وسىعان وراي قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندە «تەاتر ونەرى جانە ونەرتانۋ» فاكۋلتەتى, «ونەرتانۋ» كافەدراسى ۇجىمىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «تەمىربەك جۇرگەنوۆ – قازاق ونەرىنىڭ جاناشىرى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى.
جالپى, بيىل تەك تاريح ءۇشىن عانا ەمەس, شارانى ۇيىمداستىرۋشى ىرگەلى وقۋ ورنى – قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنە دە ماڭىزدى جىل. قۇرىلعانىنا 25 جىل تولتىرىپ وتىرعان ءبىلىم ورداسى اتاۋلى مەرەيتوي اياسىندا جىل باسىنان بەرى ءتۇرلى تاعىلىمدى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىرى – تەمىربەك جۇرگەنوۆ تاعىلىمىن تانۋعا ارنالعان ايتۋلى شارا. بۇلاي بولۋى تاريحي زاڭدى دا. سەبەبى ۇلت قايراتكەرى تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ قازاق ونەرىنىڭ دامۋى مەن وركەندەۋى ءۇشىن سىڭىرگەن ەڭبەگى زور. بۇگىنگى قازاق مادەنيەتىنىڭ كەلبەتى مەن جالپى دەڭگەيى ءۇشىن ءبارىمىز دە تەمىربەك جۇرگەنوۆتەي تارلان تۇلعالارعا قارىزدارمىز دەسەك, تيتتەي دە ارتىق ايتقاندىعىمىز ەمەس. اسىرەسە, 1936 جىلى ماسكەۋدە وتكەن قازاق ونەرى مەن ادەبيەتى ونكۇندىگىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلۋىنا اتسالىسقان جۇرگەنوۆتەي مارعاسقالاردىڭ ەڭبەگىن تاريح تانيدى, ۇرپاعى ۇلىقتايدى.
بۇعان القالى جيىنعا قاتىسقان تەمىربەك جۇرگەنوۆ قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى, قىزىلوردا قالاسى مەن قارماقشى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى ءسابي اڭسات جان-جاقتى توقتالىپ ءوتتى. مارتەبەلى مەيمان قايراتكەردىڭ ءومىر جولىن دارىپتەۋدەگى جەتىستىكتەر مەن كەمىستىكتەر تۋرالى كەڭىنەن اڭگىمەلەپ, 1936 جىلعى ماسكەۋدەگى قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ونكۇندىگىن ۇيىمداستىرۋدىڭ تاريح ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى بولعانىن ايتا كەلە: «ونكۇندىك قازاقتىڭ ايرىقشا مادەنيەتىنە ماسكەۋدىڭ كوزىن ابدەن جەتكىزدى. قىلعان قياناتتارىنا قىنجىلتتى. ءدال وسى وقيدان سوڭ, ياعني 1936 جىلدىڭ 5 جەلتوقسانىندا قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى بولىپ قايتا قۇرىلدىق. وسىعان ونكۇندىكتىڭ سەبى بولمادى دەيسىز بە؟ وعان دەيىنگى اۆتونوميالىق مارتەبەدەن اجىراپ, كەڭەستەر وداعى قۇرامىنداعى دەربەس رەسپۋبليكا اتاندىق. رەسپۋبليكا اتانۋىمىزدىڭ ارقاسىندا 1991 جىلى كەڭەستەر وداعى تاراعاندا جەكە دارا مەملەكەت بوپ تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاۋعا مۇمكىندىك تۋدى! ەنشىمىزدى الدىق!» دەپ تەبىرەنە تولعاندى.
تاريحي تۇلعا ەسىمىن ۇلىقتاپ, ەڭبەگىن وسكەلەڭ ۇرپاققا دارىپتەۋگە ارنالعان عىلىمي كونفەرەنتسيانى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, اقىن-جازۋشى, كينودراماتۋرگ, «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىنىڭ يەگەرى ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى جۇرگىزدى. تاعىلىمدى شارا شىمىلدىعى بەلگىلى اكتەر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جانقالدىبەك تولەنباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «مۋزىكالىق تەاتردىڭ ءارتىسى» ماماندىعىنىڭ 2-كۋرس ستۋدەنتتەرى قويعان جازۋشى-دراماتۋرگ ر. وتارباەۆتىڭ «ناركوم – جۇرگەنوۆ» قويىلىمىمەن اشىلىپ, رەسمي ءبولىم جيىنعا قاتىسقان قوناقتار مەن ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرىنىڭ مازمۇندى باياندامالارىنا ۇلاستى.
