– دەيدى اكادەميك جابايحان ءابدىلدين
يماني جاقسى ىسكە, قايىرىمى مول يگىلىكتى جۇمىسقا, قايىرى بار تىرلىككە يلانۋ پارىز. ونى كورە ءبىلۋ, ءتۇسىنىپ, ءتۇيسىنۋ ءار ادام ءۇشىن كەشپەس قارىز. «ازامات سىنى – ەرلىك, ەرلىك سىنى – ەلدىك» (مۇحتار اۋەزوۆ) دەپ سونداي ەلدىك ىسكە ۇلاسىپ, ونىڭ باسىندا تۇرعان تۇلعانىڭ, قاسىندا جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ابىرويى اسسا, ءتىپتى كەرەمەت. سونداي كەمەلدىكتىڭ ءبىر كورىنىسى دەپ ەلباسىنىڭ ۇلى يدەياسىمەن بوي كوتەرگەن استانا قالاسىن ايتۋعا بولادى. تامىرى تەرەڭدە, كەرەگەسى قالىڭ, شاڭىراعى شالقىعان شاتتىققا تولى دەپ كەلگەن كەڭەس ءداۋىرىنىڭ كۇنى ءوتىپ, شىرىگەن بۇعاۋى بىرت-بىرت ءۇزىلىپ, ىرىگەن يدەياسى يكەمنەن كەتىپ, توتاليتارلىق جۇيەنىڭ ويرانى شىققاندا قىسپاقتا وتىرعاندار ازاتتىعىن جاريالاپ, تۋلارىن كوتەرىپ, ءتۇپ تامىرىنا قايتا ورالدى. سول قاتاردان قازاق جۇرتى دا تابىلدى. ارينە, ب ۇلىنگەننەن بۇلدىرگە الماي, ءوز الدىنا تۋ تىگىپ, شاڭىراق كوتەرۋ العاشىندا وڭاي بولا قويعان جوق. باسقا تارتساڭ اياققا, اياققا تارتساڭ باسقا جەتپەي, جەتەلى مۇنى ءتۇسىنىپ, جەڭىل ويلى اركىمگە ءبىر سوقتىعىپ جاتقان تۇستا بۇل بىلايعى حالىققا دا اۋىر تيگەنى انىق. ونىڭ ۇستىنە ۇلان-اسىر جەرىمىزدىڭ قىزىعىن كورىپ قالعاندار قالاي دا ءبىر سىلتاۋ تاۋىپ مۇقاتىپ قالۋعا تىرىستى. وسىنداي الماعايىپ ۋاقىتتا ۇلتتىڭ تۇستاستىعىن, جەرىمىزدىڭ بۇتىندىگىن الدىن الا وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, ءۇش ۇيىقتاعاننىڭ تۇسىنە كىرمەيتىن باستامانى بەكەم قولعا الىپ, استانانى ەل كىندىگىنە كوشىرۋدى پرەزيدەنت قولعا الدى. الدا ايتقانىمىزداي, بۇل نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وي بيىگىنەن تۋىنداعان يدەياسى بولاتىن. مۇنداي بايلام العاشىندا توسىن ەستىلگەنمەن, كەيىن ەلدىڭ ەرتەڭىن, ۇرپاقتىڭ بولاشاعىن الىستان بولجاعان زيالىلار قاۋىمى: «ە, باسە» دەستى. وسى جەردە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوز ءسوزىن ەسكە ءتۇسىرىپ كورەلىك. «اشىعىن ايتايىن, بۇل شەشىمنىڭ ءبىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە تىكەلەي قاتىسى بار. مىڭداعان جىلدار بويى اتا-بابالارىمىز مەكەن ەتكەن قاسيەتتى قازاق جەرىنىڭ ءبىر بولىگىن – اياۋلى سارىارقانى ساياسي ساۋداعا سالىپ, دارقان دالامىزدى داۋ-دامايعا اينالدىرعىسى كەلەتىندەر بار كەزدە, سولتۇستىكتەگى شۇرايلى وڭىرگە سۋىق كوزىنىڭ سۇعىن قادايتىندار بار كەزدە ءبىز مىنا جىلى جەردە اسەم قالا – الماتىدا تىنىش وتىرا الماس ەدىك», دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. بۇل تاسقا باسىپ كەتكەن بابالار ءسوزىنىڭ ۇشقىنىنداي ەستىلەدى. ەلباسىنىڭ وسى اسىل ويى جۇرتقا قالاي جەتتى دەگەندى ءبىز سول تۇستا حالىق قالاۋلىسى, كەيىن سەناتور بولعان, قازاق عىلىمىنىڭ ايتۋلى وكىلى, اكادەميك جابايحان ابدىلديننەن سۇراعان ەدىك.
