قازىرگى كۇنى الەمدە 4,62 ملرد الەۋمەتتىك جەلى پايدالانۋشىسى بار ەكەن. بۇل جالپى عالامشار حالقىنىڭ 58,6 پايىزى. ال قازاقستاندا جەلىگە تىركەلگەندەردىڭ ۇلەس سالماعى حالىق سانىنا شاققاندا بۇدان دا جوعارى. ياعني 12 ميلليونداي ەل ازاماتى ءوز اككاۋنتتارىن اشقان. بۇل ەل حالقىنىڭ شامامەن 63,5 پايىزىن قۇرايدى. الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن مەسسەندجەرلەر ءداستۇرلى مەديامەن قاتار جاڭا مەديانىڭ دا كەيبىر رەسۋرستارىن (سايت, پورتال) اقپارات ايدىنىنان ىعىستىرىپ, نەگىزگى جاڭالىقتار كوزىن الماستىرىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار جوعارىدا ايتقانداي, نەگىزگى كوممۋنيكاتسيا قۇرالىنا اينالعاندىقتان وزگە ادامدارمەن شىنايى ومىردەن گورى ۆيرتۋالدى الەمدە كوبىرەك ارالاسىپ, تىلدەسەتىن كۇنگە جەتتىك.
ال ءبىز ينتەرنەتتەگى قارىم-قاتىناس ەتيكاسىن قانشالىقتى ساقتاپ ءجۇرمىز؟ ومىردەگى قاتىناس مادەنيەتى سەكىلدى ول جەردە دە جاۋاپكەرشىلىك بارىن بىلەمىز بە؟ وكىنىشكە قاراي, ينتەرنەتتە ويىڭا كەلگەننىڭ ءبارىن ايتۋ, قالاعان ادامىڭدى بالاعاتتاۋ, سوگۋ, بىلاپىت جانە بالاعات ءسوزدى ەركىن قولدانۋ ورنى رەتىندە كورەتىندەر قاتارى ازايماي تۇر. سوندىقتان شىعار, اۋزىنان اق يت كىرىپ, كوك يت شىعىپ, ءبىر-بىرىمەن جاعا جىرتىسقان «ديۆان باتىرلاردى» ول جەردەن ءجيى كوزىمىز شالىپ قالادى. سونىمەن بىرگە كوبىنەسە ۆيرتۋالدى الەمدە كيكىلجىڭدەر ورىن السا جەكە باسقا تيىسپەۋدى, ارتىق-اۋىس سوزدەر ايتپاۋدى, سونداي-اق ينتەرنەت رەسۋرستارىندا جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار جايلى ءتۇرلى مالىمەت تاراتۋدا, ولاردىڭ سۋرەتى مەن ۆيدەولارىن جاريالاۋدا زاڭ اياسىنداعى تالاپتاردى كوبىنە ەسكەرمەي جاتاتىنىمىز جاسىرىن ەمەس. بالكىم ونى كەيبىر ادامدار قۇقىقتىق ساۋاتتىڭ تومەندىگىنەن بىلمەستىكپەن ىستەيدى نەمەسە قۇقىقتىق مادەنيەتتىڭ جوقتىعىنان بىلسە دە قاساقانا زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا بارادى.
