ءبىز ستۋدەنت بولىپ جۇرگەن جىلدارى ادەبيەتكە ازدى-كوپتى قاتىسى بار اقىن-جازۋشىلار, جاي عانا جاڭا كىتاپتى قاداعالاپ وقىپ جۇرەتىن كوزىقاراقتى وقىرماننىڭ ءبارى وتىرعان جەردە وسى روماندى تالقىلاپ جاتاتىن. قۇدايدىڭ ماحابباتىن قابىلداماعان ەجەلگى گرەك ميفولوگياسىنىڭ حانشايىمى كاسساندرانى قىرعىز جازۋشىسى قايتا ءتىرىلتىپ, قارعىسقا ۇشىراعان سۇلۋدىڭ اتى توقسانىنشى جىلدارداعى ادەبي ورتانىڭ تامسانىپ ايتاتىن ەڭ ءساندى سوزىنە اينالدى. جاقىندا م.اۋەزوۆ اتىنداعى ۇلتتىق دراما تەاتر داڭقى مەن داقپىرتى قاتار جۇرگەن سول «كاسساندرا تاڭباسىن» رەپەرتۋارىنا ەنگىزىپ, پرەمەراسىن جارنامالاي باستاعاندا, «ساحناعا لايىقتالىپ جازىلماعان كۇردەلى دۇنيەدەن قانداي پەسا تۋى مۇمكىن» دەگەن سۇراق كۇمان تۋعىزىپ, ءاپ-ساتتە اۋەستىك بيلەپ العانى راس.
ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتاعا جاناشىرلىعى جوق ادام قاتىگەزدىگىنىڭ اسقىنعانى سونشا, تابيعاتپەن جالعانعان تامىرىن ءوز قولىمەن قيىپ, ءوزى وتىرعان بۇتاقتى كەسىپ, ەندى ءوزىن-ءوزى تالقانداۋعا كوشتى. «تەحنولوگيانىڭ دامۋى جەر بەتىندەگى ادامدى قايدا باستاپ بارادى؟ شەكتەۋ, تىيىم بولماسا, ادامدى ازعىندىققا اكەلمەي مە؟ دامۋ ارقىلى ءبىز ءوزىمىزدى جويىپ جىبەرمەيمىز بە؟» دەگەن ساۋالعا الاڭدامايتىن ادام جوق. م.اۋەزوۆ تەاترىنىڭ جاس رەجيسسەرى ءاريداش وسپانباەۆا «فۋتۋريستىك تراگەديا» جانرىنداعى جاڭا سپەكتاكلىندە وسى سۇراققا جاۋاپ ىزدەيدى. فۋتۋرولوگ روبەرت بورك, ونىڭ ايەلى دجەسسي, كوسموستىق موناح فيلوفەي, پرەزيدەنتتىكتەن ۇمىتكەر وليۆەر ورداك جانە تۇتقىنداعى ايەل رۋنا, سپەكتاكلگە جان بەرەتىن وسى بەس كەيىپكەر بولعانىمەن, كوپشىلىك ساحناسى اۋقىمدى جانە ولاردىڭ كوتەرەتىن جۇگى دە جەڭىل ەمەس. رومان مەن پەسا ارالىعىندا ايىرماشىلىق كوپ, ديالوگتەرى كۇردەلى روماندى دالمە-ءدال قوتارسا, ايتماتوۆتىڭ سوزدەرى ساحناعا سىيمايتىن ەدى. تاقىرىپتىڭ ومىرشەڭدىگىنە قىزىققان رەجيسسەرلەر كوپ بولعان, بىراق قويۋعا جۇرەگى داۋالاماعان, ال وسى قاتپارى قالىڭ روماننىڭ جەلىسىن ساقتاي وتىرىپ, ساحناعا لايىقتاپ ىقشام نۇسقاسىن ۇسىنعان بەلگىلى جازۋشى-دراماتۋرگ مادينا وماروۆا.