– مەن ول كەزدە قازاقستان جوعارعى كەڭەسىنىڭ حالىق دەپۋتاتى ەدىم, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن اكادەميك جابايحان مۇباراك ۇلى. – فيلوسوفيادا اسا تالانتتى دا, كورنەكتى باسشىلار تۋرالى قاعيدالار كوپ. سول قاعيدالار بويىنشا تالانتتى, اقىلدى باسشىنىڭ باسقادان ايىرماشىلىعى قانداي دەگەنگە كەلەتىن بولساق, ول ۋاقىتىنا, زامانىنا, داۋىرىنە ساي وزىق وي ايتادى, ۇلكەن يدەيالاردى ورتاعا سالادى. سول ارقىلى الدا تۇرعان مىندەتتەردى مۇلتىكسىز شەشەدى. ونداي كەمەل باسشىلار الەمدە ساناۋلى. ساناۋلى ساڭلاقتاردىڭ قاتارىندا پەتر ءى, اتاتۇرىك, ءبىزدىڭ ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, تاعى باسقالار بار. نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا ازاتتىعىمىزدى العاننان كەيىن كوپتەگەن ەلگە كەرەك, حالىقتىڭ وركەنىن ءوسىرىپ, ءورىسىن كەڭەيتەتىن وزىق ويلارىن جۇرتقا جەتكىزىپ ءجۇردى.
– سونىڭ بىرەگەيى استانانى الماتىدان ارقا توسىندەگى اقمولاعا كوشىرۋ دەيسىز عوي.
– ايتار ءسوزىمنىڭ ۇستىنەن ءتۇستىڭ. 1994 جىلدىڭ 6 شىلدەسىندە بولعان جوعارعى كەڭەستىڭ جالپى وتىرىسىنا پرەزيدەنت قاتىستى. استانانى الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ تۋرالى ايتىپ, الدىمىزعا ۇلكەن ماسەلە قويدى. شىنى كەرەك, بۇل ۇسىنىس دەپۋتاتتارعا توبەسىنەن جاي تۇسكەندەي اسەر ەتكەنىن جاسىرا الماساق كەرەك.
الماتى – قيىپ كەتە قويمايتىن سۇلۋ قالا. ونىڭ ۇستىنە ابدەن باۋىر باسىپ, ۇيرەنىپ كەتكەنبىز. وسىنداي جۇماق الماتىدان استانانى قيىرداعى اقمولاعا كوشىرۋ اقىلعا سىيمايتىن سەكىلدى. ونىڭ ۇستىنە اقمولا ونشا دامي قويماعان قالا ەدى. ونى كەلىپ-كەتىپ جۇرگەندە بىلەتىنبىز. ارينە, ادەمى الماتىنىڭ دا پروبلەماسى بار بولاتىن. ونىڭ باستىسى ەكولوگيالىق جاعدايى ەدى. وعان قوسا حالىق سانى جىل سايىن ارتىپ بارا جاتقان. ميلليوننان اسىپ كەتكەن ەدى. بۇعان قوسا, جەر سىلكىنۋ قاۋپى دە ءجيى ايتىلا بەرەتىن. سوعان بايلانىستى بيىك عيماراتتار سالۋ قيىن دەلىنەتىن. جانە ءبىر نارسە, الماتى – مەملەكەت شەتىندە ورنالاسقان قالا. وتانىمىزدىڭ ءتورت بۇرىشىنا جەتۋ وڭاي بولمايتىن.