اتاپ ايتساق, ءىس-شارانىڭ كىرىسپە سوزىندە اتاۋلى ونەر ورداسىنىڭ عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى پرورەكتورى عايني مۇحتاروۆا: «بۇگىنگى ءىس-شارادان بولەك 28 ءساۋىر كوركەم ونەر فاكۋلتەتى اتىنان سۋرەت كورمەسى ۇيىمداستىرىلادى. بۇل كورمەدە تەك تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ ءومىرى مەن قوعامداعى ورنى عانا ەمەس, جالپى قازاق تاريحىنداعى قايراتكەرلەرگە ارنالعان تاريحي جانرداعى ەڭبەكتەر قامتىلادى. بۇل ىسكە جاستاردىڭ كوپتەپ تارتىلعانىن قالايمىن. وسىلايشا ءبىز تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ ۇستانىمىن كوپكە دارىپتەگىمىز كەلەدى», دەدى.
ال Phd دوكتورى, قازۇوۋ-ءنىڭ دوتسەنتى تەاترتانۋشى نارتاي ەسكەندىروۆ «ت.جۇرگەنوۆتىڭ قازاق تەاترىنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى» اتتى بايانداماسىندا: «م.اۋەزوۆتىڭ قالامىنان تۋعان «حان كەنە» (1928 جىلى جازىلعان) پەساسىنىڭ ساحنادان كورسەتىلۋىنە دە ت.جۇرگەنوۆ ۇلكەن ىقپال جاساعان. سپەكتاكل پرەمەراسىنان كەيىن «حان كەنە» دەگەن ماقالاسىن ورىس تىلىندە جازىپ, «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنە باستىرعان» دەپ تۇلعانىڭ قازاق تەاتر ونەرىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىنە ايرىقشا توقتالدى. ال بەلگىلى كينوتانۋشى, ونەرتانۋ كانديداتى ءنازيرا راحمانقىزى بولسا الاش ارىسىنىڭ ەل كوپ بىلە بەرمەيتىن قايراتكەرلىك قىرلارىنا ءۇڭىلدى: «تەمىربەك جۇرگەنوۆ كينو ونەرىنىڭ ۇلتقا قىزمەت ەتەتىن ناعىز يدەولوگيا ەكەنىن سول كەزدە بىلگەن. بولاشاقتى بولجاي بىلگەن كورەگەندىلىگىنە تاڭعالاسىڭ. وعان سەبەپ – 1935 جىلى قازاقستانداعى كينو ءىسىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى قاۋلىعا قول قويعان. وسى قاۋلى قازاقستاننىڭ ءوز كينوستۋدياسىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە سەبەپ بولدى. 1936 جىلدان باستاپ الدىمەن الماتى كينوحرونيكا ستۋدياسى, كەيىنىرەك كوركەمسۋرەتتى فيلمدەر ستۋدياسى جۇمىس ىستەي باستايدى. ال 1945 جىلى وسى ەكى ستۋديا بىرىگىپ, الماتى كوركەمسۋرەتتى جانە حرونيكالىق-دەرەكتى فيلمدەر ستۋدياسىنا اينالادى. مىنە, ءبارىمىز بىلەتىن «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ تاريحى وسىلاي باستالعان ەدى. فيلمدەر ءوندىرىسى بولماي, كينو ونەرىنىڭ اياقالىسى دا ىلگەرىلەمەيتىنى بەلگىلى. ال ءوز ستۋدياڭىز بولماي, فيلم ءوندىرىسى دە جۇزەگە اسپايتىنى ءمالىم. سوندىقتان, 1935 جىلعى قاۋلىنىڭ قازاق كينوسىنىڭ كەلەشەگى ءۇشىن ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن تاريحي قۇجات ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سونداي-اق ت. جۇرگەنوۆ 1938 جىلى ەكرانعا شىققان «امانگەلدى» ءفيلمىنىڭ تۇسىرىلۋىنە زور ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعا. وكىنىشكە قاراي, ت. جۇرگەنوۆتىڭ كينو ونەرىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى كوپ ايتىلا بەرمەيدى. زەرتتەلمەگەن تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى دەسەك تە بولادى. جۇرگەنوۆتىڭ وسى قىرى بولاشاقتا كەڭىنەن زەرتتەلەدى دەپ ويلايمىن», دەپ عالىم جاس زەرتتەۋشىلەردىڭ كەلەشەكتەگى ىزدەنىسىنە جول سالىپ بەردى.
