سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
كتك-عا بايلانباۋ كەرەكتىگىن بىلتىر ءتاۋىر تۇسىندىك. قازىر ەلىمىز بەلسەندى تۇردە باسقا مارشرۋتتار ىزدەستىرىپ جاتىر. سونىڭ ىشىندە ماڭىزدىسى ءھام ءتيىمدىسى – باكۋ – تبيليسي – دجەيحان (بتد) مۇناي قۇبىرى. قازاقستان وسى باعىتپەن جىلىنا 1,5 ملن توننا مۇناي جونەلتۋگە نيەتتى. جاقىندا ەلىمىزگە ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ كەلىپ كەتتى. ەكىجاقتى كەزدەسۋ بارىسىندا دا وسى مۇناي تاسىمالى ماسەلەسى ايتىلىپ, بەكي تۇسكەندەي. سونداي-اق رەسمي باكۋ بتد-دان بولەك باكۋ – سۋپسا باعىتىن دا ۇسىنىپ وتىر. ول بويىنشا قازاق مۇنايى اۋەلى باكۋگە جەتكىزىلىپ, ودان قارا تەڭىزدىڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان گرۋزيالىق سۋپسا پورتىنا جەتكىزىلۋگە ءتيىس. بىراق بۇل جەردە دە ءبىر تاۋەكەل بار, دەيدى ساراپشى نۇرلان جۇماعۇلوۆ.
«ەگەر تاراپتار كەلىسكەن جاعدايدا قاشاعاننان شىققان مۇناي باكۋ – سۋپسا ارقىلى جىبەرىلەدى. ونىڭ وتكىزۋ قابىلەتى – جىلىنا 7 ملن توننا. ۇزىندىعى – 833 شاقىرىم. سونىڭ 1,5 شاقىرىمى وڭتۇستىك وسەتيا ارقىلى وتەدى. مۇناي قۇبىرىنىڭ وپەراتورى – بريتانيالىق BP. 2022 جىلعى ماۋسىمنان بەرى BP باكۋ – سۋپساداعى مۇنايىن تولىقتاي بتد-عا باعىتتادى. قازىر باكۋ – سۋپسا توقتاپ تۇر. اتالعان قۇبىر ارقىلى ۇرلانعان مۇناي جىبەرىلىپ جاتىر. بۇل ەلىمىز ءۇشىن دابىل قاعاتىن جاعداي. ونىڭ ۇستىنە رەسەي 2008 جىلى قۇبىردىڭ ازداعان بولىگىن (1,5 شاقىرىم) قوسىپ الدى (وڭتۇستىك وسەتيا ارقىلى). ول جەردە دە رەسەي تۇر...», دەپ جازادى ساراپشى ءوزىنىڭ تەلەگرام كانالىندا.
مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى ابزال نارىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءتۇرلى تاۋەكەلدەردەن قايمىعا بەرۋگە دە بولمايدى. سونىمەن قاتار ءار باعىتتىڭ شىعىنىنا باس اۋىرتۋدىڭ قاجەتى شامالى. قازىر ءبىز ءۇشىن تاسىمال باعىتىن تۇرلەندىرۋ ايرىقشا ماڭىزعا يە بولىپ تۇر.
