ەرتىس – بايان وڭىرىندە وزەن-كولدەردە مۇزدىڭ كوبەسى سوگىلىپ, بالىق بىتكەن ۋىلدىرىق شاشاتىن كەزەڭگە ازىرلەنىپ جاتقان كەزەڭ – بۇل. جالپى وبلىستا بالىق شارۋاشىلىعىنا جارامدى سۋ ايدىندارىنىڭ ايتارلىقتاي قورى بار. ەلىمىزدەگى ەڭ ۇزىن وزەن ەرتىستى قوسپاعاندا, قانىش ساتباەۆ اتىنداعى سۋ ارناسى مەن ونىڭ 8 سۋ تورابى, 215 سۋ ايدىنى بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا اسا ماڭىزعا يە.
پاۆلودار وبلىسىنىڭ جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, بۇلاردىڭ ىشىندە تەك 59 سۋ ايدىنى 32 پايدالانۋشىعا بەكىتىلگەن. نەگىزى ءوڭىردىڭ وزەن-كولدەرىندە 20-دان اسا بالىق تۇرلەرى بار, سونىڭ ىشىندە ورىس بەكiرەسi, سۇيرiك, كوكشۇبار, پايدابالىق, شورتان, تورتا, اققايران, اق امۋر, وڭعاق, تابان, التىن ءتۇستى موڭكە, سازان (تۇقى), اق ءدوڭماڭداي, كادىمگى جايىن, ءنالiم, بەرش, كادىمگى كوكسەركە, وزەن الابۇعاسى كەزدەسەدى. بەكىرە تۇقىمداستاردى جانە قىزىل كىتاپقا ەنگەن نەلمانى اۋلاۋعا مۇلدە تىيىم سالىنعان.
ۋىلدىرىق شاشۋ كەزەڭىنە بايلانىستى ءساۋىردىڭ 15-ءى مەن مامىردىڭ 30-ى ارالىعىندا وڭىردەگى بارلىق سۋ ايدىندارىندا بالىق اۋلاۋعا ۋاقىتشا تىيىم سالىنادى. وسى مەزگىلدە جەرگىلىكتى بالىق ينسپەكتسياسىنىڭ جۇمىسى دا قىزا تۇسەدى. سەبەبى تىيىمعا قاراماستان وزەن جاعالاعاندار اۋ لاقتىرىپ, مۇز استىنان شىعىپ ازىق ىزدەگەن مول بالىقتى ولجالاپ قالۋدى كوزدەيتىنى بەلگىلى. كانىگى بالىقشىلار مۇنداي ۋاقىتتا سۋ ايدىندارىنا جولامايدى. زاڭدى بۇزاتىندار – بالىق اۋلاۋدى زاڭسىز كاسىپ كوزىنە اينالدىرىپ, براكونەرلىكپەن اينالىساتىندار.
زايسان – ەرتىس وبلىسارالىق باسسەيندىك بالىق شارۋاشىلىعى ينسپەكتسياسى پاۆلودار ءبولىمىنىڭ باس مامانى داۋلەت جاقىپوۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىل ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى اۋەسقوي (سپورت) بالىقشىلاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتىپ بەرگەن. بالىق اۋلاۋ ەرەجەلەرىنە ەنگىزىلگەن سوڭعى وزگەرىستەرگە سۇيەنسەك, بالىق اۋلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە ءبىر قارماققا ىلمەكتەردىڭ سانىن شەكتەيتىن نورما الىنىپ تاستالدى.
– وسىلايشا, اۋەسقوي بالىقشى شەكتەۋسىز ىلمەكتەردى پايدالانىپ, قارماقتاردىڭ بارلىق جۇيەسىمەن (جىلتىراۋىق, قارماق, جىرتقىش بالىقتاردى اۋلاۋعا ارنالعان قارماقتار, سپيننينگتەر), سۋ استى اڭشىلىعىنا ارنالعان قارۋمەن, سونداي-اق ءبىر بالىق اۋلاۋشىعا ءۇش دانادان اسپايتىن شاياندار مەن باسقا دا سۋ جانۋارلارىن اۋلاۋعا ارنالعان ارنايى اسپاپتارمەن, قاقپاندارمەن جانە «سەكرەتتەرمەن» جۇزەگە اسىرۋعا قۇقىلى. بىراق اۋلانعان بالىق مولشەرى ءبىر ادامعا بەس كيلودان اسپاۋعا ءتيىس دەگەن بۇرىنعى نورما قالدىرىلدى. بۇل سۋ جانۋارلارىن ەسەپسىز اۋلاۋدىڭ الدىن الادى. مىسال ءۇشىن ءبىزدىڭ وبلىستا بالىق اۋلاۋ قاعيدالارىن بۇزاتىنداردىڭ قاتارى ءالى كۇنگە سيرەمەي تۇر. بيىل جىل باسىنان ورەسكەل قىلىق جاساۋعا قاتىستى 59 ارەكەت انىقتالدى. ولارعا 1 ملن تەڭگەدەن اسا سوماعا ايىپپۇل سالىندى ال بىلتىر 257 زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالسا, ونىڭ ىشىندە 36 وقيعا بويىنشا ورەسكەل زاڭ بۇزۋشىلىق تىركەلگەن. بارلىعى 5,1 ملن تەڭگە سوماسىنا ايىپپۇل سالىندى. براكونەرلەردەن 82 اۋ, 17 قايىق, 3 قايىق موتورى جانە 662,5 كيلوگرامم بالىق تاركىلەندى. ەكى ءىس بويىنشا ازاماتتار 3 جىلعا باس بوستاندىعىنان شەكتەلدى. ونداي ازاماتتار بەس جىلعا دەيىن بالىق اۋلاۋ قۇقىعىنان ايرىلاتىنىن ەسكەرتكىم كەلەدى, – دەيدى د.جاقىپوۆ.
