شىنىندا دا ەلىمىزدەگى بايلار مەن كەدەيلەردىڭ اراسىنداعى الشاقتىق ازايماق تۇگىل, ءتىپتى ۇلعايىپ بارا جاتقان ءتارىزدى. قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى – ERI-ءدىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, وتكەن جىلدىڭ ءتورتىنشى توقسانىندا ەڭ كوپ جانە ەڭ از قامتىلعان قازاقستاندىقتاردىڭ تابىستارىنداعى الشاقتىق 5,56 ەسە بولعان. ء«بارىن بىلەتىن» ستاتيستيكا حالىقتىڭ ەڭ كوپ قامتىلعان 10 پايىزىنىڭ ورتاشا تابىسى 201,5 مىڭ تەڭگەنى, ال ەڭ از قامتىلعان 10 پايىزىنىڭ ورتاشا تابىسى نەبارى 36 مىڭ تەڭگەنى قۇراعاندىعىن كورسەتكەن. بۇل مالىمەت مەملەكەت باسشىسىنىڭ: «ۇلتتىق تابىستىڭ ءادىل ءبولىنۋى بويىنشا تەڭگەرىمسىزدىك پەن پروبلەمانىڭ بار ەكەنى ايدان انىق. حالىقارالىق ساراپشىلار (KPMG, 2019 جىل) قازاقستان بايلىعىنىڭ جارتىسى 162 ادامنىڭ عانا قولىندا ەكەنىن راستاپ وتىر. وسى رەتتە حالىقتىڭ جارتىسىنىڭ ايلىق تابىسى 50 مىڭ تەڭگەدەن اسپايدى. مۇنداي اقشامەن ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇلاي جىكتەلۋ مەن تەڭسىزدىكتىڭ قاۋىپتى ەكەنىن ايتقان بولاتىنمىن», دەگەن ءسوزىن تاعى ءبىر قۇپتاپ بەردى.
تۇرعىندار تابىسىنداعى الشاقتىق از وڭىرلەر – ماڭعىستاۋ, تۇركىستان, اتىراۋ وبلىستارى مەن شىمكەنت قالاسى. ماڭعىستاۋلىق كەدەيلەر مەن تۇرمىسى ءتاۋىر ازاماتتار كىرىسىندەگى الشاقتىق 2,8 ەسە (تيىسىنشە ايىنا 40,2 مىڭ جانە 136,6 مىڭ تەڭگە), شىمكەنتتىكتەردىكى – 3,27 ەسە (34,8 مىڭ جانە 122,7 مىڭ تەڭگە), تۇركىستاندىقتاردىكى – 3,36 ەسە (32,2 مىڭ جانە 123,3 مىڭ تەڭگە), اتىراۋلىقتاردىكى – 3,41 ەسە (40,1 مىڭ جانە 148,8 مىڭ تەڭگە) بولعان. ال شىعىس قازاقستان, قاراعاندى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا جانە الماتى قالاسىندا تابىس تەڭسىزدىگى تىم جوعارى. شىعىسقازاقستاندىق اۋقاتتى تۇرعىنداردىڭ تابىسى كەدەيلەردىڭ كىرىسىنەن 6,61 ەسە ارتىق بولىپ شىعىپ, تيىسىنشە ايىنا 35 مىڭ جانە 270 مىڭ تەڭگەنى قۇراعان. وسى جونىندەگى كورسەتكىشتەر قاراعاندى وبلىسىندا 6,52 ەسەگە (37,8 مىڭ جانە 287,7 مىڭ تەڭگە), الماتى قالاسىندا 5,92 ەسەگە (40 مىڭ جانە 270 مىڭ تەڭگە), سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 5,68 ەسەگە (36,7 مىڭ جانە 220 مىڭ تەڭگە) جەتكەن.
بايلار مەن كەدەيلەردىڭ اراسىنداعى الشاقتىقتى ازايتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەكتىگى جايلى ويلانعاندا پارلامەنت ماجىلىسىندە ارا-تۇرا ءسوز بولىپ جۇرگەن پروگرەستى سالىق جۇيەسىن ەنگىزۋ ماسەلەسى ەسكە تۇسەدى. مەملەكەت باسشىسى ايتقان «جۇرتتىڭ بارىنە بىردەي جاعا بەرمەيتىن, بىراق ءتيىمدى ءارى قاجەتتى شەشىمدەردىڭ» ءبىرى وسى بولسا كەرەك. ارينە, مۇنداي تۇبەگەيلى شارا, ەڭ الدىمەن, قازاقستان بايلىعىنىڭ جارتىسىن يەمدەنىپ العان 162 ادامعا باعىتتالعانى ءجون, سونداي-اق ەلىمىزدەگى ورتاشا تاپتىڭ ىنتاسى مەن ىسكەرلىك بەلسەندىلىگىن كەمىتپەۋ ءۇشىن كەڭىنەن تالقىلانىپ, مۇقيات ويلاستىرىلىپ بارىپ قولعا الىنۋعا ءتيىس.
كەدەيلەر سانىن ازايتۋدىڭ كەلەسى ءبىر جولى – زەينەتاقى مەن الەۋمەتتىك تولەمدەر سياقتى, ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرىن دە جىل سايىن ينفلياتسيا دەڭگەيىنە سايكەس يندەكستەۋ. سەبەبى ەلىمىزدەگى ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرى 2018 جىلعى 28284 تەڭگەدەن 2019 جىلى 42500 تەڭگەگە دەيىن, ال 2022 جىلى – 60 مىڭ تەڭگەگە دەيىن, 2023 جىلى – 70 مىڭ تەڭگەگە دەيىن (شامامەن 131 دوللار) وسىرىلگەنىمەن, باعا اتاۋلى اسپانعا شارىقتاپ تۇرعان قازىرگى كەزدە ءالى دە ازدىق ەتىپ تۇرعانى انىق. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرىنىڭ ىشىندە قازاقستان ەڭ تومەنگى جالاقى بويىنشا تەك قىرعىزستاننان (22,5 دوللار) وزىپ, ارمەنيامەن (138 دوللار), بەلارۋسپەن (189 دوللار) جانە رەسەي فەدەراتسياسىمەن (224 دوللار) سالىستىرعاندا ارتتا قالىپ وتىر. ال كۇيرەگەن كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنان ءبىزدىڭ ەلمەن قاتارلاس شىعىپ, دەموكراتيالىق دامۋ جولىنا تۇسكەن بالتىق جاعالاۋى مەملەكەتتەرى – ەستونيادا ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرى بيىل 704 اقش دوللارى, ليتۆادا – 646 اقش دوللارى, لاتۆيادا – 555 اقش دوللارى ەكەنىن ەسكەرسەك, ەسكى قازاقستاننىڭ «ەڭ الدىمەن – ەكونوميكا, سوسىن – ساياسات» دەگەن قاعيداسىنىڭ قاتە ەكەندىگىنە كوزىمىز جەتىپ, ەلىمىزدە باستالعان ساياسي وزگەرىستەرگە ۇمىتپەن قارايمىز.