اتا ءدىنىمىز يسلامدا جاۋاپكەرشىلىگى مەن جازاسى ايرىقشا ءۇش كۇنا: وسەك, عايبات جانە جالا جايىندا ەرەكشە ايتىلعان. بۇلاردى كەيدە ءتىپتى ءبىر-بىرىنەن اجىراتا الماي قالاسىڭ. وسەك – تيسە تەرەككە, تيمەسە بۇتاققا دەگەن ادىسپەن ەستىگەن اقپاراتتىڭ ءبارىن تاراتا بەرۋ بولسا, عايبات – بىرەۋدىڭ سىرتىنان وعان جاعىمسىز ءسوز ايتۋ, ونىڭ كەمشىلىگىن, قاتەلىگىن جۇرتشىلىققا جايۋ. ال جالا – بولماعان نارسەنى بولدى دەپ باسقا ادامعا كىنا تاعۋ. بۇگىندە وسى ءۇش كۇنا كوپتەگەن سارىجاعال سايتتار مەن بلوگەرلەردى اسىرايتىن نەگىزگى تاقىرىپتارعا اينالىپ كەتكەنى وكىنىشتى. بىراق سونى جاسايتىن ادامدار ءوزىنىڭ زاڭدى بۇزىپ جاتقانىن دا مويىندامايدى. كەرىسىنشە ەرلىك كورەدى. ينتەرنەتتە بىرەۋدى بالاعاتتاۋدى, ونىڭ ار-نامىسىنا ءتيۋدى, جالا جابۋدى جانە ونىڭ كەمشىلىگى مەن قاتەلىگىن جۇرتشىلىققا جايىپ سالۋدى ولار «شىندىقتى بۇكپەسىز ايتۋ», «حالىقتىڭ قامى ءۇشىن اقيقاتتى قاسقايىپ تۇرىپ جەتكىزۋ» دەپ بۇركەمەلەپ ءجۇر. ال شىن مانىندە ولاردىڭ بارىنە ەلىمىزدىڭ قىلمىستىق, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق جانە ازاماتتىق كودەكستەرىندە جاۋاپكەرشىلىكتەر قاراستىرىلعان.
– الەۋمەتتىك جەلىدە ادامدار زاڭدى بىلمەگەندىكتەن, ءبىرىن-ءبىرى قاتتى سوگىپ, جەكە باسىنا تيىسەدى. مۇنىڭ بارلىعى قىلمىس. قىلمىستىق كودەكستە بارىنە جاۋاپكەرشىلىك بار. تىپتەن جەلىدەگى جازبالاردىڭ سوڭى ءوز-ءوزىن ولتىرۋگە دەيىن اكەپ سوعىپ جاتىر. مۇنىڭ بارلىعى زاڭدى بىلمەگەندىكتەن, – دەيدى الماتى قالالىق ادۆوكاتتار القاسى, الاتاۋ اۋدانىنىڭ زاڭ كونسۋلتاتسياسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى شىنقۋات بايجانوۆ.
كوپ ادام وزىنە قاتىستى وسەك, عايبات, تەرىس اقپارات تارالىپ جاتقانىنا قاراماستان, كىنالىلەردى سوتقا بەرمەي, تەك ەسكەرتۋمەن شەكتەلەدى. الايدا ەكىباستۇز قالالىق سوتىنىڭ سۋدياسى اسەل تازبۋلاتوۆانىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى كەزدەرى جەكە باسقا ءتيىسۋ, بالاعات ءسوز ايتۋ بويىنشا قارالاتىن ىستەردىڭ قاتارى دا كوبەيگەن.
– ءبىزدىڭ تاجىريبەمىزدە مۇنداي ىستەر ءجيى تىركەلەدى. ءتىپتى جالپاق جۇرتقا جاريالاناتىن الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازبا تۇرماق, ايەلى مەن كۇيەۋىنىڭ نەمەسە باسقا دا تانىس ادامداردىڭ ەكەۋارا جازىسقان Whatsapp مەسسەندجەرىندەگى قورلاۋ سوزدەرى بويىنشا دا ىستەر بار. قازىر ادامداردىڭ جۇيكەسى جۇقارعان با, ءسال سوزگە كەلىپ قالسا, ءبىر-بىرىنە نەبىر اۋىر سوزدەردى ايتاتىن بولىپ الدى. سوندىقتان وسىنداي «قورلاۋ» بابى بويىنشا قارالاتاتىن قىلمىستىق ىستەر كوبەيىپ كەلەدى, – دەيدى ول.
زاڭگەردىڭ ايتۋىنشا, الەۋمەتتىك جەلىدەگى نەمەسە مەسسەندجەردەگى تۇرپايى سوزدەردىڭ شىنىمەن قورلاۋ ماعىناسىندا ايتىلعانىن انىقتاۋ ءۇشىن الدىمەن سوت ولاردى فيلولوگيالىق ساراپتاماعا جىبەرەدى. سولاردىڭ بەرگەن قورىتىندىسىن نەگىزگە الىپ, وزگە دە دالەل-دايەكتەر بويىنشا سوت ۇكىم شىعارادى.