سونىمەن قاتار تاعىلىمدى جيىندا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتى, «الەۋمەتتىك گۋمانيتارلىق پاندەر» كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى قارلىعاش اتاناقوۆا, «تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ ادەبي مۇراسى» تاقىرىبىندا تۇڭعىش ديسسەرتاتسيا قورعاعان, ت.جۇرگەنوۆ تۋرالى بىرنەشە كىتاپتىڭ اۆتورى, ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, جۇرگەنوۆتانۋشى-عالىم باۋىرجان يمانعاليەۆ باستاعان عالىمدار تۇلعا تۋرالى ىرگەلى ىزدەنىستەرىمەن ءبولىستى. ايزادا اعيدوللاەۆا, اياۋلىم قايراتقىزى سىندى ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەتتەرىنىڭ جاساعان باياندامالارى دا كوپتى ءسۇيسىنتتى. سونداي-اق, دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا باياندامالار مەن عىلىمي پايىمداردىڭ اراسىن ونەر ۋنەيۆەرسيتەتىنىڭ شاكىرتتەرى انمەن ادىپتەپ, كۇيمەن كومكەرىپ وتىردى. ايتالىق, ء«داستۇرلى ءان» كافەدراسىنىڭ 1-كۋرس ستۋدەنتى شەرحان تۇياق قۋانىش ۇلى «پاروۆوز» ءانىن اۋەلەتسە, «دومبىرا» كافەدراسىنىڭ 3-كۋرس ستۋدەنتى ايانا ساتاەۆا قازانعاپتىڭ «كۇي شاقىرعىش اقجەلەڭ» كۇيىن ناقىشىنا كەلتىرىپ ورىندادى.
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى تەمىربەك قارا ۇلى جۇرگەنوۆتىڭ قازاق ونەرى, ادەبيەتى, مادەنيەتىنە جانە ءبىلىم سالاسىنا قوسقان زور ۇلەسىن دارىپتەۋ, مەملەكەتكە سىڭىرگەن ەڭبەگى مەن كۇرەسكە تولى ءومىر جولىنا شولۋ جاساۋ ارقىلى وسكەلەڭ جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا مەملەكەتشىلدىك ۇعىمىن جانە ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋدى, ۇلتقا قىزمەت ەتۋدىڭ ازابى مەن ابىرويىن ءسىڭىرۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان عىلىمي تالقى وتىرىسى وسىلايشا ءوز مارەسىنە جەتتى. «جۇرگەنوۆ قۇيرىقتى جۇلدىزداي اعىپ تۇسكەنىمەن, سول جۇلدىزدىڭ ساۋلە-جارىعى قازاق ونەرىنە ماڭگى جارىق ساۋلەسىن شاشىپ تۇرادى» دەپ تولعانعان «تەاتر ونەرى جانە ونەرتانۋ» فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, پروفەسسور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اقىش وماردىڭ جۇرەكجاردى ءسوزى تاعىلىمدى شارانىڭ ءتۇيىنىن تاماشا تۇيىندەدى.
ءيا, اللا پەشەنەسىنە بۇيىرتقان نەبارى 40 جاس عۇمىرىندا ۇلت ەرتەڭى ءۇشىن قىرۋار ەڭبەك ىستەپ قالدىرعان تۇلعا تاعدىرى تاعىلىمعا تولى. ويتكەنى, وتكەن عاسىرداعى قازاق رۋحانياتىنا قاتىستى كەلەلى جۇمىستاردىڭ بارلىعىن تەمىربەك جۇرگەنوۆسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. جۇرگەنوۆ – ۇلت رۋحانياتىنىڭ جارىق جۇلدىزى. ول ساۋلە ماڭگىلىك وشپەيدى.