– سول تۇستا ەكونوميكانىڭ جاعدايى دا كوڭىل كونشىتپەۋ بىلاي تۇرسىن, شەكسپيردىڭ كەيىپكەرى ايتاتىنداي نە ءوسۋ, نە ءوشۋ الدىندا تۇردى ەمەس پە؟
– و نە دەگەنىڭ؟ كورگەندەردىڭ, كۋا بولعانداردىڭ ەسىندە بولار. 1994 جىلدارى ءوندىرىس قيراپ جاتتى. مۇعالىمدەر, جۇمىسشىلار ايلىق الا المادى. زەينەتكەرلەردىڭ دە جاعدايى قال ۇستىندە تۇردى. وسىنداي ۋاقىتتا ورىن الماستىرۋ قالاي بولادى دەگەن وي كوپ مازالادى. الدەنىپ العان سوڭ قوزعالساق قايتەدى دەگەندەر دە تابىلىپ جاتتى. ونىڭ ۇستىنە بولاشاق استانادا مىقتى كادرلار كەمشىن ەدى. قازاعى دا از بولاتىن. عىلىمي ورتالىق جوق. ەندەشە, قالاي كوشىپ بارامىز, ەلدىگىمىزگە ەندى قول جەتكەندە ونى ءمۇلدە السىرەتىپ جىبەرمەي مە دەگەن سۇراقتار كوكەيدە ءجۇردى. ءبىر جاعىنان تاعى ويلادىق, بۇل جاي اڭگىمە شىعار. سەبەبى, حرۋششەۆتىڭ ۋاقىتىندا ماسكەۋدى بۇرىنعى لەنينگرادقا كوشىرەمىز دەگەن اڭگىمە بولعان. ول وسى كۇنگە دەيىن سول اڭگىمە كۇيىندە قالدى. بۇل باستاما دا سولاي بولاتىن شىعار دەپ جۇردىك. وسى ۋاقىتتا جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتتارى تاراپ كەتتى. جاڭا سايلاۋ بولدى. ەكى پالاتالى پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ كورپۋسى جاساقتالدى. ءسويتىپ, 1996 جىلدان ءبىز جاڭا باعىتتا جۇمىس جاساي باستادىق. مەن سەناتور, سونىمەن بىرگە, سەناتتىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن قوسا اتقاردىم. بۇل كەزدە اقمولادا قۇرىلىس جۇمىستارى, وزگە دە ءىس-شارالار اتقارىلىپ جاتىر دەگەندى ەمىس-ەمىس ەستىپ جۇردىك. سودان 1997 جىلدان كەيىن مەملەكەتتىك نىساندار الماتىدان اقمولاعا اۋىسا باستادى. سول جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ 10-ى كۇنى دەپۋتاتتار كورپۋسى – ءبارىمىز الماتىدان اقمولاعا بەت تۇزەدىك. بۇكىل الماتى جۇرتشىلىعى وڭ باتاسىن بەرىپ, كەرەمەت سالتاناتپەن سىرنايلاتىپ شىعارىپ سالدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جارقىلداپ, جايناپ ءجۇر. اقمولادا القالى جيىن وتكىزدى. جۇرتشىلىقپەن جۇزدەستى.
قالانى ارالاپ كورسەك, اجەپتاۋىر يگىلىكتى ىستەر اتقارىلىپتى. وعان قۋاندىق. بىراق, اقمولانىڭ اق بورانى ۇرىپ تۇر. قيىرشىق قار كوزدى اشتىرمايدى. بۋىنىپ-ءتۇيىنىپ اقمولاعا ءبىر-اق كەلۋ ءۇشىن الماتىعا قايتۋىمىز كەرەك. قايتار جول اۋىر ءتيدى. اق بوران ادىم اشتىرماي, پويىزبەن كەرى قايتتىق. كوشباسىندا ەلباسى تۇرعان سوڭ بىلاي دەۋ ارتىق. بابالار داستۇرىمەن كوشباسىنداعى ازاماتتى سىيلاۋ, ايتقانىن ورىنداۋ مىندەت. ونىڭ ۇستىنە مەملەكەت باسشىسىنىڭ بويىنداعى ەرەكشە قاجىر-قايرات, جانىپ تۇرعان جىگەر ءبىزدى دە قاناتتاندىردى. وسىنداي كەزدە ويىما اتالارىمىزدان قالعان اتالى ءسوز, «تاۋەكەل ءتۇبى جەلقايىق, وتەمىز دە كەتەمىز» ورالىپ ەدى.