سايلاۋشىلاردىڭ كوپ داۋىسىنا يە بولۋ ءۇشىن سايلاۋالدى كامپانياسىندا ۋادەنى ءۇيىپ-توگىپ جۇرگەن وليۆەر ورداك «كاسساندرا-شارانانىڭ» پروبلەماسىن ءوز مانسابىنا پايدالانعىسى كەلەدى. ورداكتى كەيىپتەگەن ق.دەمەۋوۆتىڭ سوزىنەن سۋجۇقپاستىق, ارەكەتىنەن الاياقتىق بىلىنەدى. ادام دەنەسى ىسپەتتى كيىم كيگەن ادامدار اسىعىپ-اپتىعىپ, قارعىپ, قۇلاپ, ەرسىلى-قارسىلى ءجۇردى دە, كەنەت كورەرمەندەر تىزبەگىن قۇراپ, تەلەۆيزيانىڭ توك-شوۋىنان تابىلا كەتتى. تاقىرىپ كۇيىپ تۇر – جاساندى تۇسىك, جاساندى ينتەللەكت, جاساندى ادام جاساۋ ماسەلەسى. اياعى اۋىر ايەلدىڭ ماڭدايىنا ايرىقشا تاڭبا تۇسسە, بۇل – قۇرساققا بىتكەن بالانىڭ ومىرگە كەلگىسى كەلمەيتىنىنىڭ بەلگىسى. كاسساندرا تاڭباسى. فيلوفەي جەرگە ۇندەۋ جاريالايدى: «مەن جاتىردا جاتقان شارانا ءوزى پايدا بولعاننان كەيىنگى العاشقى اپتالاردا-اق الداعى ومىردە ءوزىن نە كۇتىپ تۇرعانىن الدىن الا ءتۇيسىنىپ, بولاشاق تاعدىرىنا دەگەن كوزقاراسىن بىلدىرە الادى دەگەن توقتامعا كەلدىم. ەگەر ءوزى ومىرگە كەلۋدى قالاماسا, شارانا بۇل كوزقاراسىن ەرەكشە بەلگى بەرۋ ارقىلى بىلدىرەدى. بۇل بەلگى بولاشاق نارەستەسىن قۇرساعىندا كوتەرىپ جۇرگەن ايەلدىڭ ماڭدايىنداعى تيتىمدەي تاڭبا رەتىندە كورىنىس بەرەدى. بۇل بەلگىنى مەن كاسساندرا تاڭباسى دەپ, ال قارسىلىق بەلگىسىن بەرگەن شارانانى كاسساندرا-شارانا دەپ اتادىم». ال ولاردىڭ باس تارتۋىنىڭ سەبەبى, جەر پلانەتاسىندا اقىرزاماننىڭ بەلگىلەرى پايدا بولا باستادى. سوعىس, ز ۇلىمدىق, اشتىق, اشكوزدىك, ادىلەتسىزدىك شارانالاردىڭ ۇرەيىن تۋعىزىپ جاتىر, سوندىقتان مۇنداي ورتادا ولاردىڭ ءومىر سۇرگىلەرى كەلمەيدى. بۇدان شىعۋدىڭ جالعىز جولى بار – تۇسىك جاساتۋ. ال ودان دا سوراقىسى, ادامدى قولدان جاساپ الۋ. گەنەتيك عالىم روبەرت بورك – ەلجان تۇرىس كاسساندرا تاڭباسىمەن تۋىلعان نارەستەلەردىڭ جەر بەتىن زورلىقشىلار مەن قيانات جاسايتىنداردان قۇتقارا الاتىنىنا كۇمانمەن قارايدى. ە.تۇرىس مادەنيەتى بيىك, زيالىق قوعامنىڭ عىلىم مەن ۇياتتى ءبىر ۇعىم دەپ بىلەتىن ادال, ويشىل, ەلگەزەك مىنەزدى عالىمىن بەينەلەدى. قۇنىنىڭ قانشالىق قىمباتقا تۇسەتىنىنە قاراماي عالامدى ساقتاپ قالۋ ادامزات بالاسىنا پارىز-امانات ەكەنىن اركىمگە بارىپ جانۇشىرا تۇسىندىرگىسى كەلەدى.
سپەكتاكلدەگى ەستە قالاتىن رولدەردىڭ ءبىرى – رۋنا بەينەسى. ەستۋ قابىلەتى زاقىمدانعان ادامنىڭ ىم-يشارامەن سويلەيتىن قابىلەتىن سەنىمدى جەتكىزدى. رۋنانىڭ ءتىلى عانا ەمەس, جانى زاقىمدالعان, سىرت كوزگە نازىك كورىنگەنىمەن, ىشكى جان دۇنيەسىنىڭ قۋاتى تەگەۋرىندى. رۋنانى ماحابباتپەن بەينەلەگەن ايشا اعىمباي اكتريسا عانا ەمەس, بالەتپەن كاسىبي تۇردە اينالىسقان مىقتى ءبيشى ەكەنىن پۋانتەگە تۇرىپ, ياعني ساحنادا ۇزاق ۋاقىت باشپايىنىڭ ۇشىمەن ءجۇرىپ, پەرىشتە ىسپەتتى جانۇشىرا ادامداردى وياتقىسى, قۇتقارعىسى كەلەتىن جاناشىر نيەتىن بايقاتتى. ادامزات وزدەرىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىن قايتا ەلەكتەن وتكىزىپ, ىزگىلىك, مەيىرىم سياقتى جاڭا ساپاعا كوتەرىلۋى كەرەك. بىراق الەم رۋنانىڭ ىممەن تۇسىندىرگىسى كەلەتىن دىبىسسىز جانايقايىن ەستىمەيدى. جاۋىزدىق, جەككورۋشىلىك پەن زورلىقتىڭ بەرىك شەڭبەرىن بۇزىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس...
