سۋرەتتى تۇسىرگەن دۋلات مولداباەۆ
شەكارالىق ايماقتاردى دامىتۋعا بەلسەندى ازاماتتار ارەكەتىنىڭ دە, مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ دا شاماسى جەتپەيدى. شەكاراداعى اشىلىپ قالعان قاقپاقتىڭ اۋزىن جابۋ ءۇشىن ءاربىر تارماعى مەن بابى جالتارىپ كەتۋگە جول بەرمەيتىن زاڭ كەرەك.
ساراپشىلاردىڭ سوزىنە دەن قويساق, ەل ىشىندەگى كوشى-قون – قالىپتى قۇبىلىس. ال سول كوشى-قون سالدارىنان شەكارا بويىنداعى ەلدى مەكەندەردىڭ جويىلا باستاۋى مەملەكەتتىڭ بىرتۇتاستىعىنا قاۋىپ توندىرەدى دەپ قابىلدانادى. مەملەكەتتىك شەكارانىڭ مىقتى بولۋى ەل شەبىن كۇزەتىپ وتىرعان ونداعى اسكەرىمىزدىڭ الەۋەتىنە عانا ەمەس, شەپ بۇزباي وتىرعان حالىقتىڭ سانىنا, ءال-اۋقاتى جانە جۇمىسپەن قامتىلۋىنا دا بايلانىستى. شەكارالىق ەلدى مەكەندەردىڭ كەلبەتى كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ىشكى احۋالىنان حابار بەرەدى.
قازاقستان باتىستا, سولتۇستىك-باتىستا جانە سولتۇستىكتە 7591 شاقىرىم رەسەيمەن شەكارالاسادى. ال رەسپۋبليكانىڭ التايدان تيان-شانعا دەيىنگى 1782 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان شىعىس شەكاراسىن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن اراداعى الا باعاندار ءبولىپ تۇر. وڭتۇستىگىندە تۇرىكمەنستانمەن – 426 شاقىرىم, وزبەكستانمەن – 2354 شاقىرىم, قىرعىزستانمەن 1241 شاقىرىم شەكتەسەدى. ەلدىڭ الاڭ كوڭىلى سولتۇستىك وبلىستارعا باعىتتالىپ تۇر.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا سوڭعى ءۇش جىلدا 14 اۋىل ەل كارتاسىنان جويىلدى, ياعني تاراتىلدى. جالپى, سوڭعى 30 جىلدا وڭتايلاندىرۋ ساياساتىنىڭ ىزعارىمەن جويىلىپ كەتكەن اۋىلداردىڭ ەڭ كوبى وسى رەسەيمەن شەكارالاس جاتقان سولتۇستىك-شىعىس اۋدانداردىڭ ۇلەسىندە ەكەن.
ۇكىمەتتەن جاقسى جاڭالىق جەتتى
ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە 2023 جىلعا 140 شەكارا ماڭىنداعى اۋىلدا 290 جوبانى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانىپ جاتقانىن حابارلادى. بۇل جوبا الەۋمەتتىك جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى سالۋ جانە جوندەۋ, وتاندىق تەلەارنالاردىڭ تسيفرلىق ەفيرلىك تەلە جانە راديو حابار تاراتۋىن قامتاماسىز ەتۋ, ەڭبەك تاپشىلىعى بار شەكارا ماڭى اۋىلدىق وكرۋگتەرىندەگى تۇرعىنداردىڭ جالاقىسىنا ۇستەمەاقى قوسۋ جانە باسقا باعىتتاردى قامتيدى. شەكارالاس ايماقتاردا ورنالاسقان ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنا وزگە دە جەڭىلدىكتەر بەرۋ مۇمكىندىگى وسى جوبادا كوزدەلگەن. شەكارا ماڭىنداعى اۋىلدارعا ءۇي سالىپ بەرەتىندەر ءۇشىن سۋبسيديا بولىنەتىنى, 2 855 باسپانا سالۋ جوسپارلانىپ وتىرعانى بەلگىلى بولدى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, شەكارا زاستاۆالارىنا جاقىن ورنالاسقان اۋىلدار مەملەكەت قولداۋىنسىز قالمايدى. شەكارا بەكەتتەرى تۇرعان جەردىڭ ماڭايىندا ينفراقۇرىلىم جەتىلدىرىلەدى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ناۋرىز ايىندا بۇل ماسەلەنى شەشۋ كەرەك دەپ ەدى. ەندىگى بەتالىس ونى قالاي شەشۋ كەرەك دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىنا بايلانىستى بولىپ تۇر. ازىرگە ەل كوڭىلىندەگى الاڭ سولتۇستىك-باتىستاعى 7 591 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان رەسەي شەكاراسىنا باعىتتالىپ تۇر.