قازاق بەت العان جاعىنان قايتپاعان. «اللا جارىلقاسىن!» دەپ قادامىن نىق باسىپ, العا ۇمتىلا بەرگەن. ءبىز دە سول جولدى جالعادىق. اقمولادا ەكى پالاتالى پارلامەنت بەرەكە-بىرلىكتە جۇمىسىن باستاپ كەتتى. باس-باسىمىزعا ءۇي قايدا, جاتاقحانادا تۇردىق. اسىل ازامات قاراتاي تۇرىسوۆ ەكەۋمىزگە دە ءبىر-ءبىر بولمەدەن ءتيدى. ءبىراز جاسقا كەلگەندە باياعى جىگىت شاقتى ەسكە الىپ, قينالعانمەن «بۇل دا قىزىق, بارعا تاۋبە!» دەپ تۇرىپ جاتتىق. اپىر-اي دەسەڭىزشى, قاقاعان ايازدا بوي جىلىتايىق دەگەندە ءبىر ءجىبى ءتۇزۋ, تاماعى ءدامدى اسحانا تاپپاعان كەز دە بولدى عوي. كوپ ازاماتتار جۇما كۇنى الماتىعا تارتىپ كەتىپ, جەكسەنبى, دۇيسەنبىدە ورالىپ ءجۇردى.
– قازاقتىڭ بۇل تىرلىگىنەن تۇك شىقپايدى دەپ ساۋەگەيسىگەندەر دە تابىلدى ەمەس پە؟
– تابىلعاندا قانداي. ۇلارداي شۋلاپ جاتتى عوي. اسىرەسە, ماسكەۋ گازەتتەرى سوڭى ماسقاراعا ۇلاسادى دەدى. «راسىندا بۇل قيىن بولدى-اۋ. بەكەر شاشىلاتىن بولدىق-اۋ» دەگەندەر ءوزىمىزدەن دە تابىلدى. ايتسە دە بەل شەشىپ كىرىسكەن ءىس ءوز ناتيجەسىن بەرە باستادى. وعان ەلباسىنىڭ اسا سەرگەك, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى ءۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. كەڭىنەن ويلاپ, الىستان بولجايتىن العىرلىعى, الىمدىعى بولەكشە كورىندى. ەسىل جيەگىنەن ءبىر, ءبىر جارىم جىلدا جاقسى ۇيلەر, دۇكەندەر بوي كوتەردى. كۇدىكتى ءۇمىت جەڭە باستادى. ەكىۇشتى پىكىر, قۇبىلعان وي اي ساناپ, ءتىپتى كۇن ساناپ, ازايىپ وركەن جايعان اقمولانىڭ دامۋى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتتى. سول ۋاقىتتا عانا ءبىز ەلباسى يدەياسىنىڭ ءتۇپ-تامىرىن تۇسىندىك. «ە, بۇل ورىندالمايتىن ءسوز ەمەس بولدى. ەلدىڭ كەلەشەگىنە جاسالعان جاسامپاز تىرلىك ەكەن. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى نەبىر قايشىلىقتاردى شەشۋدىڭ جولىن كەمەلدىكپەن تۇجىرىمداپتى-اۋ!», دەستىك.
– جابايحان مۇباراك ۇلى, «كوز – قورقاق, قول – باتىر» دەپ ءبىر كەزدەگى كوپ كۇدىك سەيىلىپ, ۇلى يدەيادان تۋعان تىرلىك قارقىن الىپ, قابىرعالى ەلدىڭ استاناسى ساناۋلى جىلداردىڭ ىشىندە شەنەۋنىكتەر قالاسىنان رۋحاني ورتالىققا, ەكونوميكانىڭ تىرەگىنە اينالدى. داۋلەتىنە ساۋلەتى ساي ەلدىڭ ەلورداسى الەمدەگى سەن تۇرا تۇر, مەن ايتايىن دەيتىن مىقتىلار قاتار وتىرىپ, وي جارىستىراتىن, پىكىر بولىسەتىن ىرگەلى مەكەنگە اينالدى دەگەنگە قوسىلاسىز با؟
– قوسىلعاندا قانداي! كەيدە العاشقى كەزدەگى قىسقا ويلارعا بوي الدىرعانىمىزعا كادىمگىدەي ىڭعايسىزدانامىز, ەلباسىنىڭ كەمەلدىگىنە ءدان ريزا بولىپ جۇرەمىز. الدا ايتتىم, جاس قالادا ءىستى دوڭگەلەتىپ اكەتەتىن كادر از بولار-اۋ دەپ. قازىر ولاي دەي المايسىڭ. پرەزيدەنتتىڭ يدەياسىن مۇلتىكسىز يگەرەتىن مىقتى كادرلار ەلوردادا جەتىپ ارتىلادى. انا ءبىر جىلدارى قارجى جاعى دا از ءسوز بولعان جوق ەدى. ەندىگى جەردە استانا