عارىشپەن بايلانىس – عالامعا پايدالى ءىس

جەر سەرىگى – ەل سەنىمى

دەربەس ەل ءۇشىن عارىشتاعى تاۋەلسىزدىكتىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كوپشىلىك قازىر ۇعىنىپ وتىر. اينالانىڭ ءبارى الماعايىپ كۇي كەشكەندە الىستاعى عارىشپەن الاڭسىز بايلانىس ورناتۋدىڭ ءوزى ۇلكەن جەتىس­تىك ەكەن. ال وسى ءبىر جەتىس­تىكتىڭ ىرگەتاسى وسىدان 20 جىل بۇرىن قالانعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس.

2003 جىلعى جەلتوقساندا ۇكىمەت ەلدەگى العاشقى ۇلت­­تىق بايلانىس جانە حابار تاراتۋ جەرسەرىكتىك جۇيە­سىن قۇ­رۋ جۇمىسىنا قىزۋ كىرىس­تى. جا­ۋاپتى مىندەت «رەسپۋب­ليكالىق عارىشتىق بايلانىس ور­تالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامىنا جۇكتەلدى. شۇكىر, مەملەكەتتىك تاپسىرما مۇلتىكسىز ورىندالعان سىڭايلى. بۇرىن شەتەلگە تاۋەلدى ەدىك, قازىر عارىش جۇيەسى ارقىلى قول جەتكىزگەن قىزمەتتەردى وزگە مەملەكەتتەرگە ەكسپورتتايتىن دەڭگەيگە جەتتىك. بۇعان «اقكول» عارىشتىق بايلانىس ورتالىعى دا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ وتىر. 

بۇل مەكەمە 2005 جىلعى جەلتوقساندا قۇرىلعان. رەسپۋبليكالىق عارىشتىق بايلانىس ورتالىعىنا قارايدى. ورنالاسقان جەرى ەلوردادان ونشا قاشىق ەمەس. ءارى كەتسە ءبىر ساعاتتىق قانا جول. اقكول قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى ورمان القابىندا ورىن تەپكەن. ات شاپتىرىم اۋماقتى الىپ جاتىر. بۇرىنعى «ەنەرگەتيك» پيونەر لاگەرىنىڭ ورنىنا قونىستانعان.

– بۇل عارىشتىق اپپاراتتاردى جەر­ۇستى باسقارۋ كەشەنى جانە بايلانىس مونيتورينگ جۇيەسى بار ەلىمىزدەگى العاشقى ورتالىق. بۇگىندە مۇندا 80 ادام جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ تەڭ جارتىسى – ينجەنەرلىك قۇرام. قالعانى – قىزمەت كور­سەتۋشى ماماندار. البەتتە, نەگىزگى جۇمىس ينجەنەرلەرگە جۇكتەلگەن. ولار وسى جەردەن عارىشتىق اپپاراتتاردى باسقارادى, بايلانىس مونيتورينگى جۇيەسىمەن جۇمىس ىستەيدى, – دەيدى «اقكول» عارىشتىق بايلانىس ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى قايرات تەلعارين.

عارىشتىق اپپاراتتار دەپ وتىرعانى­مىز – وربيتادا جۇرگەن «KazSat-2» جانە «KazSat-3» قوندىرعىلارى. جەرۇستى كەشەنى عارىشتىق اپپاراتتاردى باسقارۋ ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالىق جابدىقتارمەن جاراقتاندىرىلعان. بارلىق جۇيەسى تولىق اۆتونومدى ءارى تاۋەلسىز. كەشەن «KazSat» سەريالى عارىشتىق اپپاراتتاردىڭ تەحنيكالىق جانە بالليستيكالىق سيپاتتامالارىن باسقارۋ, باقىلاۋ ءارى سۇيەمەلدەۋ مىندەتتەرىن ۇزدىكسىز ورىنداۋعا ارنالعان.

قىسقاسى, ءسىز بەن ءبىز پايدالانىپ جۇر­گەن ۇيالى بايلانىس, ينتەرنەت, تە­لەۆيزيا سەكىلدى يگىلىكتەردىڭ ءبارى اق­كولدەگى ورتالىقتىڭ ارقاسىندا قول­جەتىمدى بولىپ وتىر. مۇنىڭ سىرتىندا باسقا دا قىزمەت تۇرلەرى بار. ايتالىق, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى, قورعانىس مينيسترلىگى سەكىل­دى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر دە, بايلانىس وپەراتورلارى دا عارىشتىق ورتالىق ار­قىلى قىرۋار شارۋانىڭ قيۋىن كەلىستىرىپ وتىر.

