قوستاناي قازاناتىن جوعالتىپ المايىق

زاۋىتتىڭ دۇرىلدەگەن ءداۋىرى

ءبىر انىعى, ءدال قازىرگى تاڭدا «قازاق تۇلپارى» سەرىكتەستىگى قارىزعا بەلشەدەن باتىپ وتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى باسقار­ما­سىنىڭ مالىمەتىنشە, سەرىكتەستىكتىڭ بۇگىنگى بەرەشەگى 240 ملن تەڭگەدەن اسىپ كەتكەن.

1999 جىلى ەكونوميكالىق قۇل­دىراۋعا  ءتۇسىپ, جابىلىپ قالا جازداعان  ەسكى قوستاناي جىلقى زاۋىتى  2000 جىلدىڭ 10 قاڭتارىندا ۇكىمەت قاۋلىسىمەن  «قازاق تۇلپارى»  مەملەكەتتىك كاسىپورنى  بولىپ قايتا اشىلىپ, الدىنا ۇلكەن سەلەكتسيالىق ماقساتتار قويىلدى. ەڭ باستىسى – قوستاناي جىلقى تۇقىمىن الامان بايگەلەر مەن  ات سپورتى ويىندارىندا ءباسى باسىم اعىلشىن مەن ارابتىڭ  دايىن اتتارىمەن باسەكەگە تۇسە الاتىنداي ەتىپ سەلەكتسيالىق جاڭعىرتۋ جانە وسى باعىتتى ۇستانا وتىرىپ جاڭا «قازاق تۇلپارى» تۇقىمىن شىعارۋ ەدى.

وسى ماقساتتا اتقارىلعان سە­لەك­تسيالىق جۇمىستاردىڭ ناتي­جەسىندە 2005-2016 جىلدار ارا­لىعىندا «قازاق تۇلپارىنىڭ» ساي­گ ۇلىكتەرى شەتەلدەن اكەلىنگەن تازا قاندى جىلقىلارمەن بىرگە تۇسكەن بايگەلەردە 359 جۇلدەلى ورىنعا يە بولدى. قوستاناي جىلقىلا­رى وسى جىلدارى وتكەن ءارتۇرلى بايگەلەردە 147 رەت ءبىرىنشى, 125 رەت ەكىنشى, 87 مارتە ءۇشىنشى ورىن الىپ, ۇزىن-سانى 16 اۆتوكولىك ۇتىپ العان.

2013, 2015 جىلدارى جاڭا سە­لەك­تسيالىق جەتىستىك رەتىندە مو­يىن­دالعان نەون جانە فورت ايعىر­­لارىنان تارايتىن ق ۇلىن­دار­دى كوبەيتۋ ماقساتىندا ادى­لەت مينيسترلىگىنەن ارنايى پاتەنت الىندى. «قازاق تۇلپارى» دنك زەرتحاناسى قازاقستاندا ەڭ ال­عاشقى بولىپ يساگ, ياعني حالىق­ارالىق جانۋارلاردىڭ گەنە­تيكالىق ورتالىعىنىڭ رەسمي مۇ­شەسى بولىپ تىركەلدى.

«قازاق تۇلپارى» ەلىمىزدە ءبى­رىنشى بولىپ اسىل تۇقىمدى ايعىر­لاردىڭ ءشاۋىتىن مۇزداتىپ ساق­تاۋ جانە بيەلەردى قولدان ۇرىق­تاندىرۋ زەرتحاناسىن ىسكە قوستى. قوستانايدان باسقا وڭىرلەردە مۇنداي زەرتحانا جوق. مۇندا 2430 پايەت ايعىر ءشاۋىتى مۇزداتىلىپ ساقتاۋعا قويىلعان. سونداي-اق قولدان ۇرىقتاندىرىلعان 47 قۇ­لىن ءوسىپ شىقتى.

