«انا تۋرالى باللادا» بۇل ءاننىڭ العاشقى ءماتىنى باسقاشا بولعان

و, انالار! وسىندايسىڭ ءبارىڭ دە,

وسىندايسىڭ جاسىڭ مەنەن كارىڭ دە»

سىيىناتىن بولسا ومىردە قۇدىرەت,

سىيىنار ەم انا دەگەن تاڭىرگە!» –

دەپ باستالاتىن ءان 70-جىلداردىڭ ورتا تۇسىندا كۇللى قازاق دالاسىنا تارادى. جۇرتشىلىقتى جىلاتتى. ەستىگەندەر ەگىلدى. تىڭداعاندار تەبىرەندى. ءان ءالى كۇنگە دەيىن كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىندە. اسىرەسە جەڭىس مەيرامىندا مىندەتتى تۇردە شىرقالادى. ايتىلا بەرەتىنى دە كۇمانسىز. ويتكەنى بۇل ءان – قاتىگەز ۋاقىتپەن بەتپە-بەت كەلگەندە قيىندىقتى قايسارلىقپەن جەڭە بىلگەن قازاقتىڭ مىڭداعان قاراپايىم ايەلدەرىنىڭ رۋحىنا دەگەن ۇلى تاعزىم!

ال ءان قالاي جازىلعان ەدى؟

1970 جىلى كەشەگى كەڭەس وكىمەتى كوممۋنيستەر كوسەمى ۆ.ي.لەنيننىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىن كەڭ كولەمدە اتاپ ءوتۋدى ۇيعاردى. سونىڭ ءبىرى كوركەمونەرپازداردىڭ كونتسەرتتەرىن ۇيىمداستىرۋ بولاتىن. «اعا» دەپ ايدارلانعان حالىقتىڭ تۇكىرىگى جەرگە تۇسپەي تۇرعان شاعى عوي. ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى ءىس-شارالاردىڭ ءبارى دەرلىك سولاردىڭ تىلىندە وتەتىنى ءوز الدىنا, كونتسەرتتىك باعدارلامالار دا نەگىزىنەن سول ۇلتتىڭ اندەرىنەن تۇزىلەتىن. ارينە, اراسىنا ءبىرلى-جارىم قازاقشا اندەر دە كىرەتىن. كوسەمنىڭ «ۇلتتاردىڭ بارىنە تەڭ قاراۋ كەرەك» دەيتىن وسيەتى ەستەرىنە ءتۇسىپ كەتتى مە ەكەن, شەنەۋنىكتەر اياق استىنان جەزقازعانداعى كەنشىلەر مادەنيەت سارايى­نا «وبلىس ورتالىعىندا وتەتىن كونتسەرتكە قازاق ونەرپازدارى دەربەس باعدارلاما ازىرلەسىن» دەگەن ۇيعارىم جاساپ, نۇسقاۋ بەرەدى. نۇسقاۋ بەرىلگەن سوڭ ورىندالۋ كەرەك. قازاق جىگىتتەرىنەن قۇرالعان گيتاريستەر كۆارتەتى بار ەدى, نەگىزگى سالماق سولارعا تۇسەتىن بولدى. ول كەزدە جەزقازعان قاراعاندى وبلىسىنا قارايتىن. ءسويتىپ, وبلىس ورتالىعىندا وتەتىن كونتسەرتكە تىڭعىلىقتى ازىرلەنۋ ماقساتىندا كوركەمونەرپازدار بەلگىلەنگەن ۋاقىتتان ەرتەرەك كەلىپ, قاراعاندىداعى «زاريا» مەيمانحاناسىنا ورنالاسادى. كەزەكتى دايىندىق بارىسىندا جىگىتتەردىڭ ءبىرى «كونتسەرتكە ەشقانداي اتاۋسىز شىعامىز با, توبىمىزعا ءبىر اتاۋ ويلاپ تاۋىپ, انسامبل بولىپ شىققانىمىز دۇرىس-اۋ» دەگەن وي تاستايدى. ءسويتىپ, سول جولعى كونتسەرتتە العاش رەت ءالى رەسمي تۇردە بەكي قويماسا دا, ونەرپازدار ساحناعا «قاراكوز» ءانسامبلى دەگەن اتپەن شىعادى. كەيىن «قاراكوز» رەسپۋبليكاعا كەڭ تانىلعان ونەر ۇجىمىنا اينالادى.

