اپتا باسىندا الماتىداعى №3 جىلۋ ورتالىعىندا جۋرناليستەردىڭ باسىن قوسقان «الماتى ەلەكتر ستانتسيالارى» اق وكىلدەرى وتكەن كۇز-قىس مەزگىلى ولار ءۇشىن ءبىرشاما اۋىر بولعانىن, كۇردەلى توتەنشە جاعدايلار مەن ساتسىزدىكتەردىڭ الدىن العاندىقتارىن ايتتى. 3-جەو ورنىندا گاز تۋربينالىق ستانساسىن سالۋ تىعىرىقتان شىعاتىن جالعىز جول ەكەنىن دە جاسىرمادى. تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە دايىن, بولجامدى مەرزىمدەرى ناقتىلاندى.
ء«بىزدىڭ كاسىپورىن جىلىتۋ ماۋسىمىن ءساتتى اياقتاپ جاتىر. جىلىتۋ ماۋسىمىندا ءبىز ەلەكتر جانە جىلۋ ەنەرگياسىن ءوندىرۋ بويىنشا بارلىق كەلىسىمشارتتىق مىندەتتەمەلەرىمىزدى ورىندادىق. تەحنولوگيالىق كىدىرىستەر بولعانمەن, ەلەكتر جانە جىلۋ ەنەرگياسىنا شەكتەۋ قويىلعان جوق. بۇكىل جىلۋ بەرۋ ماۋسىمىندا تەمپەراتۋرالىق كەستە تولىق ساقتالدى», دەيدى ستانسانىڭ باس ينجەنەرى عازيز ىزمۇحامبەتوۆ.
باس ينجەنەردىڭ ايتۋىنشا, جىلىتۋ ماۋسىمى باستالعان قارا كۇزدەن باستاپ ءساۋىر ايىنىڭ جارتىسىنا دەيىن 20 قازاندىق اگرەگاتى, 13 بۋ تۋربيناسى ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەگەن. وسى كەزەڭدە 2,9 ملرد كۆت*ساع ەلەكتر ەنەرگياسى جانە شامامەن 4,7 ملن گكال جىلۋ ەنەرگياسى ءوندىرىلىپ, ۇزىندىعى 2 مىڭ شاقىرىمنان اساتىن اۋە جانە كابەل جەلىلەرىندە جۇمىستار جۇرگىزىلگەن. 900 بىرلىكتەن استام كۇشتىك ترانسفورماتورلار مەن قوسالقى ستانسالاردىڭ جابدىقتارىنا جوندەۋ جۇرگىزىلدى, ەنەرگيا شارۋاشىلىعىنداعى 70-تەن استام نىساندى جوندەدى.
ع.ىزمۇحامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, جاڭا ستانسانىڭ قۇرىلىسى كەزىندە تۇتىنۋشىلار جىلۋسىز قالمايدى, جانە ولار ءۇشىن ەشقانداي وزگەرىس بولمايدى. بىراق جەو گازعا كوشكەننەن كەيىن تاريفتەر قانداي بولادى دەگەن سۇراقتىڭ ءالى باسى اشىق.
ساراپشىلار دا جاھاندىق باعانىڭ شارىقتاۋىنان ەمەس, جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىن جاڭعىرتۋدى كەيىنگە قالدىرۋدان قورقۋ كەرەكتىگىن ءجيى ايتادى. الماتىداعى ورتالىقتاندىرىلعان جىلۋ جۇيەسى ەنەرگيانى ءوندىرۋدىڭ باسقا جولى بولماعان جىلدارى سالىنعان. ول كەزدە قالاداعى كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن كوپتەگەن قازاندىق, قۇبىرلار جەلىسىنىڭ ورنالاسۋى ەكولوگيا, ءوندىرىس تۇرعىسىنان وتە ءتيىمدى جۇيە بولدى. تۇرعىلىقتى حالقى 2 ميلليوننان اسىپ كەتكەن الماتىعا زامان تالابىن كوتەرە الاتىن جاڭا جىلۋ ورتالىعى كەرەك. «1960 جىلداردان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان ورتالىق سول جىلدارداعى «موسكۆيچ» اۆتوكولىگى ءتارىزدى. وعان قانشا اقشا سالساڭىز دا, مۇمكىندىگىنەن اسىپ جۇمىس ىستەي المايدى. ءبىزدىڭ ستانسادا دا سولاي, ەسكىرگەن.