قوستاناي قازاناتتارى ءار جىل­دارى ات سپورتى تۇرلەرىنەن وت­كەن رەسپۋبليكالىق جارىستار­دا الدىنا قارا سالدىرماي كەل­دى. بۇعان دالەل رەتىندە 2009 جى­لى 25 شاقىرىمدا وزىپ كەلگەن گيپوتەزانى, وسى جىلى 15 شا­قى­رىمدا قارا ءۇزىپ كەلگەن جا­زي­رانى, 2013 جىلى 120 شا­قى­رىمدى القىنباي ەڭسەرىپ, جە­ڭىس تۇ­عىرىنان كورىنگەن جورعا تارالعىنى, 2015 جىلعى كوكپاردا «التىن تۇعىر» يەگەرى بولعان نۇرتوبانى ايتساق تا جەتكىلىكتى. قوستاناي جۇيرىكتەرى 5 مارتە رەس­پۋبليكا چەمپيونى اتاندى. ال باتالى, توبىلعى, سىيلاس, الاش, تويباستار, بوتا, عانيبەت, دەمو­كراتيا, ساردار, تاليسمان, تارلان سىندى تۇلپارلاردى جۇرت ءالى كۇنگە دەيىن اڭىز عىپ ايتىپ وتىرادى.

كونكۋردان 10 جىل بويى ەل قۇراماسىندا بولعان پارتيزان مەن شوگەننەن (پولو) رەسپۋبليكا قۇراما كومانداسىندا ويناعان قوستانايدىڭ 25 قازاناتى تۋرالى اڭگىمە بولەك.

جىلقى زاۋىتىن سول كەزدە باسقارىپ تۇرعان اۋىل شا­رۋا­شىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, مۇعالجار جىلقىسىنىڭ اۆ­تورى ءنابيدوللا كيكەباەۆقا حا­بار­لاسىپ, زاۋىتتىڭ قازىرگى جاع­دايى تۋرالى نە دەيسىز دەپ سۇرا­دىق.

– كەزىندە تاجىريبەلى عالىم­داردى ايتپاعاننىڭ وزىندە, «قازاق تۇلپارى» جىلقى زاۋى­تىنىڭ جاس مامانداردىڭ ىشىنەن 1 عىلىم دوكتورى, 6 عىلىم كان­ديداتى شىق­تى. مىقتى-مىق­تى ماماندار بار ەدى. قا­زىر ولار­دىڭ كوبىنىڭ قايدا جۇر­گەنىن بىلمەيمىن. بۇگىندە گەنە­تيك رەتىندە مىقتى عالىم شا­كىرتىم ينديرا بەيىشوۆا عىلىم دوكتورى. قازىر ورالداعى ۇلكەن گەنەتيكا­لىق زەرتحانا­نى باسقارىپ وتىر. «قازاق تۇل­پارىندا» ەكى زەرتحا­نا جۇمىس ىستەپ تۇرعان. گەنەتيكا­­لىق زەرتحانا قازاقستاندا ەڭ ءبىرىن­شى حالىقارالىق دەڭگەيىندەگى زەرتحانا بولاتىن. ەكىنشىسى – ايعىر­دىڭ ۇرىعىن ساقتاپ تۇرعان بيوتەحنولوگيا زەرتحاناسى. ونداي زەرتحانا قازاقستانا ءالى جوق. كە­زىندە ول جەردە ارنايى قور جاسا­دىق. 2500-دەن استام پايەت اسىل تۇقىمدى ايعىردىڭ ۇرىعىن ساقتاپ قويعانبىز. سول قوردىڭ ءوزىن جوق قىپ جىبەرگەن سياقتى عوي. گەنەتيكالىق لابوراتورياسى ىستەمەي قالىپتى قازىر. مەن قوستاناي عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا باس ديرەكتور جۇمىسىنا اۋىستىرىلعاندا سونىڭ ءبارى جۇ­مىس ىستەپ تۇرعان, – دەدى عالىم.