ورتالىقتا قىزمەت ەتەتىندەر قاتاڭ ىرىك­­تەۋدەن وتەدى. ينجەنەرلىك بىلى­مىڭ­نەن بولەك, سپورتتىق بىتىمىڭدە دە ءمىن بولماۋعا ءتيىس. ۇزدىكتەردىڭ ۇزدىگىنە عانا ەسىگىن ايقارا اشاتىن مەكەمەدە ەڭبەك ەتۋ وسى سالادا جۇرگەن مامانداردىڭ اسقاق ارمانى دەسەك ارتىق ايتپايمىز.

ورتالىق باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى قىزمەتكەرلەردىڭ دەنى – وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ تۇلەگى. ورتالىق قۇ­رىل­عانعا دەيىن رەسەيدە وقىعاندارى دا بارشىلىق. حالىقارالىق «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەكتەرى دە بىرتىندەپ قاتارعا قوسىلىپ جاتىر. بۇگىندە مۇندا «بولاشاقپەن» بەرىسى رەسەيدە, ءارىسى انگليادا ءبىلىم العان بەس مامان ەڭبەك ەتەدى. ءاۋ باستا ۇجىمداعى ينجەنەرلەردىڭ نەگىزگى بولىگىن بايقوڭىردا بورىشىن وتەگەن ماماندار قۇراپتى. قازىر ولاردىڭ ۇلەسى ايتارلىقتاي ازايعان. شامامەن 20 پايىزعا تەڭ. عارىش سالاسىنا قىزىعاتىن ستۋدەنتتەردىڭ ءبىرازى الداعى ءومىرىن اق­كولدەگى ورتالىقپەن بايلانىستىرعىسى كەلەتىنى دە اقيقات. مۇندا تاجىريبەدەن وتۋگە نيەتتى ستۋدەنتتەردىڭ كوپتىگى سونى اڭعارتادى.

– وتاندىق وپەراتورلار بۇرىن شەت­ەل­دىك جەرسەرىكتەردىڭ قىزمەتىنە تاۋەلدى ەدى. «KazSat» عارىشتىق اپپارات­تارى وربيتاعا شىققالى ولار تولىقتاي وتان­دىق قىزمەتتى تۇتىنا باستادى. ور­بيتادا جۇرگەن «KazSat-2» جانە «KazSat-3» قوندىرعىلارى ءبىزدىڭ ەلدىڭ اۋما­عىن تەگىس قامتىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە شەت­ەل­دىك جەرسەرىكتەرمەن سالىستىرعاندا وتان­دىق اپپاراتتار ارقىلى ۇسىنىلاتىن قىز­مەتتەردىڭ ءتاريفى الدەقايدا تومەن. بۇل دا باستى ارتىقشىلىعىمىزدىڭ ءبىرى. وسىلايشا, ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قوماقتى ۇلەس قوسىپ وتىرمىز. عارىش دەگەنىمىز – جوعارى تەحنولوگيا. عارىشقا جول سالعان ەلدىڭ قاي سالادا بولسىن ءباسى بيىك. جەرسەرىگى بار مەملەكەتتىڭ دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا مۇمكىندىگى زور, – دەيدى قايرات تەلعارين.

ورتالىقتاعى مونيتورينگ ءبولىمىنىڭ جەتەكشى ينجەنەرى ديدار زارقۇموۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇنداعى ماماندارعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلگەن. ماسەلەن, اتالعان ءبولىمنىڭ ينجەنەرلەرى «KazSat» سەريالى عارىشتىق اپپاراتتارىنىڭ پايدالى جۇكتەمەسىن مونيتورينگىلەۋمەن اي­نالىسادى. سونداي-اق بايلانىس وپەرا­تورلارىنىڭ پارامەترلەرىن باقىلايدى.

– جۇمىس ۇزدىكسىز جۇرەدى. اۋىسىم بو­يىنشا ەڭبەك ەتەمىز. ءبىر اۋىسىمعا ەكى ادامنان تۇسەدى. ءبىرى – جەتەكشى ينجەنەر, ەكىنشىسى – ينجەنەر. بايلانىس وپە­راتورلارىنىڭ پارامەترلەرى بەلگىلى ءبىر دياپازوننان اسىپ كەتپەۋى كەرەك. سونى باقىلاۋ – ءبىزدىڭ مىندەتىمىز. سول سە­كىلدى وربيتاداعى قوندىرعىلاردىڭ جاع­دايىن ءجىتى نازاردا ۇستايمىز. جۇمىس فيزيكالىق تۇرعىدان اۋىر بولماسا دا, جاۋاپكەرشىلىك جۇگى ءزىلباتپان. قاتە­لەسپەۋىڭ كەرەك. ناقتىلىق, دالدىك قاجەت ەتىلەدى. قىزمەتىم وزىمە ۇنايدى. ءتيىستى جاعدايدىڭ ءبارى جاسالعان. جالاقىمىز جەتكىلىكتى. بىلىكتىلىگىمىزدى ۇنەمى ارتتى­رىپ وتىرامىز, – دەيدى اقكولدەگى ور­تالىققا ون جىلداي ۋاقىتىن ارناعان ديدار زارقۇموۆ.