جابدىقتارى 1960 جىلداردىڭ دەڭگەيىندە جۇمىس ىستەيدى. جەو-3 كومىرمەن, مازۋتپەن جۇمىس ىستەپ جاتىر, 2026 جىلعا قاراي گازعا كوشۋ جوسپارلانۋدا. ناقتىراق ايتساق, جەو ورنىندا ولار گازتۋربينالىق تەحنولوگيالاردى قولداناتىن جاڭا مانەۆرلىك ستانسا سالۋدى باستايدى. ستانسادا ارالاس تسيكلدى قوندىرعىلاردى ەنگىزۋ وتىندى پايدالانۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ قانا قويماي, قالانىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتادى» دەپ اتاپ ءوتتى باس ينجەنەر.
باس ينجەنەر ايتىپ وتكەندەي, بۇل جوبادا تۇتىنۋشىلاردى اقاۋسىز جانە سەنىمدى ەنەرگيامەن جابدىقتاۋعا اكەلەتىن كورشىلەس ەلەكتر تاراتۋ جەلىسىنىڭ سحەماسىن كۇشەيتۋ مۇمكىندىگى دە قاراستىرىلعان. تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە ازىرلەنىپ, مەردىگەردى تاڭداۋ راسىمدەرى ءجۇرىپ جاتىر. جوبا ىسكە قوسىلعان سوڭ الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسىن عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىن دە ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتەدى دەگەن ءۇمىت بار.
جاڭا ورتالىق پايدالانۋعا بەرىلگەن سوڭ جىلۋ مەن جارىقتىڭ تاريفتەرى قانداي بولاتىنى ازىرگە بەلگىسىز. جىلۋ ورتالىقتارى كۆازيسەكتور بولعاندىقتان, ءتاريفتى مەملەكەتتىڭ دەمەۋ قارجىسى ارقىلى جەڭىلدەتۋ جاعى قاراستىرىلماعان. تاريفتەر دەڭگەيى جوبانىڭ قۇنى انىقتالعان سوڭ بەلگىلى بولادى. ناقتىلاساق, بەنزين, ديزەلدى وتىن باعاسىنا قاراي بەلگىلەنۋى دە ابدەن مۇمكىن. جاڭا ستانسا ىسكە قوسىلعاننان كەيىن ەسكىسى دەمونتاجدالادى. سەبەبى №3 جەو-نىڭ ءاۋ باستاعى جوسپاردا كورسەتىلگەن جارامدىلىق مەرزىمى دە 2026 جىلى اياقتالادى ەكەن.
قازىر جىلۋ ورتالىعىندا 2023-2024 جىلدارداعى كۇزگى-قىسقى كەزەڭگە دايىندىق جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. تەحنيكانىڭ ءبىرازى جوندەۋگە شىعارىلدى, كەيبىرى جوندەلدى دە. دەگەنمەن جاعدايدىڭ ءماز ەمەس ەكەنىن جىلۋ ورتالىعىن ارالاپ جۇرگەندە بايقاپ قالدىق. بەينەلەپ ايتقاندا ححI عاسىردىڭ جاڭا تەحنولوگياسى ءبىزدىڭ جىلۋ ورتالىعىنا جەتپەگەن ەكەن.