ەل ەكونوميكاسىنىڭ لوكوموتيۆىنە اينالدى. ينۆەستورلار اقشاسىن اياماي سالىپ جاتىر. سونىڭ ناتيجەسى, ەسىلدىڭ وڭ جاعى مەن سول جاعىنا نەبىر الىپ قۇرىلىستار سالىنىپ, ساۋلەت ونەرىنىڭ جاۋھارلارى جاڭعىرۋ ۇستىندە. حالىق سانى دا ارتىپ وتىر. وسى قارقىنمەن كەتە بەرسە, تاياۋ جىلدارى ميلليون تۇرعىنعا جەتەرى كۇمانسىز. استاناداعى مادەنيەت ورتالىقتارىنا باراتىن حالىقتىڭ قاراسى كوڭىلگە مەدەۋ ۇيالاتادى. بۇل دا وسكەندىكتىڭ بەلگىسى. ءوزىڭ ايتقانداي, تورتكۇل دۇنيەنىڭ وزىق ويلى ازاماتتارى جىلىنا ءبىر ەمەس, ءبىرنەشە رەت باس قوساتىنىنا كۋا بولىپ ءجۇرمىز. مەن ونداي القالى جيىندار تۋرالى تاراتسام, اڭگىمە ۇزارىپ كەتەتىن شىعار. بايتەرەك كەشەنىنە تاياۋ جەردە تۇرامىن. ەرتەلى-كەش «نۇرسايا» مولتەك اۋدانىندا, ماۋەلى بايتەرەكتىڭ توڭىرەگىندە قىدىرىستاپ جۇرەمىز. ۇلكەن-كىشىمەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرامىز. سونداي ساتتەردە الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلگەن ازاماتتارمەن تىلدەسەمىز. ولار: «ساناۋلى جىلدار ىشىندە مىنانداي قالا سالعان قازاق قانداي مىقتى حالىق, ەلباسىلارىڭىز قانداي كەمەڭگەر ادام, باقتارىڭىز زور, تالەيلەرىڭىز مول ەكەن» دەسەدى. كوتەرىلىپ قالامىز. جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس ەمەس پە! مەن دە ىركىلىپ قالماي, ولار بىلە بەرمەيتىن ۇشان-تەڭىز تابىستارىمىزدى, ەرتەڭ اتقارار جۇمىستارىمىزدى تاراتا ايتامىن. سوندا: «نەتكەن مەملەكەتشىل ۇلت ۇلانىسىزدار!» دەيدى.
– استانانىڭ وسكەنىنە قاراپ, ەلدىڭ وسكەنىن كورۋگە بولادى. بۇعان ءسىزدىڭ دە قوسارىڭىز بار شىعار.
– ارينە. استانا بۇل كۇندەرى ءوز وتانىمىزعا ەمەس, الەم ءۇشىن دە ۇلگى قالاعا اينالدى. باق تالەيىمىزدەن, بەيبىتشىل نيەتىمىزدەن بولار, ساناۋلى جىلداردىڭ ىشىندە وسىنداي تاماشا قالا بوي كوتەردى. سولاردىڭ قاتارىندا تاۋەلسىزدىك سارايى, «قازاق ەلى» مونۋمەنتى, ورتالىق تسيرك, «حان شاتىر», «قازاقستان» كونتسەرت زالى, «استانا وپەرا» – تىزە بەرسەم وتە كوپ. كۇنى كەشە تۇساۋى كەسىلگەندەرى قانشاما! ەلورداداعى مۇنداي ءجىتى قيمىل, وڭىرلەردە دە ورىستەۋ ۇستىندە. اباي ايتقانداي, قازاق ەلىنىڭ قالالارى استاناعا قاراپ بوي تۇزەيتىن بولدى. الماتى ادەمى قالا ەدى, استانا سۇلۋ قالا بولىپ قالىپتاستى. جالپى, جاڭا جەردە ويعا العاننىڭ ءبارىن ىركىلمەي جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. وعان استانانىڭ ءار تۇسىنان بوي كوتەرىپ جاتقان جوعارىداعى عيماراتتار كۋا بولادى. گەگەلدىڭ ايتاتىنى بار: «جاڭا قالا سالۋ قيىن. بىراق ەسكى قالا ورنىنا جاڭا قالا سالۋ, ول ءتىپتى قيىننىڭ قيىنى». بۇل شىندىق ءسوز. بۇرىنعى قالانىڭ ىشىنەن جاڭا قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزەم دەسەڭ, ول وڭاي جۇزەگە اسا قويمايدى. ويتكەنى, ءار بۇرىنعى عيماراتتىڭ وزىندىك تاريحى بار. ونى اتتاپ ءوتۋ جايى وڭايعا تۇسپەيدى.