عۇمىرى ۇزارعان «KazSat-2»

ەلىمىز وسى كۇنگە دەيىن «KazSat» سەريا­لى عارىشتىق اپپاراتتاردىڭ ۇشەۋىن وربيتاعا ۇشىردى. العاشقىسى «KazSat-1» دەپ اتالدى. وكىنىشكە قاراي, ونىڭ ساتسىزدىككە ۇشىراعانىن جاقسى بىلە­مىز. ەسەسىنە 2011 جىلى ۇشىرىلعان «KazSat-2» قوندىرعىسى قولدانىلۋ مەرزىمى اياقتالۋعا تاياسا دا, تۇراقتى جۇمىسىنان جاڭىلعان جوق. 2014 جىلى «KazSat-3» عارىش كوگىنە كوتەرىلدى. بىرەگەي جوبا سانالعاندىقتان, ماماندار ءدال وسى «KazSat-3»-كە ەرەكشە سەنىم ارتىپ وتىر.

– عارىش اپپاراتتارى جەردەن شامامەن 40 مىڭ شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. سوعان قاراماستان ولارمەن ونلاين رەجىمدە كەدەرگىسىز بايلانىس ورناتىلعان. قوندىرعىلاردان جەتكەن اقپارات ءدال سول ساتتە-اق ءبىزدىڭ كەشەنگە جولدانادى. سيگنالدى جەتكىزۋ ءۇشىن 1,5-2 سەكۋند جەتكىلىكتى. قوندىرعىلار وربيتانى 3 كيلومەتر/سەكنۋد جىلدامدىقپەن اينالادى. وسىعان قاراپ-اق ولاردىڭ قانداي جىلدامدىقپەن جۇمىس ىستەيتىنىن بولجاي بەرىڭىز. ەكرانعا ۇڭىلسەڭىز, اپپاراتتار ءبىر ورىندا تاپجىلماي تۇرعان سەكىلدى. ال شىن مانىندە ولار ۇزدىكسىز قوزعالىستا. تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن مىسال كەلتىرەيىن. تىكەلەي ەفيردە وتەتىن سپورتتىق جارىستاردى الايىق. بايقاعان بولساڭىز, جارىس وتەتىن ورىنداردا توبەسىندە ارنايى قوندىرعىسى بار كولىكتەر تۇرادى. ولار سيگنالدى عارىشتاعى قوندىرعىعا جونەلتەدى, ول سول ساتىندە-اق ءبىزدىڭ كەشەن­گە تۇسەدى. وسىلايشا, تىكەلەي ەفير­لەر ەش قيىندىقسىز ەل نازارىنا ۇسىنى­لادى. ايتپاعىم, وسىنىڭ ءبارى بىرنەشە سەكۋندتىڭ ىشىندە اتقارىلاتىن شارۋالار, – دەيدى ورتالىقتاعى ۇشۋدى باسقارۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى بەكبولات ازاەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, «KazSat-2» مەن «KazSat-3»-ءتىڭ ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي. العاشقىسى ەسكى تەحنولوگيامەن جاسالعان. ال «KazSat-3» – سوڭعى بۋىن­نىڭ وكىلى. ول وربيتاداعى جاعدايعا الدە­قايدا يكەمدى. سول سەبەپتى عارىش كوگىن كەزىپ ءجۇرىپ تە ءوزىن-ءوزى تەكسەرە الادى. جۇيە­دەن قانداي دا ءبىر اقاۋ شىقسا, جەردەگى ماماندارعا بىردەن بەلگى بەرەدى.

– قوندىرعىلاردىڭ ۇزدىكسىز جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ولاردىڭ جاعدايىن باقىلاپ وتىرامىز. كۇندەلىكتى ءمىنىپ جۇرگەن كولىگىمىزدى دە تەحنيكالىق تەكسەرۋدەن وتكىزىپ تۇرامىز عوي. بۇل دا سول سەكىلدى. بايقاعان بولساڭىزدار, عا­رىش­تىق اپپاراتتاردىڭ قوس قاناتى بار. بۇلار – كۇن پانەلدەرى. ول كۇننەن ەنەرگيا الادى. «KazSat-2»-ءنىڭ قوس پانەلى 4,5 كيلوۆات, ال «KazSat-3»-ءتىڭ پانەلدەرى 11 كيلوۆات ەنەرگيا وندىرەدى. سونىڭ نا­تيجەسىندە بورت قالىپتى جۇمىس ىستەي­دى. قوندىرعىلار جىلىنا ەكى مارتە جەردىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قويادى. ياعني جەر كۇننىڭ كوزىن كولەگەيلەپ تاستايدى. مۇندايدا ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ توقتايدى. ال اپپاراتتار قالايدا جۇمىس ىستەۋى كەرەك. مىنە, وسى كەزدە ءاربىر قوندىرعىنىڭ بۇيىرىندەگى اككۋمۋلياتورلار ىسكە قوسىلادى دا, قالىپتى جۇمىستى قامتاماسىز ەتەدى, – دەيدى ب.ازاەۆ.