روماندا ايتماتوۆ ەجەلگى ميفولوگياعا كوبىرەك جۇگىنسە, سپەكتاكلدە دە قاسيەتتى ءىنجىل كىتابىنا وتە كوپ سيمۆوليكالىق «سىلتەمەلەر» جاسالادى. ۋاقىت پەن كەڭىستىك اراسىنداعى شەكارا بۇزىلىپ, ەجەلگى پايعامبارلىق ءداۋىر مەن بۇگىنگى ءححى عاسىر قاسىرەتى ميداي ارالاسىپ, بارلىق داۋىرگە ورتاق كۇنا, كىنا, ساتقىندىق, قۇرباندىق الدىعا شىعادى. كەزدەسكەن كەزدە يۋدا يسانى ءسۇيدى. دوسىن تيىنعا ساتىپ تۇرعان يۋدا: «مەن كىمدى سۇيسەم, سول يسا» دەپ ەسكەرتەدى جانىنداعىلارعا. جەندەتتەر يسانى تۇتقىنداپ, موينىنا تۇزاق سالىپ, ايىراعاشقا استى. اقىرزامان ورنايتىن كەزدە جەرگە تاجال ءتۇسىپ, يسا ەكىنشى رەت تۋىلادى دەيتىن بەلگىلى تامسىلمەن تاپسىرلەسەك, رۋنا – يسا, فيلوفەي – تاجال, ورداك – ءىبىلىس. بۇل – ۇزىن-سونار وقيعا جەلىسىن كەيىپكەر بويىنا جيناقتاعان رەجيسسەردىڭ ءساتتى شەشىمى. وركەنيەتتىڭ ەكى-اق جولى بولادى – ءبىرى بيىككە باستايدى, وركەندەتەدى نەمەسە تۇڭعيىققا اپارىپ تىرەپ, جەر بەتىندە جان بالاسىن قالدىرماي قيامەت-قايىممەن ۇشىراستىرادى. شاماسى, رەجيسسەردىڭ جەتكىزگىسى كەلگەن ويى وسى.
عالىم بورك پەن فيلوفەي زەرتتەۋلەرىن ساراپتامادان وتكىزەدى. روماننىڭ سوڭىندا فيلوفەيدىڭ قاۋىپسىزدىك ورگانىندا قىزمەت ەتەتىنى, جاساندى ۇرپاق وسىرۋمەن اينالىسقانى بەلگىلى بولادى. بالالار ۇيىندە تاربيەلەنگەن فيلوفەي ءۇشىن مۇنداي تىرلىكپەن, ياعني ح ۇرپاق جاساۋمەن اينالىسۋ جات ەمەس. جاسىرىن زەرتحانادا ح ۇرپاق, تەكسىز ۇرپاقتى ومىرگە اكەلۋ ونىڭ بويىنا مورالدىق جاعىنان دا, ءدىني تۇرعىدان دا جات بولماعاندىقتان, قاۋىپسىزدىك ورگانىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداپ, وسى جوباعا باسشىلىق جاسايدى. تۇتقىن ايەل رۋنانىڭ قۇرساعىنا ح ۇرپاقتىڭ ۇرىعىن ورنالاستىرىپ, تەكسىز ۇرپاقتى تۋعىزىپ الىپ, تۇتاس اسكەر دايىنداماق. وسىلايشا, ايەلدىڭ, وتباسىنىڭ, اۋلەتتىڭ قاداعالاۋىنان تىس, «ايتقانعا كونىپ, ايداعانعا جۇرەتىن», باسقارۋعا وڭاي, تامىرى, تەگى جوق حالىقتى دۇنيەگە اكەلمەك.
سپەكتاكلدىڭ ەڭ اسەرلى ءساتى – سۇيكىمدى بالالاردىڭ قولىنا اپپاق شار ۇستاپ شىققانى. ومىرگە كەلمەگەن بالانى تۇسىك تاستاتىپ, جارىق دۇنيەدەن ايىرۋ جاراتۋشىنىڭ ءامىرىنسىز ءجۇرىپ جاتىر. ساحنادا سانسىز شار جارىلدى. ءار شار – ءبىر شارانا. شار جارىلعان سايىن كورەرمەننىڭ جۇرەگى بىرگە جارىلعانداي اھ ۇردى.