مەنىڭ توپشىلاۋىمشا, استانانىڭ كەلەشەگى وتە زور. مۇندا جەر سىلكىنبەيدى. سەكسەن, توقسان, ءجۇز قابات كەرەمەت ۇيلەر تۇرعىزۋعا بولادى. بولاشاقتا سونىڭ ءبارىن ەلباسىنىڭ يدەيالارىنا سۇيەنە وتىرىپ, بۇگىنگىدەن دە كەرەمەت ارحيتەكتۋرالىق شەشىمدەرمەن جاڭا ەلدىك عيماراتتار, ۇلتتىق ۇلگىدەگى تۇرعىن ۇيلەر سالىپ جاتساق نۇر ۇستىنە نۇر. استانادا ايتۋلى سپورتتىق كەشەندەر دە بوي كوتەردى. مەنىڭ تاعى ءبىر ايتايىن دەگەنىم, قازاق قاشاندا جىلقىنى ەرەكشە باعالاعان. ەندى, ارقا توسىندە ءبىر ۇلكەن يپپودروم سالىنسا قۇبا-قۇپ.
– ءبىر كەزدەگى اۋىل جاعالاعان قازاق قالاعا كەلە باستادى. بۇل دا زامان تالابىنان تۋعان ءۇردىس ەمەس پە؟
– سولاي. بۇرىن ۇلتىمىزدىڭ 73 پايىزى اۋىلدا تۇرسا, بۇل كورسەتكىش قازىر كوپ تومەندەدى. اسىرەسە, استانا قالاسى قازاقيلاندى. ەلوردادا ءبىر عانا قازاق مەكتەبى بار ەدى, قازىر بىرنەشە وندىقتى قۇراپ وتىر. قازاق ءتىلىنىڭ اياسى دا كەڭەيىپ كەلەدى. ءيا, ءالى دە ولقى تۇستارىمىز بار. ونى توي ۇستىندە جەتىستىكپەن قوسا جەتىلدىرسەك دەپ ماسەلەنى ايتقان دۇرىس دەپ بىلەمىن. ءتىل ءۇشىن وزگەنى كىنالاۋدىڭ قاجەتى جوق. ءار وتباسى تىلگە قۇرمەت كورسەتۋى ءتيىس. ءوزى قازاق, قازاق ەلىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن ۇعىنۋى كەرەك. بۇكىل قازاق قازاق تىلىندە سويلەسە, وزگەلەر ءوزى-اق ۇيرەنەدى. ماسەلە وزىمىزدە, نامىسسىزدىعىمىزدا بولىپ تۇر. ەلباسى ءار جىلدارداعى جولداۋىندا, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا, وزگە دە القالى جيىنداردا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ, قاجەتتىلىككە جاراتۋ جايىن تايعا تاڭبا باسقانداي ايتىپ كەلەدى. نەگە ەكەنىن قايدام, سونى مۇلتىكسىز ورىنداۋعا كەلگەندە سالاقتىق تانىتىپ جاتامىز. بىرەۋلەر كەلىپ ىستەپ بەرەتىندەي بىرىمىزگە ءبىرىمىز اقىل ايتۋدان جالىقپايمىز. كوبىمىز بار پالەنى كسرو-عا جاۋىپ, اقتالۋعا بەيىمبىز. سول كەزدە مىنا وزبەك باۋىرلار, انا ارمياندار, گرۋزيندەر ءوز تىلىندە سويلەدى. مەن سول كسرو داۋىرىندە ارمەنيادا وتكەن عالىمدار جيىنىنا قاتىسقانىم بار. ماسكەۋدەن اتاقتى وقىمىستىلار كەلدى, بىراق ارمياندار جيىندى ءوز تىلىندە جۇرگىزدى. ەشكىم بۇل قالاي دەمەدى. ال ءبىز قازىر تاۋەلسىز ەلمىز. ەندەشە استانا ءتىل جاعىنان دا ۇلگى بولسا ەكەن دەيمىن. ەلباسى ايتقان تاپسىرمانى ورىنداساق ۇتىلماس ەدىك. اسىرەسە, مۇنى بيلىكتەگى باۋىرلار ءبىرىنشى ويلاۋى ءتيىس.