جول كارتاسى ازىرلەندى

2014 جىلى مەملەكەت تاراپى­نان قارجىلاندىرۋ توقتاپ قالعان سوڭ, شارۋاسىن قۇلدىراتىپ ال­عان جىلقى زاۋىتى 2020 جىلى ەكى جىل مەرزىمگە «قارابالىق اۋىل­شارۋاشىلىق تاجىريبە ستان­سا­سىنىڭ قاراماعىنا وتكەن. اقپان ايىندا وبلىس اكىمىنىڭ قاتى­سۋىمەن وتكەن جيىندا اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى تيمۋر بەيسەنباەۆ ەكى كاسىپورىننىڭ اراسىنداعى سەنىمگەرلىك باسقارۋ مەرزىمنىڭ اياقتالعانىن, سوعان بايلانىستى كەلىسىمشارت ۇزارتىلماي قالعانىن مالىمدەدى. باسقارما باسشىسى ءسوزىن «ەندىگى مىندەت – قوستاناي جىلقىسىن قايتكەندە ساقتاپ قا­لۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنەن كاسىپورىندى ساۋىقتىرۋعا قارجى ءبولۋدى سۇراپ, زاۋىتتا ساۋاتتى مەنەدجمەنت قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت» دەپ تۇيىندەگەن. جيىندا كاسىپورىندى سۋبسيديالاۋ قاجەت, سوندا عانا تىعىرىقتان شىعۋعا بولادى دەگەن ۇسىنىستار دا ايتىلدى.

ءوڭىر باسشىسى قۇمار اقسا­قالوۆ تا «قازاق تۇلپارىنىڭ» اسا قيىن جاعدايدا وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ: «بۇعان جول بەرسەك, ەلىمىزدەگى بىرەگەي جىلقى زاۋىتىن جوعالتىپ الۋىمىز ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى باقىلاۋعا الامىز. قوستاناي تۇقىمىن ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن, اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن وبلىستىق بيۋدجەتتەن دەربەس قارجىلاندىرۋعا دا­يىنبىز» دەگەنى بار.

سودان بەرى ەكى اي ءوتتى, وب­لىس­­­تىق اۋىل شارۋاشىلىعى باس­­قار­­ماسىنىڭ مالىمەتىنشە, «قا­زاق تۇلپارى» مەن «قارابا­لىق اشتس» اراسىنداعى كەلىسىم­شارت 2025 جىلدىڭ 31 جەلتوقسا­نىنا دەيىن ۇزارتىلىپتى.

اقپان ايىندا تيمۋر بەيسەن­باەۆ زاۋىتتا نەبارى 48-اق باس اسىل تۇقىمدى جىلقى قالدى دەپ ەدى, اۋىل شارۋاشىلىعى باسقار­ماسىنىڭ سوڭعى مالىمەتىنە سەنسەك, ەكى ايدىڭ ىشىندە وعان 4 باس قوسىلىپ, كاسىپورىنداعى اسىل تۇقىمنىڭ سانى 52-گە جەتكەن. ونىڭ ىشىندە 2 ايعىر, 29 بيە, 19 بايتال, 13 ق ۇلىن بار.

«قازاق تۇلپارى» سەرىكتەستىگى 4 مىڭ 478 گەكتار القاپتى پايدالانىپ وتىر: 3 648 گەكتار ەگىن ال­قابى, 830 گەكتار جايىلىمى بار. بىلتىر 11 34 گەكتار جەرگە بي­داي ەككەن سەرىكتەستىك ءبىر گەكتار­دان 22 تسەنتنەر ءونىم الىپ, 2 مىڭ 493 توننا بيداي باستىرىپ العان. وعان 111 گەكتار كوپجىلدىق شابىندىقتى قوسىڭىز. زاۋىتتىڭ 3 اۆتوگاراجى, تەحنيكا قوياتىن 2 الا­ڭى, 1 قامباسى, كۇردەلى جون­دەۋ­دى قاجەت ەتەتىن 2 قويماسى بار. سە­رىك­تەستىكتىڭ 2 جەڭىل, 1 جۇك كو­لىگى, 5 تراكتورى, جۇمىس ىستەمەي تۇر­عان 2 كومباينى, 3 تىركەمەسى تاعى بار.