«كەزىندە گازىن تەك رەسەيگە جىبەرىپ وتىرعان تۇرىكمەنستان بۇل كۇندەرى رەسەيمەن قاتار يران مەن قىتايعا دا ساتاتىن بولدى. باعا ساياساتىندا دا وزدەرىنىڭ مۇددەسى باسىم. رەسەي باس تارتسا نە تومەن باعا بەلگىلەسە سوعان كونىپ وتىرا بەرمەيدى. ويتكەنى باسقا الۋشىلار بار. راس, بتد قازىر ءبىز ءۇشىن ءبىرشاما كۇردەلى جانە قىمبات. اۋەلى مۇنايدى اتىراۋدان اقتاۋعا جەتكىزىپ الاسىز, ودان ءارى قاراي تانكەرگە تيەيسىز, ول باكۋگە الىپ بارادى, سودان كەيىن بارىپ بتد قۇبىرىنا تۇسەدى. بتد مارشرۋتىنىڭ تولىق باعاسى – 1 تونناسىنا 110-120 دوللار اراسى. بتد ارقىلى تاسىمال جاساۋ قىمبات, ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمسىز دەپ دامىتپايتىن بولساق, ءبىر كۇنى كتك جابىلىپ قالسا, وندا تىعىرىققا تىرەلەمىز. بۇكىل ەكونوميكا قۇلدىرايدى. ەڭ كەم دەگەندە تۇرىكمەن سەكىلدى بولۋىمىز كەرەك. بتد – كتك سەكىلدى ۇلكەن قۇبىر, كۇنىنە 1 ميلليوننان استام باررەل مۇناي جونەلتە الادى. بىراق ازەربايجانداعى مۇناي ءوندىرىسى جىلدان-جىلعا تومەندەپ جاتىر. 2010 جىلى 38 ملن توننا جونەلتكەن, ال سول كەزدە 20 ملن تونناسى بوس جاتقان. قازىر 27 ملن توننا عانا جىبەرە الادى, 32-ءسى بوس جاتىر. جارتىسىنان كوبى بوس. قۇبىردىڭ 30 پايىزى ازەربايجاننىڭ ۇلتتىق كومپانياسى SOCAR-دىڭ ەنشىسىندە. سوندىقتان ءوز قۇبىرلارىنىڭ بوس جاتپاي, جۇمىس ىستەپ تۇرۋىنا ازەربايجاندار دا مۇددەلى بولۋى كەرەك. «قازاقستان, سەن مۇنايىڭدى بەر, ءبىز ءتاريفتى ارزانداتىپ بەرۋگە دايىنبىز» دەۋى قاجەت. ويتكەنى بۇل قۇبىردى تولتىراتىن بىزدەن باسقا ەل جوق», دەيدى ابزال نارىمبەتوۆ.
بۇل ورايدا كاسپيدى كوكتەي وتەتىن قۇبىر سالۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ تۇر. ويتكەنى قازىر اتىراۋدان شىققان مۇنايدى تسيستەرنالارعا ء(ار تسيستەرنا – 60 توننا) قۇيىپ تەمىرجولمەن, ودان ءارى اقتاۋ پورتىنان باكۋگە دەيىن قۋاتتىلىعى 10 مىڭ توننالىق قانا (كتك-داعى تانكەرلەردىڭ قۋاتتىلىعى – 100 مىڭ توننا) تانكەرلەرمەن تاسۋعا ءماجبۇرمىز. ءبۇيتىپ يتشىلەمەي, قۇبىر ارقىلى ايداي سالۋ وڭتايلى بولارى ءسوزسىز.
«قۇبىردى سالۋعا ەرىك-جىگەر جەتەدى دەسە, باستاپ كەتۋگە بولادى. 5 جىل دەگەن مەملەكەتتىك تۇرعىدا ەشتەڭە ەمەس. ونسىز دا 30 جىل بويى كاسپيدەگى قۇبىرسىز-اق ءومىر سۇردىك قوي. تاعى 5 جىل شىداي تۇرامىز. بۇل جەردە قيناپ تۇرعان كاسپيگە قاتىسى بار ەلدەردىڭ كەلىسىمى. بىراق بىلۋىمشە قازىر زاڭدى تۇردە ەشقانداي توسقاۋىل جوق. بۇل جەردە رەسەي مەن يراننان سەسكەنۋ بار. سولاردىڭ قاباعىنا قاراپ وتىرمىز. قۇبىردى سالدى دەگەن كۇننەن باستاپ رەسەي كتك-نى توقتاتا سالۋى مۇمكىن. سەبەپ تابۋ قيىن ەمەس», دەيدى ساراپشى.
