سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى
ەلدە ەڭبەك زاڭناماسىن بۇزعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان. اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق بويىنشا جۇمىسشى قۇقىعىن تاپتاعان لاۋازىمدى تۇلعالارعا – 70, شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرگە – 150, ورتا كاسىپكەرلەرگە – 200 جانە ءىرى كاسىپورىندارعا 300 اەك ايىپپۇل تولەۋ مىندەتتەلەدى. ال قىلمىستىق كودەكس بويىنشا ون بەس تاۋلىكتەن ءۇش جىلعا دەيىن تەمىر تورعا قاماۋ كوزدەلگەن.
ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سايكەس, وتكەن جىلى ەڭبەك ينسپەكتورلارى 20,2 مىڭ جۇمىسكەردىڭ قۇقىعىن قورعاعان. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى جۇمىس ورنىندا قىزمەتكەرلەرگە بەرىلەتىن ۇستەمەاقى, قوسىمشا قۇرال-جابدىقتار, تاماقپەن قامتۋ سەكىلدى مىندەتتەمەلەردىڭ بار ەكەندىگىنەن حابارسىز.
وسى ورايدا زاڭگەر, ءماجىلىس دەپۋتاتى مارات ءباشىموۆ ء«ار ادام ەڭبەك قۇقىعىن جانە ونى قورعاۋدىڭ نەگىزگى زاڭدارىن ءبىلۋى قاجەت, ول ءۇشىن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋ كەرەك», دەگەن پىكىرىن ورتاعا سالدى.
– ەڭبەك قۇقىعىنا قاتىستى زاڭدا ايتىلعان ادامداردىڭ ءبىلىپ جۇرەتىن بىرنەشە بابى بار. ماسەلەن, زاڭ بويىنشا ءماجبۇرلى ەڭبەككە تىيىم سالىنادى. بۇل ەڭبەك كودەكسىنىڭ 7-بابىندا كورسەتىلگەن. ءماجبۇرلى ەڭبەك ادامنان قانداي دا ءبىر جازا قولدانۋ قاتەرىمەن تالاپ ەتىلەتىن, ونى ورىنداۋ ءۇشىن بۇل ادام ەرىكتى تۇردە ءوز قىزمەتتەرىن ۇسىنباعان كەز كەلگەن جۇمىستى نەمەسە قىزمەتتى بىلدىرەدى. ءماجبۇرلى ەڭبەككە جۇمىس مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قاداعالاۋىمەن جانە باقىلاۋىمەن جۇرگىزىلەتىن جانە ونى ورىندايتىن ادام جەكە (نەمەسە) زاڭدى تۇلعالاردىڭ بيلىگىنە بەرىلمەيتىن نەمەسە تاپسىرىلمايتىن جاعدايدا سوتتىڭ زاڭدى كۇشىنە ەنگەن ۇكىمىنە بايلانىستى, توتەنشە نەمەسە سوعىس جاعدايىندا عانا جول بەرىلەدى. ەگەر جۇمىس ورنى قىزمەتكەردى ەركىنەن تىس مىندەتىنەن بولەك جۇمىسقا تارتاتىن بولسا, قىزمەتكەر وسى باپتىڭ نەگىزىندە ارىزدانۋعا قۇقىلى, – دەپ ءتۇسىندىردى زاڭگەر.
سونىمەن قاتار وسى كودەكستىڭ 6-بابىمەن ەڭبەك سالاسىنداعى كەمسىتۋشىلىككە تىيىم سالىنادى. ءار ادامنىڭ ەڭبەك سالاسىنداعى ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ىسكە اسىرۋعا تەڭ مۇمكىندىكتەرى بار. ەشكىمنىڭ ەڭبەك سالاسىنداعى قۇقىقتارىنا شەك قويىلمايدى. ماسەلەن, جۇمىس ورنىندا قىزمەتكەردىڭ شىعۋ تەگىنە, الەۋمەتتىك, لاۋازىمدىق جانە مۇلىكتىك جاعدايىنا, جىنىسىنا, ناسىلىنە, ۇلتىنا, تىلىنە, دىنگە كوزقاراسىنا, نانىمىنا, تۇرعىلىقتى جەرىنە, جاسىنا نەمەسە دەنە كەمىستىكتەرىنە, سونداي-اق قوعامدىق بىرلەستىكتەرگە قاتىستىلىعىنا بايلانىستى ەشقانداي كەمسىتۋگە بولمايدى. ەڭبەك سالاسىندا كەمسىتۋشىلىككە ۇشىرادىم دەپ ەسەپتەيتىن ادامدار زاڭدا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن سوتقا نەمەسە وزگە دە ورىندارعا جۇگىنۋگە قۇقىلى.