وربيتانى شىر اينالىپ جۇرگەن قوس اپپاراتتان جەردەگى كەشەنگە 8 مىڭداي پارامەتر كەلىپ تۇسەدى ەكەن. ورتالىق ماماندارى وسىنىڭ ءبارىن باعامداپ ءھام باعالاپ وتىرۋى قاجەت. ياعني كوكتەن تۇسكەن پارامەترلەرگە اناليز جاساي وتىرىپ, عارىش اپپاراتىنىڭ جاعدايىن انىقتايدى. ەگەر قانداي دا ءبىر كىنارات بايقالسا, دەرەۋ رەتتەۋگە كىرىسەدى. مۇنداعى ينجەنەرلەردىڭ ءبارى – ءوز ءىسىنىڭ شەبەرى. سوندىقتان مۇنداي قىسىلتاياڭ شاقتا نە ىستەۋ كەرەگىن جاقسى بىلەدى.

– قوندىرعىلاردىڭ تولىق­تاي ءبىزدىڭ تەرريتوريانى قامتۋى ماڭىز­دى. ەگەر ءسال عانا دالسىزدىك ورىن السا, ساۋلە ءبىزدىڭ اۋماقتان كەتىپ قالادى. تيى­سىن­شە, تەلەۆيزيا دا, تەلەفون بايلانىسى دا, ينتەرنەت تە ۇزىلەدى. ول ازداي وربيتادا «KazSat» اپپاراتتارىنان بولەك, وزگە مەملەكەتتەردىڭ دە قوندىرعىلارى ۇشىپ ءجۇر. ولار ءبىر-بىرىمەن قاقتىعىسىپ قالماۋى كەرەك. الدا-جالدا قاقتىعىسسا, مەملەكەتتەر اراسىندا جانجال وتى تۇتانۋى ابدەن مۇمكىن. ارينە, ازىرشە ءبىزدىڭ قوندىرعىلارعا قاتىستى مۇنداي كەلەڭسىز جاعداي ورىن العان جوق جانە ونىڭ مۇلدەم بولماعانىن تىلەيمىز. ايتپاعىم, ماماندارىمىز ۇلكەن دالدىك­پەن جۇمىس ىستەيدى, – دەيدى ۇشۋدى باس­قارۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى.

جوعارىدا «KazSat-2» قوندىرعىسىنىڭ 2011 جىلى ۇشىرىلعانىن ايتتىق. ونىڭ جۇمىسى 12 جىلعا شاقتالعان. دە­مەك كەلەسى جىلى وسىنىڭ ءبارىن مۇقيات ەسكەرىپ, پايدالانۋ مەر­زىمى اياقتالادى. دەسە دە, ورتالىق ماماندارىنىڭ كاسىبي شەبەرلىگىنىڭ ارقا­سىن­دا اپپاراتتىڭ عۇمىرى تاعى بىرنەشە جىلعا ۇزارتىلدى. ال «KazSat-3» قۇجات بو­يىنشا 15 جىل ءمىنسىز قىزمەت كورسەتۋى كەرەك. ماماندار ونىڭ دا قول­دانىلۋ مەرزىمى الدەقايدا ۇزاق بولارىنا سەنىمدى. ويتكەنى «KazSat-3»-ء­تىڭ­ تەح­نيكالىق مۇمكىندىكتەرى الدەقايدا جوعارى.

– «KazSat-2»-ءنى ءوز ىشىمىزدە قالجىڭ­داپ قولمەن باسقارىلاتىن اپپارات دەيمىز. ويتكەنى وندا «KazSat-3»-تەگى­دەي مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلماعان. قون­دىرعىلاردىڭ عۇمىرىن ۇزارتۋ ءۇشىن ءتۇرلى قادامدار جاسالىپ جاتىر. ارنايى سترا­تەگيا, ادىستەمە ازىرلەنگەن. ماسەلەن, قوندىرعىداعى جانارمايدى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بار. سول سەكىلدى باسقا دا رەزەرۆ­تەردى ۇنەمدەۋ ەسەبىنەن ونىڭ عۇمى­رى ۇزارادى. بۇل رەتتە «KazSat-2» اپپاراتىنا قاتىستى قولدانعان ادىستەمەمىز ءوز جەمىسىن بەردى. ونى 2026 جىلعا دەيىن پايدالانۋعا جول اشىلدى, – دەپ ناق­تىلادى بەكبولات ازاەۆ.