اۋىل شارۋاشىلىعى باسقار­ماسىنىڭ مالىمەتىنشە, 2021 جىلى وبلىس بيۋدجەتىنەن 60 ملن 801 مىڭ تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, «قازاق تۇلپارىنا» قاراستى «ارعىماق» يپپودرومىنا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن.

باسقارمانىڭ مالىمەتىنشە, بىل­تىر قوستاناي قازاناتتارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن بايگەلەردىڭ جالپى سىيلىق قورى 43,2 ملن تەڭگەنى قۇراعان. بيىل ات سپورتىن دامىتۋ جانە قوستاناي اسىل تۇقىمدى جىلقىلارىن دامىتۋ ماقساتىندا وتەتىن ات جارىستارىنا رەسپۋبليكا بيۋدجەتىنەن 100,8 ملن تەڭگە ءبولىنىپ وتىر.

الايدا ءنابيدوللا كيكەباەۆ اعامىزدىڭ پىكىرىنشە, قىرۋار قار­جى شىعىنداپ, بايگە وتكىزە بەرگەننەن اسىل تۇقىمدى قوستاناي جىلقىسى كوبەيىپ كەتپەيدى.

– قازىر ەندى جىل سايىن 80 ملن اقشاعا ات شاپتىرامىز دەيدى. قوس­تاناي جىلقىسى شاباتىن باي­گەلەردى ءجيى ۇيىمداستىرساق, سودان تۇقىم كوبەيىپ كەتەدى دەيدى. ونىڭ ءبارى ۋتوپيا, دۇرىس ەمەس نارسە.

باسەكەلەستىگى جوق قوستاناي تۇ­قىمى جەكە شاپقان بايگەلەردىڭ رەسپۋبليكا كولەمىندەگى باسقا اعىلشىن-اراب تۇقىمى قاتىسقان جارىستاردا دەڭگەيى تومەن بولادى, بولاشاعى بولمايدى. ودان گورى, سول اقشاعا بيە ساتىپ الۋ كەرەك. وبلىس اكىمى ءبارىن ءوز قولىما الامىن, ساقتاپ قالامىن دەپ تالاپ قىلىپ جاتىر دەپ ەستىدىم. بۇلاي بولسا, ات سپورتىنا جىبەرىپ جاتقان قارجىنى الۋ كەرەك. كەزىندە 150 باس اسىل تۇقىمدى اكتىمەن تاپسىرىپ كەتكەنبىز. 3-4 جىلدىڭ ىشىندە 50-گە جەتپەيتىن جىلقى قالعان. ەندى جوقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك؟ كەزىندە بولعان جىلقىلاردىڭ قايدا ساتىلىپ كەتكەنى بەلگىلى عوي. ءبىز­دىڭ كەزىمىزدە دە ساتىلعان. ساتىلىپ تۇ­رادى. ساتىلعان مالدىڭ قاي جەرگە ساتىلعانى تۋرالى مالى­مەتتىڭ ءبارى ەسەپ بولىمىندە جازۋلى تۇر. قازىر سول قۇجاتتاردى كو­تەرىپ, جۇرتتىڭ قولىندا جۇر­گەن قوستاناي بيەلەرىن قايتا اكە­لىپ, قايتا كوتەرۋگە بولادى. ونىڭ 2014-2015 جىلدارى تۋعان ءتول قازىر 8-9 جاستاعى ادەمى بيە بولدى. ولاردىڭ ءبارىنىڭ قۇجاتى بار. قازىر 40 بيە اكەپ قويسا, سونىڭ ءوزى جەتەدى. سودان-اق كوبەيىپ كەتەدى ءوزى. ول جەردە ەشقاشان 100 بيە­دەن ارتىق بولماعان. تايلارىن قوسقاندا 286 باس. ول جەردەگى ورىن 286-اق باسقا ارنالعان. كەزىندە 400 جىلقى بولعان دەگەنى بوس ءسوز. ءبىز ۇستاپ جۇرگەن كەزدە ءارى كەتكەندە 100 شاقتى بيە بولعان. قازىر ەندى زاۋىتتىڭ وزىنەن شىققان 40 بيەنى قايتىپ ساتىپ السا, زاۋىتتىڭ ءوز بيەلەرى بار, كوبەيىپ كەتەدى. ودان باسقا جول جوق, دەيدى مۇعالجار جىلقىسىنىڭ «اتاسى».