باعدارلاما ەمەس, زاڭ كەرەك
ساياساتتانۋشى دوس كوشىمنىڭ ايتۋىنشا, شەكارالىق اۋدانداردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى تۇجىرىمدار قولدانىستاعى زاڭداردا, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردا جەكە-جەكە تارماق بولىپ شاشىلىپ ءجۇر. زاڭ جوباسى تالقىلانعان كەزدە ولاردىڭ ءبارى قاپەرگە الىنۋعا ءتيىس. وسى ۋاقىتقا دەيىن ناتيجەسىن بەرمەگەن ۇسىنىستاردى جاڭا زاڭعا تىقپالاۋ ناتيجە بەرمەيدى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, مەرزىمدى باسىلىمداردا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە «سولتۇستىككە كوشىپ, شەكارا ماڭىنا شوعىرلانۋ كەرەك» دەگەن ۇرانداپ جۇرگەن ازاماتتار كوپ. «بىزگە كوشى-قون تۋرالى» زاڭدى جالعىز ءوزى دايىنداپ, از عانا جىل ىشىندە ەلگە 1 ملن قازاقتى كوشىرىپ العان اكىم ىسقاقوۆ ءتارىزدى مەملەكەتشىل, قاجەت بولسا ۇلتشىل دەپۋتاتتار كەرەك. بىزگە بۇل باعىتتا باعدارلاما ەمەس, زاڭ كەرەك. ول زاڭ قىسقا مەرزىمدە جازىلۋى ءتيىس. ءبىز شەكارامىزدان شىبىن ۇشا المايتىن تالاپتى تەك زاڭ شەڭبەرىندە عانا قالىپتاستىرا الامىز», دەيدى د.كوشىم.
ال ءبىزدىڭ ەلدەگى زاڭدى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن 500 زاڭگەر ءبىر مەزگىلدە جۇمىس ىستەۋ قاجەت. كەز كەلگەن زاڭنان «ەگەر قازاقستاننىڭ باسقا زاڭدارىندا كوزدەلمەسە» دەگەن سىڭايدا جازىلعان سويلەمدەردى كەزىكتىرۋگە بولادى. دەمەك بەلگىلى ءبىر ماسەلەنى زاڭ شەڭبەرىندە شەشۋ ءۇشىن كەمى 300 زاڭدى قايتا وقىپ شىعۋ كەرەك.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, شەكارالىق اۋداندارداعى ەلدى مەكەندەردى جويىپ, ەتەك-جەڭىمىزدىڭ اشىلىپ قالۋىنا قولدانىستاعى زاڭدارىمىزداعى ناقتىلىقتىڭ كەمشىندىگى سەبەپ بولىپ وتىر. راس, شەكارالىق ايماقتاردى دامىتۋ ماسەلەسى سوڭعى 30 جىلدا كۇن تارتىبىنەن تۇسپەسە دە, ۇكىمەتتىڭ وعان شىنداپ بەت بۇرعان كەزى وتە سيرەك. كەرىسىنشە «بولاشاعى جوق اۋىلدار» دەگەن سىڭارجاق ساياساتتىڭ سالدارى ونسىز دا شارۋاسى وڭالماي تۇرعان اۋىلداردىڭ جاعدايىن قيىنداتىپ كەتتى.