سالا ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, جاعدايدى تۇزەپ, تەحنيكانى رەتكە كەلتىرۋ ءۇشىن قوسىمشا قارجات كەرەك. كۇردەلى جوندەۋ, كۇل ۇيىندىلەرىن سالۋ, قايتا قۇرۋ جانە جاڭعىرتۋ سەكىلدى جۇمىستاردىڭ ءبارى قارجىنى قاجەت ەتەدى. جىلۋ جەلىلەرىنىڭ قۇبىرلارى رەسەي مەن ۋكراينادان تاسىمالداناتىن. قازىر لوگيستيكالىق تىزبەك ءۇزىلىپ, باعا ەكى ەسە ءوسىپ كەتتى. ينجەنەردىڭ ايتۋىنشا, قازىر لوگيستيكالىق تىزبەكتى ارتاراپتاندىرۋعا باعىتتالعان كەلىسسوزدەر ءجۇرىپ جاتىر.
الماتىداعى №3 جەو ديرەكتورى سەرىك قاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – تۇراقتىلىق پەن سەنىمدىلىك. دەي تۇرعانمەن, الماتىلىقتار قىستىڭ كوزى قىراۋدا, ايازدى كۇندەردە سىنالعان ريددەر مەن ەكىباستۇزدىقتار سياقتى جىلۋسىز قالمايدى دەپ ۋادە بەردى. وڭىرلەردە بولعان وقيعادان كەيىن الماتى جەو-3 تەكسەرىلىپ, كەيبىر قوندىرعىلار اۋىستىرىلدى. «مۇنداي اپاتتاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ءبىز اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىرمىز. 1970 جىلدان بەرى جۇك تيەۋ ستانساسىن ءبىر تاۋلىككە توقتاتۋ تاجىريبەسى ەنگىزىلدى. بارلىق ارماتۋرانى, نىعىزداعىشتاردى, سۋ توگەتىن اعىنداردى اۋىستىردىق», دەيدى سەرىك قاليەۆ.
الماتىداعى №2 جەو جىل سايىن ميلليون توننا كومىر جاعادى. كۇل ورتالىقتان 1 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى جاساندى كولگە (گيدراۆليكالىق كۇل ءۇيىندىسى) قۇيىلادى. مۇنداي قالدىقتار تسەلليۋلوزا دەپ اتالادى. كولگە قونعان كۇلگە ەمۋلگاتورلار جىبەرىلگەن سوڭ عانا قۇرعاق قويما كۇل قويماعا تاسىمالدانىپ, بەتى توپىراقپەن تەگىستەلەدى.
وسىعان دەيىن الەس باسشىلارى كۇل ءۇيىندىسى ساقتالعان قويمانىڭ 70 پايىزعا تولعانىن, سوڭعى ونشاقتى جىلدا 5,68 ميلليون تەكشە مەتر كۇل-قوج قالدىقتارى جينالعانىن ايتىپ دابىل قاققان بولاتىن. ال بۇل دەگەنىمىز, ەندى بىرەر جىلدا قويما بولىپ, قوقىستى شىعاراتىن جەر قالماي, كاسىپورىننىڭ اپاتتى تۇردە توقتاپ قالۋى مۇمكىن ەدى. باسقاشا ايتقاندا الماتىنى تۇتىنگە بوكتىردى دەگەن سىننىڭ استىندا قالعان جەو-نىڭ ءوزى كۇلدىڭ ك ۇلىمسى يىسىنە تۇنشىعىپ كەلدى. ستانسانى گازعا كوشىرۋ ماسەلەسى ءالى كوتەرىلمەگەن كەزدە جەر ءبولىنسىن دەگەن وتىنىشتەر ايتىلعان. ەندى جەو-2 ءالى دە گازعا كوشىرۋ ماسەلەسى وڭ شەشىمىن تاپسا, بۇل ۇسىنىس وزەكتىلىگىن جويادى. ەندىگى ماسەلە جەر بەتىنەن بىرنەشە مەتر تەرەڭدىكتە جاتقان كۇلدى قاجەتتىلىككە جۇمساۋعا باعىتتالۋى ءتيىس.
گازدىڭ ماڭىزدى ءرولى بۇكىل الەمدە مويىندالعان. گازدىڭ پايدا بولۋى كومىرمەن سالىستىرعاندا سو2 شىعارىندىلارىنىڭ ەكى ەسە ازايۋىن قامتاماسىز ەتىپ, كومىردىڭ جانۋىنان پايدا بولاتىن اتموسفەراداعى رم2,5 بولشەكتەرىنىڭ كونتسەنتراتسياسىنىڭ ايتارلىقتاي تومەندەۋىن قامتاماسىز ەتەتىنى بەلگىلى.
بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ ءتيىمدى شەشىمدەر – بىرىكتىرىلگەن تسيكلدى قوندىرعىلارعا نەگىزدەلگەن جەس جابدىقتارى ەكەنىن ماماندار اشىق ايتىپ وتىر. ارالاس تسيكلدى قوندىرعىلاردى سالۋ قىمباتتىراق, بىراق جابدىقتىڭ بۇكىل ومىرلىك تسيكلى بويىنا وتىن شىعىنىن ازايتۋدى قامتاماسىز ەتىپ, تۇتىنۋشىلار ءۇشىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تومەن باعاسىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەتىن كورىنەدى.
«الاتاۋ جارىق كومپانياسى» اق باس ينجەنەرى جاقسىلىق ساعىنبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2022-2023 جىلدارداعى كۇزگى-قىسقى كەزەڭدە اۋقىمدى اپاتتار بولماسا دا جابدىقتاردىڭ توزۋىنان تەحنولوگيالىق كىدىرىستەر بولعان. قازىر جەلىلەردىڭ توزۋ دەڭگەيى 93,3 پايىزدان اسىپ وتىر. جابدىقتىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمى 25 جىلدان اسپايدى. ء«بىزدىڭ كومپانيا 70 جاستان اسقان. ال بىزدە 50-60 جىلدان استام پايدالانىلعان كابەلدەر بار. قايتا قۇرۋ 2009-2011 جىلدارى باستالدى. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ جەلىلەردىڭ 30 مىڭنان استام شاقىرىمىندا ەلەكتر قۋاتى بار. قوسالقى ستانسالار – 205. ءبىزدىڭ جەلىلەردى قايتا جاڭعىرتۋ مەن جاڭالاۋعا ءبىز بولگەن بيۋدجەت جاي عانا جەتپەيدى. امورتيزاتسيانى 7 پايىزعا تومەندەتۋ ءۇشىن 2023 جىلدان باستاپ بەس جىلعا شامامەن 84 ميلليارد تەڭگە قاجەت», دەيدى «الاتاۋ جارىق كومپانياسى» اق باس ينجەنەرى جاقسىلىق ساعىنبەكوۆ.
ول ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ءتاريفى كوتەرىلە مە, جوق پا دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرە المادى, بىراق قازىرگى جاعدايدا بۇل قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. مۇنداي شەشىم جەلىلەردى قايتا قۇرۋ مەن جاڭعىرتۋعا كوبىرەك قاراجات بولۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سايىپ كەلگەندە الماتىداعى جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىنىڭ پروبلەماسى تاريف دەڭگەيىمەن تۇيىندەلىپ تۇر. «جەو شىعىنسىز جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن تاريف قانشا پايىزعا كوتەرىلۋ كەرەك؟» دەگەن ساۋالىمىزعا الەس باسشىلارى جاۋاپ بەرە الماي كىدىرىپ قالدى. بۇل وزدەرىنەن دە جوعارى تۇرعان قۇزىرلى ورىنداردىڭ قاراۋىنداعى ماسەلە ەكەن.
ازىرگە تاريفتەن تۇسكەن قارجىنىڭ قوماقتى بولىگى حح عاسىردان قالعان ەسكى جەلىلەردى جاماۋعا عانا ەمەس, كومىر, مازۋت ساتىپ الۋعا, سودان كەيىنگى از عانا بولىگى مامانداردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋگە جۇمسالادى. جىلۋ ورتالىقتارى قانشالىقتى گازعا كوشكەن كۇننىڭ وزىندە دە تاريف ماسەلەسى حالىقتىڭ قالتاسىنا سالماق سالۋىن ازايتادى دەگەنگە سەنىم دە ازداۋ بولىپ تۇر.
الماتى