«مەن, كاسساندرا-شارانا, بۇل دۇنيەگە كەلگىم كەلمەيدى. مەن كاسساندرا-شارانا, جارىق دۇنيەگە كەلۋدەن باس تارتامىن». كومەكەيگە كەپتەلگەن اششى جاس كوزدەن سىرعىدى. شاردىڭ ءبارى جارىلدى. ءۇمىت ساۋلەسى قالمادى. ز ۇلىمدىقتى ايىپتاعان ىزگىلىك تۋرالى قويىلىمدى ساحنالاپ وتىرىپ, قاتالدىققا بارعان رەجيسسەرگە رەنىشىمىز دە بولماي قويعان جوق...
«قىرعىز جازۋشىسىنىڭ الەمدىك ادەبيەتتى تولىقتىرىپ كەتكەن تۋىندىسىنىڭ جازىلعانىنا وتىز جىلعا جۋىقتادى, بىراق شىعارمادا قوزعالعان پروبلەما بۇگىندە ون, ءتىپتى ءجۇز ەسە ۇدەپ كەتپەسە, كەمىگەن جوق. سول كەزەڭدە پايدا بولعان ەكو دەگەن اتپەن بەلگىلى جىلتىراعان قۇتى ىشىندە بالا ۇرىقتاندىرۋ, جات جاتىردان ۇرپاق ءوندىرىپ الاتىن سۋرروگاتتىق ءتاسىل بۇگىندە جاساندى ينتەللەكتىنى جەتىلدىرۋ, ادامدى زەرتحانادا قولدان جاساپ الۋ مۇمكىندىگىنە دەيىن جەتىپ, ايتماتوۆ ءومىر سۇرگەن ۋاقىتتان الدەقايدا اسىپ كەتتى. ازىرگە بۇل ماسەلە مورالدىق-ىزگىلىك تۇرعىسىنان قولداۋ تابا الماعاندىقتان عانا ادامزاتقا توقتاۋ سالىپ تۇرعانى بەلگىلى. ادام تابيعاتىنا جاسالىپ جاتقان زورلىق عالامنىڭ زاۋالىنا الىپ كەلەدى. ايتماتوۆتىڭ باستى دابىلى ساحنا ارقىلى جەتكىزىلدى دەپ ويلايمىن. ەگەر ادام امان-ەسەن ءومىر سۇرگىسى كەلسە, ەگەر ول وركەنيەتتىڭ ۇشار شىڭىنا شىققىسى كەلسە, وندا الدىمەن ادام وزىندەگى جاماندىقتى جەڭۋگە ءتيىس», دەيدى دراماتۋرگ مادينا ومار.
قىلدىڭ ءۇستى, قىلىشتىڭ جۇزىندە تۇرعان ادامزات تاعدىرىنا كىم اراشا تۇرا الادى؟ جەر بەتى, ونى مەكەندەگەن ادامزات ۇرپاعىنا قانداي قورقىنىش, قاۋىپ تۋعانىن كەلەشەكتى بولجاعان كەمەڭگەردەي اينا-قاتەسىز دالەلمەن كۇيىپ-ءپىسىپ ەسكەرتكەن ش.ايتماتوۆ ويىن كوركەم تاسىلمەن تەرەڭدەتىپ, ۇلتتىق تەاتردىڭ دەڭگەيىنە لايىق ينتەللەكتۋال سپەكتاكل ۇسىنۋعا تالپىنىس جاساعان رەجيسسەر ىزدەنىسى قۇرمەت تۋعىزادى. ادامزاتتى قاتەرگە باستاپ بارا جاتقان عالامدىق اپاتتى توقتاتۋعا شاقىرا وتىرىپ, «سەن نە ىستەسەڭ دە, وزىڭە قايتادى, ەشنارسە ءىزسىز كەتپەيدى جانە ءبارىنىڭ دە جاۋابى بولادى!» دەگەن ويدى جالاڭ بايانداپ قويماي, كەيىپكەرلەردىڭ ارەكەتى مەن مىنەزى ارقىلى جۇيەلەپ شيراتا ءبىلدى. ساحنا اسپان ۇستىندەگى عالام كەڭىستىگىمەن بايلانىستىرا كەيىپتەلىپ, قورشاعان ورتا, دۇنيەنىڭ ايتماتوۆشا تانۋعا تۇنىپ تۇرعانى – ساحنا سۋرەتشىسى ق.تۇستىكباەۆتىڭ ەڭبەگى. كومپوزيتور ءا.وماروۆانىڭ مۋزىكاسى دا سپەكتاكلدىڭ كوركەمدىك ساپاسىن جوعارى كوتەرىپ تۇرعانىن اتاپ وتكەن ءلازىم. شىنىندا دا, تالانتتى شىعارماشىلىق شوعىر ۇسىنعان «كاسساندرا تاڭباسى» فانتاستيكالىق سيپاتى باسىم بولعانىمەن, بۇل – ناعىز بۇگىنگى ءومىردىڭ دراماسى.
الماتى