ال ەڭبەك زاڭناماسىن بۇزعان جۇمىس بەرۋشىلەر قىلمىستىق كودەكستىڭ 152-بابىمەن جازاعا تارتىلادى. جۇمىسكەرمەن ەڭبەك شارتىن زاڭسىز توقتاتقان نە سوتتىڭ جۇمىسقا قايتا ورنالاستىرۋ تۋرالى شەشiمiن ورىنداماعان جۇمىس بەرۋشىلەر بەلگىلى ءبىر لاۋازىمداردى اتقارۋ نەمەسە قىزمەتپەن اينالىسۋ قۇقىعىنان ايىرىلادى نەمەسە ءبىر ءجۇز الپىس ساعاتقا دەيىنگى مەرزىمگە قوعامدىق جۇمىستارعا تارتىلادى نە قىرىق تاۋلىككە دەيىنگى مەرزىمگە قاماۋعا الىنادى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى مارات ءباشىموۆتىڭ ايتۋىنشا, ەڭبەك قۇقىعى بۇزىلعان جاعدايدا ول ادامنىڭ وزگە دە مىندەتتەرىنە كەرى اسەر ەتەدى.
– ادام قۇقىقتارىنىڭ ءبىرى بۇزىلسا, ول اۆتوماتتى تۇردە باسقا قۇقىقتاردىڭ بۇزىلۋىنا اكەپ سوعادى. ەڭبەك قۇقىعى بۇزىلسا, ماسەلەن, بەكىتىلگەن 8 ساعاتتىق جۇمىستى ءبىز 10, ءتىپتى 12 ساعات ىستەۋگە ءماجبۇر بولساق, وندا ءبىزدىڭ وتباسىمىزداعى مىندەتىمىز بەن قۇقىعىمىزعا نۇقسان كەلدى دەگەن ءسوز. ونىڭ ۇستىنە 10, 12 ساعات جۇمىستا وتىرىپ, ۇيگە جەتەمىز دەگەنشە ءبىرتالاي ۋاقىت وتەدى. اسىرەسە استانا, الماتى سەكىلدى ءىرى قالالارداعى كەپتەلىستى ەسەپتەسەك, ۇيگە كەلۋىمىز ەكى-ءۇش ساعاتقا دەيىن سوزىلادى. سونداي-اق بالالاردى بالاباقشادان, مەكتەپتەن الىپ كەتۋ كەرەك, ساتىپ دۇكەننەن كەرەكتى زاتتارىن ساتىپ الۋ ءۇشىن تاعى ۋاقىت قاجەت. ال ۇيدە اتا-انا وتباسىنا, بالا-شاعاسىنا كوڭىل ءبولىپ, سالت-ءداستۇردى, وتباسى قۇندىلىقتارىن قاستەرلەۋگە باۋلۋ قاجەت. وعان ۋاقىت قايدا؟ سوندىقتان, مىنە, ءبىر عانا ەڭبەك قۇقىعىنىڭ بۇزىلۋى قانداي كەمشىلىككە الىپ كەلەتىنىن كورىپ وتىرمىز. سوندىقتان ەڭبەك قۇقىعىنىڭ ساقتالۋىنا جۇمىسكەر دە, جۇمىس بەرۋشى دە مۇقيات بولعان ءجون, – دەدى زاڭگەر.