سول «قاراكوز» انسامبىلىندە ەكى سەيىلوۆ بولدى. ءبىرى – قازاققا تانىمال كومپوزيتور-ءانشى جاقسىكەلدى سەيىلوۆ بولسا, ەكىنشىسى – ءسالىمجان سەيىلوۆ دەگەن ازامات بولاتىن. ساكەڭ كەيىن كەن وندىرىسىندە ەسەلى ەڭبەك ەتتى, جەزقازعان – ۇلىتاۋ وڭىرىندەگى العاشقى كاسىپكەرلەردىڭ ءبىرى بولدى, ساتباەۆ قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاندى. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن دۇنيەدەن كوشتى. جەتپىسىنشى جىلعى جاعدايدى كوزبەن كورگەندەي اڭگىمەلەپ وتىرعانىمىز سول ءسالىمجان اعادان ەستىگەنىمىز.

ەكى سەيىلوۆتى كوپشىلىك «اعايىندى جىگىتتەر» دەپ ويلايتىن. كونتسەرتتىك جارناما پاراقشالارىندا, ياعني افيشادا «براتيا س.سەيلوۆ, ج.سەيلوۆ» دەپ جازۋلى تۇراتىن. بىراق ولار رۋحتاس بولسا دا, رۋلاس ەمەس ەدى.

«قاراكوزدىڭ» قۇرامىندا ونەر كورسەتكەن بولات جانە احمەديا ەسمۇحانوۆتار دا كەيىن حالىققا كەڭ تانىمال ونەر يەلەرىنە اينالدى. ب.ەسمۇحانوۆ – جەزقازعان قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ا.ەسمۇحانوۆ – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى اتاندى. احمەديا وسىدان بىرەر جىل بۇرىن الەمدى جايلاعان ىندەتتىڭ قۇربانى بولدى.

1969 جىلدىڭ كۇزىندە بولاتتىڭ مۇحامەديا ەسىمدى ءىنىسى اسكەرگە الىنا­تىن بولادى. ول ۋاقىتتا اسكەرگە بارا­تىنداردى دۋمانداتىپ-سىرنايلاتىپ شىعارىپ سالۋ – جازىلماعان زاڭ, بۇزىلمايتىن ءداستۇر. وزدەرى وڭكەي ونەرپاز بولسا, ولار قالاي قاراپ قالسىن! بولات ءىنىسىنىڭ اتىنان «كەشىر, انا!» دەگەن ءسوز جازىپ, جاقسىكەلدى سەيىلوۆ ءان شىعارىپ, ازاماتتى سول انمەن اسكەرگە اتتاندىرىپ سالادى.

قاراعاندىداعى كوسەمنىڭ قۇر­مە­تى­نە قويىلعان كونتسەرت كوڭىلدەرىنەن شىقتى ما ەكەن, جىلۋمەن-سۋمەن قام­تۋ­ كاسىپورنىندا توكار بولىپ جۇمىس ىس­تەيتىن ءسالىمجان سەيىلوۆكە سول كەز­دە­گى جەزقازعان قالالىق كومسومول كوم­يتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى جىبەك ءامىر­حانوۆا «ەڭبەك وزاتى, قوعامدىق جۇمىس­تارعا بەلسەنە ارالاسادى» دەپ, «سپۋتنيك» تۋريستىك ۇيىمى ۇسىنعان جول­دامانى تاپسىرادى.

ماسكەۋدىڭ «التاي» مەيمانحانا­سىن­دا ءسالىمجان سەيىلوۆ قازاقتىڭ اتاقتى اقىنى امانجول شامكەنوۆپەن ءبىر بولمەگە ورنالاسادى. ءوزى – اقىن, بولمەلەسىنىڭ ءانشى ەكەنىن بىلگەن امانجول اعا «بالا, ەرتەڭ گدر-گە بارعاندا دا مەنىڭ قاسىمدا بول» دەپ, باۋىرىنا تارتادى.

