ءنيشاپۋريدىڭ نيازدى جولى
اقىن, سوپىلىق ادەبيەت وكىلى فاريد اد-دين ءابۋ حاميد مۇحاممەد اتتار نيشاپۋري شامامەن 1146 جىلى ومىرگە كەلىپ, 1230 جىلى دۇنيەدەن وزعان. ول ءماۋلانا دجالالەددين رۋميدەن كەيىنگى ەڭ تەرەڭ اقىن سانالادى. اتتار شىعارمالارىنىڭ نەگىزگى جانرى – ءماسناۋي (پارسىنىڭ قوس تارماقتى ولەڭ جولى). بارلىق شىعارماسىنىڭ نەگىزگى ارقاۋى – ءسوز بەن ۇعىمداعى قاراپايىمدىلىعى ونى حالىق اراسىندا تانىمال ەتتى. ونىڭ «قۇستاردىڭ سۇحباتى» («مانتەق ءات-تەير») جانە «تازكيرە ءال-ءاۋليا» اتتى ەكى كىتابى يران-يسلام ميستيتسيزمىندەگى اسا ماڭىزدى پوەتيكالىق جانە پروزالىق شىعارمالار. تيمۋريدتەر داۋىرىندە سالىنعان قابىرى اقىن دۇنيەگە كەلگەن نيشاپۋر قالاسىنىڭ باتىسىندا, ومار حايامنىڭ زيراتى جانىندا تۇر.
بۇرىنعى پارسى ءتىلدى اقىنداردىڭ اراسىندا پاتشالار مەن بيلىك يەلەرىنىڭ الدىندا شىندىقتى اشىق نەمەسە استارلى تىلمەن جەتكىزە العان اقىندار كەمدە-كەم. وسى ارادا كەيبىر سوپى اقىندار ماڭگىلىك ماحابباتتىڭ شەكسىز قۇدىرەتىنە سۇيەنە وتىرىپ, ءوزىنىڭ نەمەسە قوعامنىڭ تومەنگى جىگىنىڭ سويلەۋ مانەرىمەن نە اقىل-ەسى دۇرىس ديۋانالاردىڭ تىلىمەن بيلىك يەلەرىن سىنايدى. وسىنداي اقىنداردىڭ ءبىرى – حاقتان باسقانى سۇلتان دەپ تانىماعان اتتار نيشاپۋري ەكەنى داۋسىز.
اتتار ءدارى-دارمەك ساتىپ, اۋرۋ-سىرقاۋدى ەمدەپ كۇن كورەدى. سول سەبەپتى پاتشا سارايىنا بارىپ, باسشىلاردى دارىپتەپ, ريزىق سۇراماعان, وسىلايشا ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ار-نامىسىن ساقتاپ قالعان. ول ءدارى جاساۋ ءىلىمىن اكەسىنەن ۇيرەنگەن. ال سوپىلىقتا بەلگىلى ءبىر شەيحتىڭ نەمەسە اعىمنىڭ شاكىرتى بولماعان. ەمشىلىك پەن ءدارىحانا باسقارۋداعى تابىستى كاسىبى بىرەۋگە مۇقتاج بولۋىنىڭ الدىن العان.
«اقىن يسلام مازحابتارىنان سۇننيتىك باعىتتى ۇستاندى» دەپ ايتىلادى, الايدا قازىرگى زاماندا كەيبىر ولەڭىنە سىلتەمە جاساي وتىرىپ, «كەيىن ءشيزمدى قابىلداعان نەمەسە ءاھل-ءبايت جاقتاستارىنىڭ ءبىرى بولعان» دەپ ەسەپتەيدى. «مانتەق ءات-تەيردىڭ (قۇستاردىڭ سۇحباتى) كىرىسپەسىندە بىربەتكەيلەردى ايىپتاپ, ولارعا ءاھل-ءبايتتىڭ, ءادىل حاليفتاردىڭ جولىنا تۇسىڭدەر دەپ كەڭەس بەرگەن.
اتتار اقىننىڭ ءسوزى قاراپايىم, اسا تارتىمدى. ول سوپىلىق ۇعىمداردى جەتكىزۋ ءۇشىن ەش استارسىز, قاراپايىم سوزدەردى قولدانادى. جالىنداعان جۇرەكتى وقىرماندى تۇسىنىكتى تىلمەن, استارسىز بەينەلەرمەن, ءداستۇرلى داستان-حيكايالارداعى وقيعالارمەن باۋراپ الادى. اتتار – ۇستاز اقىن. ول وزىنەن كەيىنگى ايگىلى ءماۋلانا مەن ءجامي سياقتى سوپى اقىندارعا ۇلگى بولا ءبىلدى.