دەپۋتات سونىمەن بىرگە قازاقستان زاڭدارىن حالىقارالىق شارتتارعا سايكەس كەلتىرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
– بۇۇ-دا ادام قۇقىعى تۋرالى 14 ينديكاتور بار. سولاردىڭ ينديكاتورلارىنا ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ينديكاتورلاردى سايكەس كەلتىرسەك, ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ساياسات جوعارى دەڭگەيگە جەتەدى. بۇل وتە ماڭىزدى. ادام قۇقىعى سالاسىندا جەكە قۇقىعى, ساياسي الەۋمەتتىك قۇقىعى, مادەني, ەڭبەك قۇقىعى بولسىن بارلىق جەردە ءبىرىنشى ورىندا بولۋى كەرەك. ءبىز وسى ورايدا بۇۇ-نىڭ ستاندارتتارىنا قاراۋىمىز كەرەك. قازاقستاننىڭ ءولىم جازاسىنان باس تارتىپ, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بىرگە بولۋى ماڭىزدى. مۇنى دۇنيەجۇزى قولداپ وتىر. ال اكىمشىلىك يۋستيتسياعا كوڭىل بولگەنىمىز قاراپايىم حالىقتىڭ جاعدايىن كوتەرۋدى بىلدىرەدى. ادۆوكاتتاردىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ, ايەل مەن بالا قۇقىن جوعارى قويۋ – ءبارى ادام قۇقىقتارىمەن بايلانىستى, – دەدى مارات ءباشىموۆ.
ماجىلىسكە جاڭادان كەلگەن زاڭگەر ادام قۇقىعى ماسەلەسىن ۇنەمى كوتەرىپ كەلدى. ەندى پارلامەنتتە كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ ءرولىن ارتتىرۋعا كۇش سالماق.
– ءارتۇرلى سالادا ادام قۇقىعىن ءبىرىنشى ورىنعا قويۋ كەرەك. ماسەلەن ءبىز زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى زاڭنىڭ بارىن بىلەمىز. قازىر وزەكتى بولىپ تۇرعانى دا سول. پارلامەنتكە دە وسى تۇرعىدا جۇمىستى جانداندىرۋ كەرەك. پارلامەنت ءماجىلىسى وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيدى. وسى جۇمىستاردى كونستيتۋتسيالىق سوتپەن بىرلەسىپ جالعاستىرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋدە پارلامەنتتىڭ دە جاۋاپكەرشىلىگى ارتايىن دەپ وتىر. سونىمەن قاتار اكىمدەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋدى اتاپ ءوتۋ قاجەت. باسا نازار اۋداراتىن ماسەلەلەردىڭ كەلەسىسى – تۇرعىنداردىڭ بيلىكپەن قارىم-قاتىناسى. ول دا ماڭىزدى, – دەدى ماجىلىستەگى نەگىزگى قىزمەتىنە توقتالعان مارات ءباشىموۆ.
ءتۇيىن. ادام قۇقىعى – ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ باستى پرينتسيپىنە اينالعان جوعارى مارتەبەگە يە قۇندىلىق. مەملەكەت اۋماعىنداعى كەز كەلگەن ادام مەملەكەت تاراپىنان قورعاۋعا الىنادى, ال ونىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا مەملەكەت كەپىلدىك بەرەدى. كونستيتۋتسيانىڭ «ادام جانە ازامات» دەپ اتالاتىن ءىى بولىمىندەگى 24-بابىنىڭ 1-تارماعىندا «اركiمنiڭ ەڭبەك ەتۋ بوستاندىعىنا, قىزمەت پەن كاسiپ ءتۇرiن ەركiن تاڭداۋىنا قۇقىعى بار» دەلىنگەن. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا: «مەن ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ باعىتىنا ەرەكشە نازار اۋدارامىن, ويتكەنى ونىڭ جاي-كۇيى, سايىپ كەلگەندە, ءبىزدىڭ قوعامنىڭ دامۋ دەڭگەيىنە اسەر ەتەدى», دەپ اتاپ وتكەن ەدى. مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارى قۇندىلىعى – ادام جانە ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