وسى ارادا مىنانداي ءبىر مىسال ايتايىن. ونى مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ كىتابىنان وقىدىم. رەسەيدىڭ قول استىندا وتىرعاندا, قازاق اراسىندا بولىس سايلاۋى وتكەنى تاريحتان ءمالىم. ءبىر وڭىردە سونداي باسەكە ءوتىپ, بيلىكتە جۇرگەن بولىس 95 پايىز داۋىس الىپتى. ونىمەن قاتار ءتۇسكەن جاقىپ دەگەن جىگىت 5 پايىزدان اسا الماپتى. ول كەزدە سايلانعان بولىستى گەنەرال گۋبەرناتورلار بەكىتەدى ەكەن. ونىڭ الدىنا بارعاندا گەنەرال گۋبەرناتور 95 پايىزدىڭ يەسىنەن ورىسشا ءتىل بىلەسىڭ بە دەسە, باسىن شايقاپتى. ال 5 پايىز داۋىس العان جاقىپ ورىسشا ءسويلەي دە, جازا دا الادى ەكەن. گەنەرال گۋبەرناتورعا كەرەگى ءتىل بىلەتىن كىسى. ءسويتىپ, ول بولىس بولىپ شىعا كەلىپتى. سودان شىعار, قازاقتار بالالارىن ورىسشا وقىتۋعا تالپىنىپتى. مەنىڭ اتالارىمنىڭ دا سونداي ۇمتىلىسقا بارعانىنان حاباردارمىن.
– ءتىل بىلمەيتىندەر قازاق ءتىلىن ۇيرەتەمىز دەپ جار سالىپ ءجۇر. بۇعان قالاي قارايسىز؟
– قالاي قارايمىن, ول ءتىل بىلمەي تۇرىپ, ءتىلدى قالاي ۇيرەتپەك؟ «اڭقاۋ ەلگە ارامزا مولدا» دەگەن ءسوز بار ەدى عوي. سول ءتارىزدى نارسە شىعار. ونىڭ ارتىندا اقشا تۇر. «ءبىلۋ, بىلمەۋ ءوز مىندەتىڭ, اقشاڭدى تولەسەڭ بولدى» دەيدى وندايلار. سونداي «تابىسكەرلەر» كوبەيىپ بارادى. تىيىم جاساۋ كەرەك. ءتىلىمىزدى ءويتىپ اجۋاعا سالۋعا بولمايدى.
– استانا اسەم قالاعا اينالدى. ەندى ونىڭ ەكولوگياسىن تازا ۇستاۋ ماسەلەسىن دە ويلاستىرۋىمىز كەرەك سەكىلدى.
– ورىندى ماسەلەنى كوتەرىپ وتىرسىڭ. كۇنى كەشە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ استانانىڭ جاسىل بەلدەۋىن ارالاعاندا استانا ورمانىنىڭ قالاي جۇزەگە اسقانىن ايتتى. ءبىز «استانا قالاي سالىنادى, قالاي وركەندەيدى» دەپ جۇرسەك, مەملەكەت باسشىسى باس قالانى جاسىل جەلەكپەن كومكەرۋدى دە ويلاستىرىپ قويىپتى. جوعارىدا ايتتىم عوي, العاش كەلگەندەگى اقمولانىڭ اق بورانىنىڭ قانداي بولعانىن. قازىر سول اق بورانعا «پرەزيدەنت ورمانى», ياعني جايقالعان 70 گەكتار جەردەگى جاسىل جەلەك «قورعان» بولىپ تۇر. مەن مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىن, ەكولوگيانى ساۋىقتىراتىن – جاسىل جەلەك, قالىڭ ورمان. ءبىز وسىنداي ورمان وسىرۋمەن بۋراباي, وقجەتپەس, ونداعى كولدەردىڭ تازالىعىن ساقتاي بىلۋگە قول جەتكىزە الامىز. ءار ازامات بۇعان ءوز ۇلەسىن قوسۋى كەرەك. بىرەۋ بىرەۋگە سىلتەمەي, جوعارىعا قاراماي, «مەن وسى قازاق ەلىنىڭ ازاماتىمىن», دەسە, جايقالعان دۇنيە گۇلدەنە بەرەدى. پرەزيدەنت سول جاسىل بەلدەۋدى ارالاپ ءجۇرىپ: «...اتاسى وتىرعىزعان باقتىڭ قىزىعىن ۇرپاعى كورەدى», دەدى. بۇل تازا كوڭىلدەن شىققان اتالى ءسوز. اتالى سوزگە اقىماقتان باسقانىڭ ءبارى توقتاسا كەرەك.