مۇراسىنىڭ ءمانى
تاريحتا كوپتەگەن شىعارمانىڭ اۆتورلىعى اتتارعا بەرىلەدى. مۇنىڭ سەبەبى, وعان دەيىن دە, ودان كەيىن دە اتتار لاقاپ اتىن العاندار كوپ بولعان دەسەدى. دەگەنمەن ولاردىڭ ءبىرازى ستيل مەن مازمۇن جاعىنان ءبىر-بىرىنەن ايىرماسى بايقالادى. الايدا مۇحاممەدرەزا شافي كادكاني مەن ابدۋل حوسسەين زارينكۋبتىڭ زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنىپ, ونىڭ ناقتى ەڭبەكتەرىن اتاپ وتەيىك.
«اسرارنامە» – 22 بولىمگە بولىنگەن 3 305 بايىتتەن تۇراتىن ماسناۋيلەردىڭ ءبىرى شىعارمانىڭ تاقىرىبى – تاۋحيد, پايعامبار مەن ءادىل حاليفتەردىڭ قاسيەتتەرىن ماداقتاۋ, سوپىلىق ءىلىمنىڭ ءتۇرلى ماسەلە, ماحابباتتىڭ ماڭىزى مەن ونىڭ حيكمەتتەن ارتىقشىلىعى.
ول ءومىرىنىڭ سوڭىندا جازعان «قۇسراۋناما» نەمەسە «يلاھيناما» اتالعان ەڭبەگى ءبىر نەگىزگى سيۋجەتكە قۇرىلعان قىزىقتى قىسقا جانە ۇزاق اڭگىمەلەردەن تۇرادى. باسقا ەڭبەكتەرى سياقتى بۇل كىتاپتا دا اللا تاعالانى دارىپتەۋمەن جانە ارداقتى پايعامبارىمىز (س.ع.س.) بەن ءتورت حاليفانى ماداقتاۋمەن باستالىپ, ودان كەيىن ادام رۋحىمەن سۇحبات جۇرگىزىپ, وعان التى پەرزەنت ياكي ءناپسى, شايتان, اقىل, كەدەيلىك, ءبىلىم, بىرقۇدايلىلىق تۋرالى ايتادى.
«مانتەق ءات-تەير» ەڭبەگىندە قۇستاردىڭ سامۇرىق ەسىگىنە دەيىنگى ساپارىن سيپاتتايدى. ولاردىڭ ساپارى ۇزاق بولادى. بىراق سوڭىندا سامۇرىقتىڭ ءوز بولمىستارىنان كورىنىس تاپقانىن تۇسىنەدى. سانان ەسىمدى قارت ءدارۋىشتىڭ قورقاق قىزعا دەگەن ماحابباتى مەن سەزىمىن باياندايتىن كىتاپتاعى ەڭ ۇزىن حيكايا شامامەن 408 بايىتتەن تۇرادى.
«مۋسيباتناما» رۋحاني ىزدەنۋشىنىڭ قيىنشىلىقتارىن بايانداعان قىزىقتى حيكايالاردان قۇرالعان. بۇل شىعارما – ونىڭ «مانتەق ءات-تەيردەن» كەيىنگى ەڭ ماڭىزدى پوەماسى.
«مۇحتارنامە» رۋبايات جيناعى ءتۇرلى تاقىرىپتاعى ەلۋ باپتان قۇرالىپ, جاراتقان مەن ادام اراسىنداعى رۋحاني ماسەلەلەردى بايىپتايدى.
«تازكيرە ءال-ءاۋليا» – سوپىلىق ءىلىمنىڭ توقسان جەتى اۋليەسى مەن شەيحىنىڭ ءومىربايانىن قامتىعان مۇرا. تۋىندىنىڭ جەتپىس ەكى تاراۋىندا اۆتور جەتپىس ەكى ادامنىڭ ءومىرىن, كوزقاراسى مەن قاسيەتىن سۋرەتتەيدى. «تازكيرە ءال-ءاۋليا» – ءتىلى قاراپايىم, اسەرلى شىعارما. بۇل پارسى تاريحىنداعى ەڭ ەلەۋلى پروزالىق شىعارما قاتارىنا ەنەدى.
«اتتاردىڭ قيسسالارى مەن عازالدارىنىڭ جيناعى» – باسىم بولىگى سوپىلىق دۇنيەتانىمدى جىرلاعان شىعارمالارىنىڭ توپتاماسى.