ايتپاقشى, «KazSat-2»-ءنىڭ سالماعى – 1,2 تونناعا, ال «KazSat-3»-تىكى 1,7 تونناعا تەڭ. ءبىر قىزىعى, ۇلكەن قوندىرعىنى كىشكەنتاي عانا قۇرىلعى قوزعالتىپ تۇر. ماسەلەن, «KazSat-2»-ءنى يتەرەتىن قوز­عالتقىشتىڭ تەتىگى 4 گرامدى عانا قۇ­رايدى. «KazSat-3»-تىكى 8 گراممعا تەڭ. ب.ازاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جەردە كىش­كەنتاي بولسا دا قوزعالتقىشتىڭ كومە­گى وراسان زور. ويتكەنى وربيتاداعى جاع­دايدىڭ قولايسىزدىعىنا بايلانىستى قون­دىرعىلار ءتيىستى ورنىنان قوزعالىپ كەتۋى ىقتيمال. مىنە, وسىنداي كەزدە الگى بىرنەشە گرامدىق تەتىكتەر عارىش كەمەسىن تىرپ ەتكىزبەي ۇستاپ تۇرادى.

– عارىش – اگرەسسيۆتى ورتا. وندا را­دياتسيا كوپ. تەمپەراتۋرا دا ءجيى وزگە­رىپ تۇرادى. ماسەلەن, كۇننىڭ كوزى شىعىپ تۇرعاندا تەمپەراتۋرا +50 نەمەسە +60 گرادۋستى قۇراۋى مۇمكىن. ال كو­لەڭكە تۇسكەندە كورسەتكىش -120 گرا­دۋس­قا تومەندەپ كەتەدى. سوندىقتان قون­دىر­عىلار وسىنداي جاعدايلارعا مەيلىنشە ءتوزىمدى بولۋى كەرەك. اپپاراتتى ازىرلەۋ كەزىندە دە مۇنداي فاكتورلاردىڭ ءبارى ەسكەرىلەدى. ايتپەسە, 40 مىڭ شاقىرىم قاشىقتىقتاعى قوندىرعىدان كىنارات شىقسا, ونى جوندەۋگە ۇشىپ باراتىن مۇمكىندىك جوق قوي. سول سەبەپتى اپپاراتتى ازىرلەگەندە بارلىق ەلەمەنتتىڭ جەت­كىلىكتى قورى جاساقتالادى. كەيدە قون­دىرعىلارعا رادياتسيا جيناقتالىپ قالادى. بۇل جاعداي ونى ىستەن شىعارۋى مۇمكىن. سوندىقتان كەلەڭسىزدىكتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن كەيدە قوندىرعىلاردى ءوشىرىپ وتىرامىز. سوندا جيناقتالعان رادياتسيا دا وزدىگىنەن جويىلادى. اپپاراتتىڭ عۇمىرىن ۇزارتۋ دەگەنىمىز وسى, – دەيدى ب.ازاەۆ.

عارىش قاتەلىكتى كەشىرمەيدى. بارلىق جاعدايعا دايىن بولۋ كەرەك. اقكولدەگى ورتالىق سەكىلدى الماتى وبلىسىنىڭ اۋماعىنان «كوكتەرەك» عارىشتىق بايلانىس ورتالىعىنىڭ جاساقتالۋى دا سوندىقتان. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ دا مۇمكىندىگى زور.

مايتالمان ماماندار مەكەنى

«اقكول» عارىشتىق بايلانىس ورتا­لى­عىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ما­مانداردىڭ قاتارىندا ماكسيم كۋتسەۆ تە بار. 2005 جىلدان باستاپ ءومى­رىن وسى ورتالىقپەن بايلانىستىرىپ كەلەدى. بىلتىر «Bilim orkenieti» ۇلت­تىق يننوۆاتسيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ورتا­لى­عى ەلىمىزدىڭ ۇزدىك ماماندارىن انىق­تاعان بولاتىن. ماكسيم عارىش بايلانىسى سالاسى بويىنشا ۇزدىك دەپ تانىلدى.

– اقمولا ءوڭىرىنىڭ تۋماسىمىن. وسى ولكەدە ءوستىم, ءوندىم, ەڭبەك ەتىپ جاتىرمىن. 2005 جىلى رەسپۋبليكالىق عارىشتىق بايلانىس ورتالىعى وتاندىق العاشقى عارىش اپپاراتىن قۇراستىرىپ, ىسكە قوسۋ ءۇشىن بىلىكتى ماماندارعا ىزدەۋ سالدى. باعىمدى سىناپ كوردىم. قاتە­لەسپەسەم, كونكۋرسقا 15 مىڭداي ينجەنەر قاتىستى. سوڭىندا 34 ماماندى ىرىكتەپ الدى. بۇل قاتارعا مەن دە ىلىكتىم. ءسويتىپ, ارىپتەستەرىممەن بىرگە ەلىمىزدىڭ عارىشتىق بايلانىس جۇيەسىن دامىتۋعا كىرىستىك, – دەيدى «اقكول» عارىشتىق بايلانىس ورتالىعى اپپاراتتىق-باعدارلامالىق جانە مەترولوگيالىق قامتاماسىز ەتۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى ماكسيم كۋتسەۆ.