ساياساتتانۋشىنىڭ ايتۋىنشا, دەپۋتاتتاردىڭ بىلىكتىلىگى مەن تاباندىلىعى قاجەت زاڭداردىڭ دەر كەزىندە قابىلدانۋىنا باستاماشى بولۋىمەن, ونىڭ ناتيجەسىمەن باعالانادى. دەپۋتاتتىڭ مىندەتى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن بلوگەرلىكپەن شاتاستىرىپ الۋعا بولمايدى. ءبىر زاڭدى جازىپ شىعۋ ءۇشىن كەمى 150 ەلدىڭ سول ماسەلەگە قاتىستى قولدانىستاعى زاڭدارى مەن باعدارلامالارىن قايتا قاراپ شىعۋ كەرەك. مىسالى, قىتايدىڭ شەكارالىق ايماقتارعا قاتىستى كوزقاراسى قولدانىستاعى زاڭدارىندا شەگەلەنىپ, شەكارا شەبىنە ەل قوندىردى. بىزبەن ىرگەلەسىپ جاتقان رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قوساعاش اۋدانىندا مەملەكەتتىك ارنايى قابىلدانعان باعدارلامانىڭ ارقاسىندا سوڭعى 25 جىلدىڭ ىشىندە اۋدان حالقىنىڭ سانى 1,5 ەسە ءوستى. سولتۇستىگىندە جانە سولتۇستىك-شىعىستا قازاقستانمەن, شىعىستا جانە وڭتۇستىك-شىعىستا قىرعىزستانمەن جانە تاجىكستانمەن, باتىستا تۇرىكمەنستانمەن, وڭتۇستىگىندە اۋعانستانمەن شەكتەسەتىن وزبەكستان دا بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ ەلدەگىدەي كۇيىپ-جانىپ تۇرعان جوق. ەلدىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا تاجىكستانمەن شەكتەسەتىن شەكاراسىن پورتتى قالا تەرمەز كۇزەتسە, قازاق جەرىندەگى شەكاراسىن بىرىككەن كاسىپورىندارىمەن قورعايىن دەپ تۇر. جەر كولەمى (447 400 شاقىرىم) جاعىنان الەمدە 56-ورىندى العان, حالقى 35 ميلليونعا جەتكەن وزبەككە 19 ميلليوننان ەندى اسقان حالقى بار ەلدەن ءتونىپ تۇرعان قاۋىپ جوق ەكەنىن ولار جاقسى بىلەدى.
«پارلامەنتتىڭ مىندەتى قوعامعا قاجەتتى زاڭداردى قابىلداۋ دەگەندى ايتۋدان جالىقپايمىن. ولار بىزگە قاجەتتى, وسىنداي وقيعالاردىڭ الدىن الاتىن زاڭ جوبالارىن دايىنداپ, تەز ارادا قابىلداۋعا ءتيىس. شەكارالىق ايماقتار عانا ەمەس, كوللابورانتتارعا قارسى جازانى قاتايتاتىن زاڭداردى قابىلداۋدى ەندى كەشىكتىرۋگە بولمايدى. اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك, ەلدىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىن قورعاۋ ماسەلەسى دە شەكارالىق اۋداندار تۋرالى زاڭ جوباسىندا شەگەلەنۋى قاجەت. بۇل ايماقتار ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرلان سايروۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا, ء«بىزدىڭ قۇرىشتان قۇيىلعان قالقان ءتارىزدى, بىراق قالقانىمىز مايىسىپ, قاڭىلتىرعا اينالىپ كەتتى». ەندى سول اۋىلداردىڭ قۇرىشتان قايتا قۇيىلىپ, شەكاراداعى شەبىمىزگە اينالۋى ءۇشىن تەك زاڭ كەرەك. ول ءۇشىن قولدانىستاعى زاڭدارداعى شەكارالىق ايماقتاردى دامىتۋدىڭ زاڭداستىراتىن باپتاردى قايتا زەردەلەپ شىعۋ قاجەت», دەيدى دوس كوشىم.
ۇكىمەت پەن ءماجىلىس ويلانا باستادى
وسىدان ءبىراز بۇرىن ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرلان سايروۆ قىتايمەن شەكارالاس اۋداندارداعى حالىقتىڭ ىشكەرى كوشۋىن كەيبىر ساراپشىلار قازاقستان مەملەكەتىنىڭ قىتايدان شەگىنە باستاۋى دەپ قابىلداي باستاعانىن, شەكارا بويىنداعى اۋىلداردىڭ ماسەلەسىن تەك زاڭ نەمەسە مەملەكەتتىك باعدارلاما ارقىلى عانا شەشۋگە بولاتىنىن ايتقان بولاتىن.
ە.سايروۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە الداعى جارتىجىلدىقتا شەكارالىق ايماقتارداعى ەلدى مەكەندەر تۋرالى زاڭ كۇشى بار قۇجات پارلامەنتتە قارالاتىنىن, ونى دايىنداۋعا تاۋەلسىز ساراپشىلار قاتىساتىنىن قاپەرگە سالدى.