جالپى, بۇل قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا زاڭدا قانداي جاۋاپكەرشىلىك قارالعان؟ ەڭ بىرىنشىدەن اتا زاڭىمىزدا ءار ادامنىڭ جەكە ومىرىنە قول سۇعىلماۋى كەرەكتىگى تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان.
– كونستيتۋتسيانىڭ 18-بابى, 1-2 تارماقتارىندا اركىمنىڭ جەكە ومىرىنە قول سۇعىلماۋىنا, ءوزىنىڭ جانە وتباسىنىڭ قۇپياسى بولۋىنا, ار-نامىسى مەن ابىرويلى اتىنىڭ قورعالۋىنا قۇقىعى بار ەكەندىگى, سونداي-اق اركىم ءوزىنىڭ جازىسقان حاتتارىنىڭ, تەلەفون ارقىلى سويلەسكەن سوزدەرىنىڭ, پوشتا, تەلەگراف ارقىلى جانە باسقا جولدارمەن الىسقان حابارلارىنىڭ قۇپيالىلىعى ساقتالۋىنا قۇقىعى بار. بۇل قۇقىقتى شەكتەۋگە زاڭدا تىكەلەي بەلگىلەنگەن رەتتەر مەن ءتارتىپ بويىنشا عانا جول بەرىلەدى, – دەيدى اسەل ۆلاديميرقىزى.
ال قىلمىستىق كودەكستىڭ 131-ءشى «قورلاۋ» بابىنىڭ ەكىنشى تارماعىندا ءبىز كوتەرىپ وتىرعان ينتەرنەتتەگى بىلاپىت, بالاعات سوزدەرگە قاتىستى جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى ايتىلعان:
- «قورلاۋ, ياعني باسقا ادامنىڭ ابىرويى مەن قادiر-قاسيەتiن ادەپسiز تۇردە كەمسiتۋ – ءبىر ءجۇز ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiشكە دەيiنگi مولشەردە ايىپپۇل سالۋعا نە سول مولشەردە تۇزەۋ جۇمىستارىنا نە ءبىر ءجۇز جيىرما ساعاتقا دەيىنگى مەرزىمگە قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋعا جازالانادى.
- كوپشiلiك الدىندا نەمەسە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن نەمەسە تەلەكوممۋنيكاتسيالار جەلىلەرىن پايدالانا وتىرىپ جاسالعان ءدال سول ءىس-ارەكەت – ەكى ءجۇز ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiشكە دەيiنگi مولشەردە ايىپپۇل سالۋعا نە سول مولشەردە تۇزەۋ جۇمىستارىنا نە ءبىر ءجۇز سەكسەن ساعاتقا دەيىنگى مەرزىمگە قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋعا جازالانادى».
سونىمەن قاتار بۇگىندە الەۋمەتتىك جەلىلەردە وزگە ادامداردىڭ رۇقساتىنسىز ولاردىڭ سۋرەتتەرى مەن ۆيدەولارىن ايداي الەمگە جاريا قىلۋ فاكتىلەرى دە ءجيى كەزدەسەدى. زاڭ بويىنشا بۇل دۇرىس ەمەس. ماسەلەن, كۇنى كەشە قىزىلورداداعى جاس جىگىتتى تەپكىلەگەن ۆيدەو كەڭىنەن تاراپ كەتتى. بۇل جەردە جەلى قولدانۋشىلارى ونى سول سوققىعا جىعىلعان جىگىتتىڭ رۇقساتىن الىپ قانا جاريالاۋىنا بولادى.