– سوندا سانامىزدى ساۋلەلەندىرۋ كەرەك دەيسىز عوي.
– ءيا, ءبارى سانادا, ۇلتتىق نامىستا جاتىر. وزىمشىلدىك وكىندىرەدى, ۇرپاقتى اداستىرادى. تۋريزم تۋرالى ايتىپ ءجۇرمىز. بۇل ۇلكەن ماسەلە. وسىنى جاقسى جولعا قويساق, سانا تۇزەلىپ, تابيعاتقا جاناشىرلىق ارتار ەدى. ويتكەنى, ادامدار وڭىرلەرىندەگى ادەمىلىكتى بۇلدىرۋگە باتپاس ەدى. ءارى جات قىلىقتى تەجەر ەدى. تاعى ءبىر ايتايىن دەگەنىم, استاناعا ۇلتتىق ۇلگى كوپ كەرەك. ۇلتتىق دۇنيە دەپ كەيبىر ازاماتتار بولسىن, بولماسىن كيىز ءۇيدىڭ, ويۋ-ورنەكتىڭ ۇلگىسىن سالادى, نە ءىلىپ قويادى. بۇل ۇلتتىق ۇلگى ەمەس. تالعام بولۋى ءتيىس. تالعامدى ارتتىرۋ جولىنداعى تالاپتى كۇشەيتۋ قاجەت. ونسىز ۇلتتى ۇياتقا قالدىرامىز. «وتكەنىڭ, تۇتىنعان بۇيىمىڭ وسى ما؟» دەيدى سىرت كوز.
– ەسكەرتكىشتەرگە دە تالاپ كەرەك دەگەنگە ايتار تۇجىرىمىڭىز قانداي؟
– بۇل دا ويلاناتىن نارسە. ءار تۇلعانىڭ ءوز بەت-بەينەسى, بولمىس-ءبىتىمى بار. سونى تاپ باسپاعان جەردە ەسكەرتكىش اجارى اشىلمايدى. سونىمەن قاتار, ەسكەرتكىشتەردى جاسايتىن ونەر يەلەرىنىڭ بويىندا قازاقى رۋح مىقتى بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. كەيدە ءۇش ءبيدىڭ تولە, قازىبەك, ايتەكەنىڭ ۇلكەن ەسكەرتكىشتەرىن تۇرعىزۋدى قولعا الساق قوي دەگەن ويعا باتامىن. ول ەلوردانىڭ كوركى بولار ەدى. ۇرپاقتار تاعزىم ەتەر ورىنعا اينالار ەدى. بۇل كوتەرگەن ماسەلەم, استانانىڭ كەلبەتىن كەڭەيتە بەرسە دەگەن ويدان تۋىنداپ وتىر. ءبىز بۇگىنىمىزبەن شەكتەلىپ قالاتىن حالىق ەمەسپىز. قاشاندا ماڭگىلىك ەل بولۋ نيەتىندەگى جۇرتپىز. ەلباسىنىڭ «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى دا وسىنداي ۇمتىلىستان, كەلەشەككە دەگەن تالپىنىستان تۋىپ وتىرعانى انىق. مەن استانا كۇنىن بۇل – ەلدى, ۇلتتى ۇيىستىراتىن, وزگە ەتنوستارمەن قاتار بەرەكە-بىرلىكتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ىنتىماعىمىزدى دايەكتەيتىن مەرەيلى دە مارتەبەلى مەرەكەمىز دەپ بىلەمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».