ساراپشى بەيسەنبەك زيابەكوۆ تە شەكارالىق ايماقتارعا قاتىستى ماسەلە كۇردەلى كۇيىندە قالىپ وتىرعانىن ايتادى. ەلسىز جاتقان جەرگە ەل قوندىرۋ – ابىلاي زامانىنان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان ساياسات. ءبىزدىڭ ەل شەكارانىڭ بويىندا قالعان بىرەن-ساران ەلدى مەكەندەردىڭ جاعدايىن جاساي الماي جۇرگەندە شىعىستاعى كورشىمىز شەكارا ماڭىنا 250-300 مىڭ تۇرعىنى بار قالاشىق سالىپ ۇلگەرگەن. سول ەلدىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى باس جوسپارىندا قازاقستانمەن جانە سولتۇستىك كورەيامەن شەكتەسەتىن ايماقتاردا كەمى 5-7 ميلليون ادام تۇراتىن ۇلكەن قالالار سالۋدى كوزدەيتىنى ايتىلعان.
رەسەيدىڭ دە قام-قارەكەتسىز جاتپاعانىنان باق ارقىلى حاباردارمىز. قازىر رەسەي شەكارا ماڭىنداعى ايماق تۇرعىندارىنىڭ جالاقىسىنا 90 پايىزدىق ۇستەماقى قوسادى, شەكارا شەبىندە شيرەك عاسىر جۇمىس ىستەگەن ازاماتى ەلدىڭ كەز كەلگەن ايماعىنان جەڭىلدىكپەن پاتەر الۋ قۇقىعىنا دا يە.
ەلدى وركەندەتۋدىڭ تىڭ ءورىسى
ەل ىشىندە الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى سولتۇستىك ايماققا كوشۋدى ۇندەپ جۇرگەن ازاماتتار دا بارشىلىق. شەكارالىق ايماقتاردى دامىتۋعا بەلسەندى ازاماتتار ارەكەتىنىڭ دە, مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ دا شاماسى جەتپەيدى. شەكاراداعى اشىلىپ قالعان قاقپاقتىڭ اۋزىن جابۋ ءۇشىن ءاربىر تارماعى مەن بابى جالتارىپ كەتۋگە جول بەرمەيتىن زاڭ كەرەك.
ء«بىز بۇل زاڭعا ۇلكەن دايىندىقپەن بارۋىمىز كەرەك» دەگەن پىكىردى ب.زيابەكوۆ تە قولدايدى ەكەن. «بۇل ماسەلە مەملەكەت ءۇشىن №1 ستراتەگيالىق باعىت بولۋ قاجەت. قازاقستان رەسەي, قىتايمەن شەكارالاس جاتىر. بۇل ەكەۋى وزدەرىن الىپ دەرجاۆا رەتىندە قابىلدايتىن مەملەكەت. «قۇلجا, شاۋەشەك كەلىسىمدەرى» قازاق دالاسىن سىرتىنان-اق ەكى بولە سالعانى تاريحي دەرەكتەردە تاڭبالانىپ قالعان. وسىدان 163 جىل ورىس-قىتاي اراسىندا قيىر شىعىسقا قاتىستى كەلىسىم جاسالعان. رەسەيدىڭ قيىر شىعىستى يەلەنۋىنە وسى «رەسەي – قىتاي بەيجىڭ شارتى» سەبەپ بولعانى دا تاريحي دەرەكتەردە ايتىلىپ قالادى. بۇگىنگى رەسەي قيىر شىعىستى ۋىستان شىعارىپ الماۋ ءۇشىن كاسىپكەرلەرىن وسى باعىتقا جۇمىلدىرىپ جاتىر», دەيدى ب.زيابەكوۆ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, شەكارالىق اۋداندارداعى جەر تەلىمدەرىنە قاتىستى ەل ىشىندە اڭگىمە گۋلەپ بارادى. سولتۇستىك وبلىستاردا يەسىز قالعان ەلدى مەكەندەر كوپ دەپ ايتۋعا عانا وڭاي. جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ يگەرىلمەي بوس جاتقان جەرلەردى حالىققا پايدالانۋعا بەرۋگە اسىقپاي وتىرعانى مەرزىمدى باسىلىمداردا ايتىلىپ جاتىر. «ۇكىمەت قاي وڭىردە قانشا اۋىلدىڭ بوس قالعانىن تۇگەندەپ ءبىتتى. ەندى سول اۋىلدارعا تيەسىلى جەردىڭ, جەر تەلىمدەرىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن, ولاردىڭ يەسىنىڭ بار-جوعىن انىقتاپ الۋىمىز كەرەك. شەكارادا وتىرعان اۋىلداردىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى بوس جاتقان جەر كولەمىنە قاراپ انىقتالادى», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ب.زيابەكوۆ.
الماتى