ول «KazSat» عارىش اپپاراتتارىن باسقارۋ جانە باقىلاۋ جۇيەلەرىن مونتاجداۋ جۇمىستارىنا قاتىسقان.

– جۇمىس قىزىقتى ءارى كۇردەلى ەدى. ويتكەنى ول ۋاقىتتا ەلىمىزدە مۇنداي دەڭگەيدەگى قوندىرعى قۇراستىرىلعان جوق-تىن. مونتاج جۇمىستارىنىڭ دالدى­گىنە قويىلاتىن تالاپتار دا وتە قا­تاڭ ەدى. ءتىپتى كەيبىر جابدىقتار مەن باع­دارلامالىق جاساقتامالاردىڭ ءبىر عانا داناسى جاسالدى. ءبىز وسىنىڭ بارىنەن وتتىك. ۇيرەنە ءجۇرىپ, شىڭدالدىق, تاجى­ريبە جينادىق. اسىرەسە, سىناقتان وتكىزۋ كەزىندەگى جۇمىستار قيىندىعىمەن ەستە قالدى. سەبەبى جابدىقتاردى ورناتۋعا تىكەلەي قاتىستىم. ال «KazSat-2» جانە «KazSat-3» جوبالارىنا باستان-اياق اتسالىستىم. تەحنيكالىق تاپسىرما قۇرۋدان باستاپ, كونسترۋكتورلىق قۇجاتتامانى تالداۋ ءارى بەكىتۋ, جەرۇستى جابدىقتارىن مونتاجداۋ, سىناقتاردى وتكىزۋ, اپپاراتتى پايدالانۋعا بەرۋ سەكىلدى شارۋالاردى تەگىس اتقاردىق, – دەيدى ول.

ماكسيم كۋتسەۆتىڭ ايتۋىنشا, عارىش اپپاراتتارىن باسقارۋ جۇيەلەرىنە ساپا­لىق ءھام سەنىمدىلىك تۇرعىسىنان قاتاڭ تا­لاپتار قويىلادى. ويتكەنى عارىش قون­دىرعىلارىنان تەلەمەتريا ۇزدىكسىز كەلىپ تۇرادى جانە ولاردىڭ جۇمىسىن ۇزۋگە بولمايدى. سوندىقتان عارىش اپپاراتىنا دەيىنگى قاشىقتىقتى (شامامەن 40 مىڭ شاقىرىم) ولشەۋ كەزىندەگى قاتەلىك 10 مەتردەن اسپاۋى كەرەك. ال بۇرىشتىق جاع­دايدى ولشەۋ قاتەلىگى 1 دوعالىق مينۋتتان اسپاۋى شارت.

– ماعان قاراستى ورتالىقتىڭ قۇرا­مىن­دا ەكى ءبولىم بار – اپپاراتتىق جانە باع­­دار­لامالىق قامتاماسىز ەتۋ. ءبولىم ماماندارى تاۋلىك بويى كەزەكشىلىك جۇرگىزەدى. جابدىقتى ءتيىستى ساپا دەڭگەيىن­دە ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن جوسپارلى-پروفي­لاك­تيكالىق جۇمىستاردى اتقارادى. ولشەۋ قۇرالدارىن مەترولوگيالىق قام­تاماسىز ەتۋ ءىس-شارالارى بولەك جۇر­گىزىلەدى. «KazSat-3» جوباسىندا ءبىز پوست­كەڭەستىك كەڭىستىكتە العاش رەت عارىش اپ­پاراتتارىنىڭ پايدالى جۇكتەمەسىنىڭ پارامەترلەرىن مونيتورينگىلەۋ جۇيەسىن مەترولوگيالىق اتتەستاتتاۋدان وتكىزدىك. 2007 جىلدان باستاپ «KazSat» جەرسەرىكتىك توبىنىڭ باسقارۋ جانە باقى­لاۋ­ قۇرالدارىنا قىزمەت كورسەتۋ ءارى جون­دەۋ جۇمىستارىن ورتالىق ماماندارى ءوز كۇشى­مەن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى, – دەيدى ماكسيم كۋتسەۆ.

جوعارىدا اقكولدەگى ورتالىق بىلىك­تى جاس مامانداردى دا قاتارعا قوسىپ جات­قانىن ايتتىق. بۇل رەتتە داريا كوماروۆا دا ۋنيۆەرسيتەتتەگى وقۋىن تامامداعان سوڭ عارىشتىق بايلانىس مەكەمەسىنە جۇمىسقا قابىلدانىپتى. بۇگىندە اناليز جانە جوس­پارلاۋ ءبولىمىنىڭ ينجەنەرى بولىپ ەڭبەك ەتىپ ءجۇر.

– ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن ءتامامدادىم. 2019 جىلى وسى ورتالىقتا تاجىريبەدەن ءوتتىم. سول­ كەزدە مۇنداعى جۇمىس قاتتى ۇناپ ەدى.­ اقىرى قىزمەتكە قابىلداندىم. ۇزدىك­تەر­دىڭ ورتاسىنا قوسىلعانىما وتە قۋا­نىش­ت­ىمىن. جۇمىس وتە قىزىقتى. ۋني­ۆەر­سيتەتتە العان تەوريالىق ءبىلىمدى تا­جى­ريبە جۇزىندە بەكىتىپ جاتقان جايىمىز بار, – دەيدى داريا.

اقكولدەگى ورتالىقتا الاڭسىز جۇ­مىس ىستەۋگە بارلىق جاعداي جاسالعان. ما­سەلەن, ورتالىقتان تاياق تاستام جەردە قىزمەتكەرلەرگە ارنالعان كوپپاتەرلى تۇر­عىن ءۇي كەشەنى ورنالاسقان. مۇندا وتباسىلىق ومىرگە قاجەتتىنىڭ ءبارى ەسكە­رىلگەن. ءۇيدىڭ استىڭعى قاباتىندا ترەناجەر زالى, كۇرەس زالى ورنالاسقان. بۇدان بولەك ءۇيدىڭ اۋماعىندا جىلىجاي, با­لا­لاردىڭ ويىن الاڭى, ستاديون بار.

ۇلتتىق وپەراتوردىڭ قادامى وڭ

«رەسپۋبليكالىق عارىشتىق بايلانىس ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ باسقارما توراعاسى مالىك جۇيرىكتاەۆتىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىز عارىشتىق بايلانىس سالاسى بويىنشا تاۋەلسىزدىگىن جىل وتكەن سايىن نىعايتىپ كەلەدى.

– ەلىمىزدە بىرنەشە جەرسەرىكتىك توپ بار. ءبىرىنشىسى – «KazSat» عارىشتىق بايلانىس جانە حابار تاراتۋ جۇيەسى, ەكىنشىسى – جەردى قاشىقتان زوندتاۋدىڭ جەر­سەرىكتىك جۇيەسى, ءۇشىنشىسى – وتان­دىق ينجەنەرلەر قۇرعان عىلىمي-تەحنو­لوگيالىق ماقساتتاعى عارىش جۇيەسى. ولار­دىڭ ارقايسىسى اقپاراتتىق تاۋەل­سىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ۇلەس قو­سىپ وتىر. «KazSat» جەرسەرىكتەرى گەوس­تاتسيو­نارلىق وربيتادا جۇمىس ىستەي­دى. جەر­مەن سينحروندى تۇردە اينالا وتىرىپ, تۇ­راقتى بەكىتىلگەن جەرسەرىكتىك بايلانىس­تى قامتاماسىز ەتەدى. گەوستاتسيونارلىق جەرسەرىكتەر – مەملەكەتتىك جانە كورپورا­تيۆ­تىك قاجەتتىلىكتەردىڭ جوعارى تالاپتارىن قاناعاتتاندىراتىن اقپاراتتى بەرۋدىڭ ەڭ سەنىمدى ءادىسى. بۇگىنگى تاڭدا وتاندىق «KazSat» بايلانىس جانە حابار تاراتۋ عارىشتىق جۇيەسىنىڭ قۇرامىندا ەكى گەوستاتسيونارلىق بايلانىس جەرسەرىگىنىڭ وزىندىك وربيتالىق-جيىلىك رەسۋرسى بار, – دەيدى مالىك جۇيرىكتاەۆ.

رەسپۋبليكالىق عارىشتىق بايلانىس ورتالىعى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بايلانىس جانە حابار تاراتۋ وپەراتورى مارتە­بەسىنە يە ەكەنىن اتاپ وتەيىك. ءارى بۇل مەكەمە ەلدىڭ تەلەحابار تاراتۋ, بايلانىس, ينتەرنەت قىزمەتتەرىنە دەگەن قاجەتتىلىكتى 100 پايىز قامتاماسىز ەتەدى.