سونداي-اق كوپ ادام جەلىگە تانىمال تۇلعالاردىڭ سۋرەتىن رۇقساتسىز جۇكتەپ, ءتۇرلى الىپ-قاشپا اڭگىمە تاراتىپ جاتاتىنىن بىلەمىز. ەگەر جابىرلەنۋشى تاراپ سوتقا جۇگىنەتىن بولسا, ازاماتتىق كودەكستىڭ 145-بابى بويىنشا ازاماتتىق ءىس قوزعالىپ, تالاپكەردىڭ سۇراۋىمەن جاۋاپكەردەن مورالدىق شىعىن ءوندىرىلىپ الىنۋى مۇمكىن. ويتكەنى اتالعان باپتىڭ 2-تارماعىندا: «باسقا ادام بەينەلەنگەن بەينەلەۋ تۋىندىلارىن (سۋرەت, فوتوسۋرەت, كينوفيلم جانە باسقالار) – بەينەلەنگەن ادامنىڭ كەلiسiمiمەن, ال ول قايتىس بولعاننان كەيiن ونىڭ بالالارى مەن ارتىندا قالعان جۇبايىنىڭ كەلiسiمiمەن عانا جاريالاۋعا, قايتا شىعارۋعا جانە تاراتۋعا جول بەرiلەدi», دەلىنگەن.
سۋديا اسەل تازبۋلاتوۆانىڭ سوزىنشە, حالىقتىڭ قۇقىقتىق ساۋاتىنىڭ تومەندىگى سالدارىنان ورىن الاتىن تاعى ءبىر جايت بار. ماسەلەن, ول ءالى ۇكىمى شىقپاعان قىلمىستىق ىستەردى الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالاپ, ول تۋرالى پىكىر ايتىپ, ءوز «ۇكىمدەرىن» ايتۋ.
– قىلمىسى دالەلدەنگەن, زاڭ بويىنشا جازا ارقالاۋعا ءتيىس ادامنىڭ ىسىنە قاتىستى ءادىل ۇكىم شىقپاي تۇرىپ, الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءارتۇرلى الىپ-قاشپا اڭگىمە تاراتاتىندار بار. بۇل تۇرعىدا ءبىز, سۋديالاردىڭ ءوزى قورعانسىزبىز. سەبەبى ءبىر جاعىنان بەلگىلى ءبىر توپتار عالامتور ارقىلى حالىققا جالعان اقپارات بەرىپ, تەرىس قوعامدىق پىكىر تۋعىزىپ, سوت ورگاندارىنا قارا كۇيە جاققىسى كەلەدى. ەكىنشى جاعىنان ءبىز زاڭنان اتتاماي, باسقالار قالاي ويلاسا دا, قىلمىسقا ساي ءادىل ۇكىمىن شىعارۋىمىز قاجەت. ال كەيبىر بالەقورلار ءتىپتى ءىستىڭ سەبەپتەرىن بىلمەسە دە, وزدەرىنشە تون ءپىشىپ, ويدان شىعارعان دالەلدەرىن جاريالاپ جار سالادى. وسىلايشا, ەكى وتتىڭ ورتاسىندا قالىپ قوياتىن كەزدەرىمىز از ەمەس. تەك سوت ۇكىمى بولعاننان كەيىن عانا زاڭ اياسىندا الەۋمەتتىك جەلىگە شىعارىپ, تالقىلاۋعا بولادى. ال ءالى اياقتالماعان ىستەر بويىنشا حالىققا جالعان اقپارات بەرۋ جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنىن حالىققا جەتكىزگىمىز كەلەدى, – دەيدى زاڭگەر.
ءيا, ينتەرنەت دامىعان زاماندا ەل ازاماتتارى قۇقىقتىق ساۋاتتى كوتەرىپ, الەۋمەتتىك جەلىدەگى قارىم-قاتىناس مادەنيەتىن بىلۋگە ءتيىس. جوعارىدا اتالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ سوڭى كوبىنە مورالدىق شىعىندى وندىرۋمەن اياقتالادى. جەلىدە وتىرىپ جۇگەنسىزدىككە جول بەرگەن ادام قوماقتى ايىپپۇل ارقالاعاندا عانا قاتەلىككە ۇرىنعانىن ءتۇسىنىپ, سان سوعىپ جاتادى. سونداي جانداردىڭ قاتارىنان تابىلماۋ ءۇشىن جەلىدەگى جازبامىز بەن پىكىرىمىزدى جان-جاقتى ساراپتاپ بارىپ جاريالاساق, وكىنبەسىمىز انىق.