– ءبىز بەرلينگە مامىر ايىندا بارعان ەدىك. تابيعاتتىڭ تامىلجىپ تۇرعان شاعى. كەشكىلىك تاۋعا شىعىپ سەرۋەن قۇرامىز. امانجول اعا سەزىمنىڭ ادامى عوي, جان -جاعىنا قاراپ تۇرىپ: – ال بالا كانى, قازاقتىڭ اندەرىن شىرقاپ جىبەرشى. مىناۋ نەمىستىڭ تاۋلارى مەن باۋلارىنا ءانىمىز تاراسىن, – دەيتىن. اعا ايتسا, قايتىپ مەسەلىن قايتاراسىڭ؟! ءارتۇرلى اندەرگە سالامىن. اعام راحاتتانىپ تىڭدايدى. «سەنى كەزدەستىرگەنىم قانداي وڭدى بولدى» دەپ قويادى اراسىندا. بۇل سوزگە مەن ودان سا­يىن­ قاناتتانامىن. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە «كەشىر, انا!» دەگەن ءاندى دە ايتتىم. امانجول اعا ء«انى قانداي كۇشتى, رۋحتى ەكەن» دەپ ءسۇيسىندى دە, سوزىنە كەلگەندە «شوقالاقتارى كوپ ەكەن» دەپ, ريزا بولا قويمادى. ەلگە ورالعان سوڭ امانجول اعانىڭ «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ 1970 جىلعى 14 تامىزداعى نومىرىندە «گەرمانيا اسەرلەرىنەن» دەيتىن توپتاما ولەڭدەرى جاريالاندى. سونىڭ بىرىندە:

«تابيعات, نازىك جاندى  جارالادىڭ,

ەسكە ساپ تۋعان جەردى مازالادىڭ.

جاس توكار, جەزقازعاندىق, اۋ, ءسالىمجان!

شىرقاپ ءبىر جىبەرسەڭشى قازاق ءانىن!

ەستىسىن ءانىمىزدى قىزدىر, كانى,

ەستىسىن ساكسوننىڭ تاۋ, شىڭ-قۇزدارى.

ەستىسىن سەيىل قۇرىپ جۇرگەن قارتتار,

ەستىسىن نەمىستىڭ جاس ۇل-قىزدارى!»

دەيتىن جولدار بار. مۇنى سول كۇندەردىڭ سوزبەن ورنەكتەلگەن سۋرەتى دەسە بولادى – دەگەن ەدى ءسالىمجان اعا سەيىلوۆ.

اقىن سول ساپاردا ءانشى ىنىسىنە كىتابىن سىيعا تارتادى. سول كىتاپتى وقىپ وتىرعاندا وتىز شاقتى شۋماقتان تۇراتىن «انا» دەپ اتالاتىن شاعىن پوەما ساكەڭە ەرەكشە اسەر ەتەدى. پوەمادان ىرىكتەپ 4-5 شۋماعىن كوشىرىپ الادى دا, ەرتەسىنە جاقسىكەلدى سەيىلوۆكە بارىپ, وقىپ بەرەدى. ولار ءوز ارالارىندا جاقاڭدى «جورا» دەپ اتايدى ەكەن.

– جورا, «كەشىر, انا!» ءانىنىڭ ءسو­زىن­ وسىعان اۋىستىرساق قالاي بولادى؟­ مۇن­دا بۇكىل قازاق ايەلدەرىنىڭ وبرازى­ كو­رىنىس تاپقان ءتارىزدى عوي – دەيدى. بۇل وي­دى ءسوز اۆتورى بولات ەسمۇحانوۆ تا­ قۋانا-قۋانا قۇپتايدى. ءسويتىپ, ولار­ الماتىداعى امانجول شام­كە­نوۆ­­كە تەلەفون ار­قى­لى حابارلاسىپ,­ وزدە­رىنىڭ ويلارىن­ جەت­كىزەدى. امان­جول­­ اعا: – ءاندى تىڭ­­­داعانمىن. كەرە­مەت­ ءان. ەگەر سون­داي­ انگە مەنىڭ ءسوزىم­دى جارامدى سانا­ساڭدار, ارينە, رۇق­سات, – دەپ كەلى­سى­مىن بەرەدى. كوپ ۇزا­ماي­ «انا تۋرا­لى­ باللادا» ساحنادا شىر­قا­لىپ, جۇرت­شى­لىق­تىڭ جۇرەگىنە جول تا­بادى.

سودان بەرى قانشاما جىلدار ءوتتى.­ قازىر امانجول شامكەنوۆ تە, جاق­سى­كەل­دى سەيىلوۆ تە, ءسالىمجان سەيىلوۆ تە­ ارامىزدا جوق. بىراق سوڭدارىندا «انا تۋرالى باللادا» ءانى ماڭگىلىككە قالدى.

ۇلىتاۋ وبلىسى