەكشە ايتار جايت – ورازا ايت مەرەكەسىنىڭ قۋانىشىن سەزدىرۋ, يماندىلىققا باۋلۋ ماقساتىندا ايت نامازىنا بالالاردى دا ەرتىپ اپارۋ – ساۋاپتى امال. ويتكەنى مەشىتتەردە بۇل كۇنى تەك ناماز عانا وقىلماي, ءتۇرلى يماني ءىس-شارالار وتەدى, سونداي-اق بالالارعا ايت بازارلىعى تاراتىلادى. ماسەلەن, الماتى قالاسىنىڭ باس يمامى تولەبي وسپاننىڭ ايتۋىنشا, بيىل دا شاھار مەشىتتەرى جىلداعى داستۇردەن جاڭىلماي, ورازا ايتتى كەڭ كولەمدە ساۋاپتى امالدارمەن اتاپ وتپەك.
– قالامىزدىڭ ۇلكەن مەشىتتەرىندە جاماعات اراسىندا سپورتتىق سايىستار وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. يمامدار بالالار ۇيلەرىنە ارنايى بارىپ, قايىرىمدىلىق ءىس-شارالارىن ۇيىمداستىرادى. قالا مۇسىلماندارىن الماتى ورتالىق مەشىتىندە 500 ادامعا جايىلاتىن ايت داستارقانىنا شاقىرامىز. سونىمەن قاتار مەشىتتەرىمىزدە بالالارعا تاتتىلەر تاراتىلادى. بۇل ىستەردىڭ ءبارى ۇلكەنگە دە, كىشىگە دە ورازا ايتتىڭ ىزگى ءمانىن سەزىندىرۋ ءۇشىن جاسالماق, – دەدى تولەبي ءدادىل ۇلى.
رامازان ايى ءبىزدىڭ قوعامعا ءوزىنىڭ يگى ءداستۇرىن الىپ كەلدى. حالىقتىڭ ءبىر بولىگى جاپپاي ورازا ۇستاسا, بەلگىلى ءبىر سەبەپپەن ۇستاماعاندار اۋىز بەكىتكەندەرگە اۋىزاشار داستارقانىن جايىپ, ساۋاپ الاتىن بولدى. ياعني مۇنىڭ بارىنەن ءبىز قوعامدا يماني تاربيەنىڭ كەڭىنەن كورىنىس تاپقانىن بايقايمىز. بازبىرەۋلەر اششى سۋى مەن تەمەكىسىنەن باس تارتىپ, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانىپ جاتىر. ورازا قوعامنىڭ بىرلىگىن نىعايتتى, اۋىزبىرلىگىمىزدى ارتتىردى. ءبىرتۇتاس ۇمبەت ەكەنىمىزدى تاعى ءبىر پاش ەتتى. وسى وتىز كۇننىڭ ىشىندە قالىپتاسقان يگى ءداستۇر بۇدان كەيىنگى كۇندەرى دە جالعاسىن تاپسا, بۇل ءبىزدىڭ ىزگى باعىتقا قاراي قادام باسقانىمىز بولسا كەرەك.