اتتار نيشاپۋري جانە ەۋروپا
ءنيشاپۋريدىڭ ويلى تۋىندىلارى الەم ادەبيەتىنە دە ىقپال ەتتى. بۇل اسەردى يراننان تىس جەرلەردەگى «پاندنامانىڭ» كوپتەگەن قولجازباسىنان, باسپا كوشىرمەلەرىنەن, اۋدارمالارىنان, تۇسىندىرمەلەرىنەن كورۋگە بولادى. سونداي-اق بۇرىن اتتاردىڭ تۇلعالىق قاسيەتىنەن گورى, شىعارماسىنىڭ مازمۇنىنا كوبىرەك كوڭىل بولىنگەنىن بايقايمىز. بۇل قىزىعۋشىلىققا ىقپال ەتكەن فاكتور – ونىڭ قاراپايىم ءستيلى مەن احلاق تۋرالى تەرەڭ مازمۇنى. بۇل ەۋروپالىقتاردى «پاندناماعا» كوبىرەك تارتىلۋىنا سەبەپ بولدى. ءماۋلانانىڭ «ماسناۋيىنەن» كەيىن سوپىلىق ادەبيەتتىڭ ەشبىر شىعارماسى «مانتەق ءات-تەير» دەڭگەيىنە جەتكەن جوق. بۇل تۋىندىنىڭ رامىزدىك سيپاتى الەمدىك ءسيمۆوليزمنىڭ تالاي شىعارماسىنا اسەر ەتتى. سونىمەن قاتار «تازكيرە ءال-ءاۋليا» پروزالىق شىعارماسى دا ميستيكالىق باعىتتاعى الەم جازۋشىلارىنىڭ نازارىن وزىنە اۋدارا ءبىلدى.
XVIII عاسىردىڭ 2-جارتىسىنان باستاپ ەۋروپا شىعىستانۋشىلارى اتتار شىعارمالارىن اۋدارا باستاعانى ءمالىم. ونى العاش نەمىس اۋدارماشىلارى باتىسقا جەتكىزدى. فون ستومەردىڭ 1775 جىلى ۆەنادا باسىپ شىعارعان قوس ءتىلدى انتولوگياسىندا «پاندناما» پوەماسىنىڭ ءۇزىندىسى جاريالانعان. 1818 جىلى فون حامەر پورگەستال «مانتەق ءات-تەير» تۋىندىسىن اۋدارىپ, ءۇزىندى تۇرىندە باسىپ شىعاردى.
اتتار شىعارمالارىن العاش اۋدارعان نەمىستەر بولسا دا, ونى باتىسقا كەڭىنەن تانىستىرعان فرانتسۋزدار ەدى. 1787 جىلى سيلۆەستر دە ساسي فرانتسۋز تىلىندە «پاندنامانى» تارجىمەلەدى. «قۇستاردىڭ سۇحباتى» اۋدارماسى ەۋروپالىقتار اراسىندا وتە تانىمال.
ءساۋىر ايىنىڭ 16-سى نەمەسە شامسي جىل ساناعى بويىنشا ءفارۆاردين ايىنىڭ 25-ءى – يران كۇنتىزبەسىندە اتتار ءنيشاپۋريدى ەسكە الۋعا ارنالعان ۇلتتىق كۇن.
يران مەن قازاقستان اراسىنداعى رۋحاني-مادەني بايلانىستىڭ تامىرى وتە تەرەڭدە. ال جاڭا جاعدايدا ديپلوماتيالىق رەسمي قارىم-قاتىناس 1992 جىلى باستالادى. ەكى ەل حالقىنا ورتاق قۇندىلىقتار از ەمەس, سونىڭ ىشىندە, قازاق جانە پارسى تىلدەرىندە بىردەي قولدانىلاتىن 3 000-نان استام ءسوزدىڭ بولۋى, سالت-ءداستۇر مەن ادەت-عۇرىپ ۇقساستىقتارى, كونە يران مادەنيەتىنەن باستاۋ الاتىن ناۋرىز مەيرامى, ت.ب. ماقتانىشتارىمىز ءبىزدى جاقىنداتا تۇسەدى. الداعى ۋاقىتتا ەكىجاقتى بايلانىس جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلىپ, كەڭەيە تۇسەدى دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىز.
ءالي اكبار تالەبي ماتين,
يران يسلام رەسپۋبليكاسى
ەلشىلىگىنىڭ مادەني كەڭەسشىسى