قازاقستاننان مۇناي ءترانزيتى نەگىزىنەن رەسەي ارقىلى وتەدى (جىلىنا 65,0 ملن توننا – قازاقستان ەكسپورتىنىڭ 90 پايىزى). كتك قازاقستاندىق مۇناي ەكسپورتىنىڭ 80 پايىزىن قامتاماسىز ەتىپ تۇر. كتك-دان وزگە بالاما باعىتتاردىڭ جالپى قۋاتتىلىعى – جىلىنا 20-25 ملن تونناعا جەتەقابىل. Argus media-نىڭ جازۋىنشا, قازاقستان ءۇشىن جاقىن جىلداردا كتك نەگىزگى ەكسپورتتىق باعىت بولىپ قالا بەرەدى.
«تەڭىزدەگى ءوندىرىس كولەمى جىلىنا 12 ملن توننادان اسا باستايدى. ۋاقىت وتە كەلە رف ارقىلى ترانزيتكە دەگەن تاۋەلدىلىك ازايىپ, بتد ارقىلى تاسىمال ۇلەسى ارتادى. ۇشىنشىدەن, كەڭقياق – اتىراۋ قۋاتتىلىعى جىلىنا 12 ملن تونناعا دەيىن كەڭەيەدى», دەپ جازادى.
سونداي-اق Argus كاسپي مۇنايى سورتتارىنىڭ Brent-كە قاتىستى قالاي ساتىلاتىنىن دا زەرتتەپ كورگەن. ماسەلەن, «درۋجبا» ارقىلى ساتىلاتىن قازاق مۇنايى Brent باعاسىنان 1 دوللارعا قىمباتقا ساۋدالانسا, كقك مۇنايىنىڭ قوسپاسى 3-4 دوللار ارزانعا ساتىلادى. باتۋميمەن كەتەتىن تەڭىز مۇنايى – 5 دوللار, اقتاۋدان ازەربايجان باعىتىنا جونەلتىلەتىن بوزاشى, تەڭىز مۇنايى – 15-25 دوللار, قۇمكول مۇنايى – 9-10 دوللار, الاشانكوۋ قوسپاسى – 5,33 دوللار, قياڭلى قوسپاسى – 18-20 دوللارعا ارزانىراق ساتىلادى. وڭىردەگى ەڭ ارزان باعادا ساتىلىپ جاتقانى – Urals سورتى – ول Brent-تەن 39 دوللارعا تومەن ساتىلادى. ال بتد مۇنايى 3,75 دوللارعا قىمباتىراق تۇر.
سونىمەن بىرگە ءار باعىتتىڭ ترانسپورتتىق شىعىنى دا ءارتۇرلى. «درۋجبا» ارقىلى تاسىمالداۋ – تونناسىنا 29 دوللار, كتك – 38 دوللار, ماحاچكالا-نوۆوروسسيسك – 41 دوللار, باتۋمي – 126-139 دوللار, بتد – 112-124 دوللار, يران – 101-113 دوللار, شاعىر-فەرعانا – 45 دوللار, قىتاي (تەمىرجول ارقىلى) – 142 دوللار, قازاقستان قىتاي قۇبىر جەلىسى 43 دوللار.
2022 جىلى قازاقستان 84,2 ملن توننا مۇناي ءوندىرىپ, ونىڭ 64,4 ملن تونناسىن ەكسپورتقا شىعاردى. 18 ملن تونناسى وڭدەۋگە (مۇناي ءونىمى رەتىندە ىشكى نارىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن) جىبەرىلدى. بيىلعى ءوندىرىس بولجامى – 90,5 ملن توننا. سونىڭ 71 ملن-ى ەكسپورتقا شىعارىلىپ, 17,9 ملن-ى ىشتە وڭدەلۋگە ءتيىس.
بىلتىر جەرگىلىكتى جانە ترانسۇلتتىق كومپانيالار قازاقستاننان 64,3 ملن توننا مۇناي ەكسپورتتاعان. بۇل – ەلىمىزدە وندىرىلگەن كومىرسۋتەكتىڭ 76 پايىزى. ءبىزدىڭ مۇنايدى نەگىزىنەن يتاليا (27 پايىز), نيدەرلاند (9,4 پايىز), وڭتۇستىك كورەيا (8,8 پايىز) جانە قىتاي (8,2 پايىز) يمپورتتايدى.