عالىم تاياۋدا 2024-2026 جىلداردى قامتيتىن «جىلقى ءوسى­رۋ­دى دامىتۋ» دەگەن ۇلكەن ءبىر عى­لى­مي رەسپۋبليكالىق باع­دار­لاما جاساۋعا قاتىسىپتى. وعان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى 3 جىل­عا دەپ 900 ملن تەڭگە شاماسىن­دا قارجى قاراستىرادى.

– 1 جىلعا 300 ملن تەڭگەدەن كەلەدى. بىراق بۇل قازاقستان بو­يىنشا – اداي, كوشىم, قوستاناي, جا­بى دەگەن سياقتى اسىل تۇقىم­نىڭ بارىنە بولىنگەن قارجى. سو­نىڭ ىشىندە قوستاناي زاۋىتىن قاي­­تا جاڭعىرتۋعا جىلىنا 100 ملن تەڭگەدەي بولىنەتىندەي ەتىپ جو­با­لادىق. بىراق بۇل – 2024 جىل­دان باستاپ ىسكە قوسىلاتىن جوبا. ونى ۇتىپ الۋ ءۇشىن قازىردەن ­باستاپ دايىندالۋ كەرەك. بۇعان جان-جاقتان كادىمگىدەي قولىنان ءىس كەلەتىن مىقتى عالىمداردى تار­تۋ كەرەك. ايتپەسە, ورتانقول ماماندار اقشانى ۇتىپ الادى دا, شالا-شارپى جۇمىس ىستەگەن بولادى دا, مەرزىمى اياقتالعان سوڭ, تايىپ وتىرادى. سوندىقتان وبلىس باسشىلىعى ەندىگى 2024-2026 جىلعى باعدارلاماعا قاتىسۋعا دا­يىندىعىن جاساۋ كەرەك. زاۋىت­تى تاجىريبەلى عالىمدارمەن كۇ­شەيتىپ, جاڭاعى ەكى زەرتحانانىڭ جۇ­مىسىن قايتا جانداندىرۋ كەرەك. ەڭ ۇلكەنى – نيەت بولۋ كەرەك, – دەيدى ءنابيدوللا كيكەباەۆ.

وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلى­عى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, بۇگىنگى تاڭدا قوستاناي تۇقىمدى جىلقىلاردان جانە ولاردىڭ بۋداندارىنان 215 سىناما الىنعان. «قازاق تۇلپارى» سەرىكتەستىگىندە جانە جەكە ازاماتتاردىڭ قولىندا بۇگىندە 203 قوستاناي تۇقىمدى جىلقى بار ەكەنى انىقتالىپ, تىر­كەۋگە قويىلىپ, پاسپورتتاۋ راسى­مىنەن وتكەن. سونداي-اق قوستاناي اقمولا, اقتوبە جانە قاراعاندى وبلىستارىنان 10 اسىل تۇقىمدى بيە ساتىپ الىنىپ, 2023 جىلى قوستاناي جىلقى تۇقىمىن ساقتاۋ جانە دامىتۋ جونىندەگى جول كارتاسى ازىرلەنگەن.

2021 جىلى شىلدەدە پرەمەر-ءمي­نيستردىڭ بۇرىنعى ورىنباسا­رى ەرالى توعجانوۆتىڭ تور­اعا­لىعىمەن وتكەن ۇلتتىق برەندتەردى دامىتۋ جونىندەگى كەڭەستە دە قا­زاقى قازانات – قوستاناي جىل­قىسىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە ساق­تاۋ بويىنشا جول كارتاسى ازىر­لەنگەنى ايتىلعان. وكىنىشكە قاراي, وسى جول كارتالارىنىڭ جۇمىس ىستەۋى قيىن بولىپ تۇر.

قوستاناي وبلىسى