– العاشقى جىلداردىڭ وزىندە «KazSat-2» جانە «KazSat-3» جەرسەرىگىنەن يمپورتتى الماستىرۋ كولەمى جىلىنا 30 ملرد تەڭگەدەن استى. سونىمەن قاتار جەر­سەرىكتەرىمىز ارقىلى ۇسىنىلاتىن قىز­مەتتەردىڭ ءتاريفى حالىقارالىق وپەرا­تور­لاردىڭ كورسەتكىشىنەن ەداۋىر تومەن. ال تەحنيكالىق سيپاتتامالارى مەن قىزمەت ساپاسى بويىنشا قوس جەرسەرىك تە الەمدىك نارىقتاعى قوندىرعىلاردان كەم تۇسپەيدى. ەلىمىزدە بايلانىس جەرسەرىكتەرىن توپتاس­تىرۋدى نىعايتۋ ءارى ارتتىرۋ ءۇشىن ءتيىس­تى شارالار قابىلدانىپ جاتىر. بىرىن­شىدەن, «KazSat-2» جەرسەرىگىنىڭ رەسۋرسى ۇزارتىلعانىن ايتۋ كەرەك. ونىڭ قىز­مەت ەتۋ مەرزىمى «اقكول» عارىشتىق باي­لانىس ورتالىعى ينجەنەرلەرىنىڭ كاسى­بي شەبەرلىگىنىڭ ارقاسىندا 2026 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ۇزارتىلدى. «KazSat-3» جەرسەرىگىنە كەلەتىن بولساق, ونىڭ پايدالانۋ مەرزىمى 2029 جىلى اياقتالادى. قازىرگى ۋاقىتتا كومپانيانىڭ الداعى 10 جىلعا, ياعني 2032 جىلعا دەيىنگى دامۋ تۇجىرىمداماسىنا سايكەس, ماماندارىمىز ەلىمىز ءۇشىن جاڭا گەوستاتسيونارلىق جەرسەرىك قۇرۋ بويىنشا جۇمىستارعا كىرىستى, – دەپ ناقتىلادى «رەسپۋبليكالىق عارىشتىق بايلانىس ورتالىعى» اكتسيو­نەرلىك قوعامىنىڭ باسقارما توراعاسى.

مەملەكەت باسشىسى ەل حالقىنىڭ تسيفرلىق تەڭسىزدىگىن جويۋ, تۇكپىردەگى اۋدانداردى, اۋىل تۇرعىندارىن بايلا­نىسپەن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىن جۇكتەگەنىن بىلەمىز. وسىعان بايلانىست­ى رەسپۋبليكالىق ورتالىققا 500-دەن استام اۋىلدىق ەلدى مەكەندى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ تاپسىرىلدى. بۇل باعىتتا دا ءتيىستى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر.

– بيىل «كوكتەرەك» عارىشتىق بايلانىس ورتالىعىنا 10 جىل تولادى. اتالعان كەشەن جەرسەرىكتەردىڭ جۇمىسىن رەزەرۆتەۋ ەسەبىنەن ۇلكەن سومانى ۇنەمدەۋگە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار تۇتىنۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋدىڭ قوسىمشا تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەرىن دامىتۋعا جول اشادى. بۇل جەردە ءبىزدىڭ جەرسەرىكتىك تەلەپورتتىڭ جۇمىسى جانە «كوكتەرەك» ورتالىعىنىڭ بازاسىندا ونىڭ جاڭا قىزمەتتەرىن دامىتۋ تۋرالى ايتىپ وتىرمىن. حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا دا ىنتالىمىز. ءبىز قىزمەتتەردى تەك ەلىمىز اۋماعىندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ءونىمنىڭ ەكسپورتىن دا قامتاماسىز ەتەمىز. بۇل تۇرعىدا ىرگەلەس جاتقان قىرعىزستانمەن جانە تاجىكستانمەن العاشقى ناتيجەلەر بارشىلىق. «Starlink», «One Web», «O3b Mpower» سياقتى جاھاندىق جوبالارمەن دە ىنتىماقتاستىق جا­يىن قاراستىرامىز. بىراق نەگىزگى مىندەت وتاندىق جەرسەرىكتىك توپتامانى دامىتۋ بولىپ قالا بەرمەك, – دەيدى م.جۇيرىكتاەۆ.

رەسپۋبليكالىق عارىشتىق بايلانىس ورتالىعى 2011 جىلدان باستاپ «KazSat» سەريالى عارىش اپپاراتتارىنىڭ ترانس­پوندەرلىك سىيىمدىلىعىن ۇسىنۋ بو­يىنشا شامامەن 52 ملرد تەڭگە تابىس تاپقان. بۇعان قوسا كومپانيا جىل سايىن بيۋدجەتكە ديۆيدەند تولەپ كەلەدى. سوڭعى 5 جىلدا مەملەكەت بيۋدجەتىنە شامامەن 2,5 ملرد تەڭگە اۋدارىلعان.

ءتۇيىن. اقكولدەگى عارىشتىق بايلانىس ورتالىعىنا بارعان ساپارىمىزدا ەلىمىزدىڭ بۇل سالاداعى الەۋەتىنىڭ جوعارى ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. ەڭ باس­تىسى وتە جاۋاپتى ءارى ماڭىزدى شارۋا­نى وتاندىق مامانداردىڭ ۇرشىقشا ءيىرىپ وتىرعانىن كورىپ قۋاندىق. دەمەك, عارىش سالاسىنداعى ءباسىمىزدىڭ بيىكتەي بەرەرىنە قىلاۋداي كۇمان جوق.

اقمولا وبلىسى,

اقكول قالاسى