سۋ ايدىندارىنىڭ سىرىن جاقسى بىلەتىندەر كەيىنگى 4-5 جىلدا ەرتىستە بالىقتىڭ ازايىپ كەتكەنىنە الاڭداپ وتىر. قارماقتارىن بۇرىنعىداي ءجيى قاپپايتىنىنا قاپالانادى. نەگىزى ماسەلە تەك قارت ەرتىستە عانا ەمەس, وعان قۇياتىن شاعىن وزەندەردە دە قالىپتاسىپ وتىر. بۇل جاعىمسىز تەڭدەنتسيانىڭ سەبەبى نەدەن بولۋى مۇمكىن؟
وڭىرلىك جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسىنىڭ ءبولىم باسشىسى جاسۇلان جۇماشەۆ بۇل جايسىزدىقتىڭ ناقتى سەبەبىن تاپ باسىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايتادى. عالىمداردىڭ سوزىنە قۇلاق تۇرسەك, بالىق رەسۋرستارى سانىنىڭ تومەندەۋى نەمەسە ءوسۋى – ءار 5-7 جىل سايىن قايتالانىپ تۇراتىن تابيعي قۇبىلىس. بالىق رەسۋرستارىنىڭ كوبەيۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جىل سايىن باسقارما ماماندارىمەن بالىقتاندىرۋ, سۋ جانۋارلارىنىڭ جاۋىن ازايتۋ شارالارى جۇرگىزىلەدى. ال عىلىمي ۇيىمدار سۋ پايدالانۋشىلاردىڭ بەكىتىلگەن سۋ ايدىندارىن تەكسەرىپ, بيولوگيالىق نەگىزدەمەلەردى ۇسىنادى. عىلىمي نەگىزدەمەلەردىڭ ناتيجەسىندە بالىق جانە وزگە دە سۋ جانۋارلارىن اۋلاۋ بويىنشا ليميتتەر بەكىتىلەدى. مينيسترلىكتىڭ بۇيرىعىنا سايكەس, پاۆلودار وبلىسىندا ول 2020 جىلى 122 توننانى قۇراسا, بۇرناعى جىلى – 119 توننا, بىلتىر – 98 توننا بولىپتى. ليميت كولەمىنىڭ ازايۋىن سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋشىلار دۇرىس قابىلداپ وتىرعانعا ۇقسايدى.
تاعى ءبىر ۇلكەن قاۋىپ – سۋقۇزعىن. بالىق رەسۋرستارىنىڭ ازايۋىنا كەيىنگى جىلدارى ەرتىس بويىندا سۋقۇزعىندارىنىڭ قاپتاپ كەتكەنى اسەر ەتىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. سۋقۇزعىندار پوپۋلياتسياسىنىڭ تىم كوبەيىپ بارا جاتقانىنا الاڭداعان جاۋاپتى باسقارما بىلتىر زەرتتەۋ جۇمىستارىنا الكەي مارعۇلان اتىنداعى پاۆلودار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارىن تارتقان. ناتيجەسىندە وبلىس اۋماعىنان 4 600-دەن اسا سۋقۇزعىن سانالىپتى. ولار كۇنىنە شامامەن 2-2,5 توننادان اسا بالىقتى جەپ قويادى. سوندىقتان بيىل پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمدىگى قۇستاردىڭ سانىن ازايتۋدى ۇيعارىپ وتىر. جىرتقىش قۇستاردىڭ سانىن رەتتەۋ ءۇشىن ولاردى اتۋ, جۇمىرتقالارىن جانە ۇيالارىن بۇزۋ شارالارى كوزدەلگەن.
ءۇشىنشى ماسەلە, كەيىنگى ۋاقىتتا ەرتىستىڭ بويىندا جاز بويى ەرسىلى-قارسىلى اعىلىپ جاتاتىن موتورلى قايىقتار كوبەيگەن. ولاردىڭ كوبى ەل كوزىنەن جىراق جەرگە بارىپ, ءتۇرلى اۋ قۇرالدارىن سالادى. اقتوعاي اۋدانىنىڭ تۇرعىنى سايات بەكتەمىسوۆ مۇتكەنوۆ اۋىلى تۇسىندا تۇنگى ۋاقىتتا موتورلى قايىققا مىنگەن براكونەرلەر اعىنعا جىبەرىلەتىن اۋلاردى (سپلاۆ) ءجيى قولداناتىنىن ايتادى. مۇنداي اۋلار جولىندا كەزدەسكەن بالىقتىڭ بارلىعىن جيناپ الادى. اعىن اۋلارىنا اۋەستەنگەن براكونەرلەردى باقىلاۋ, جولىن كەسۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى بالىق ينسپەكتورلارى كوبىنە سۋدا ەمەس, جەردە جۇرەتىندىكتەن, براكونەرلەردىڭ قايدا بارىپ تۇسەتىنىن قاداعالاۋ قيىنعا سوعادى. وتكەن جىلى اقتوعاي اۋدانىندا مەملەكەتتىك ينسپەكتورلار بالىق قورعاۋ زاڭناماسىن بۇزۋ بويىنشا 50-گە جۋىق فاكتىنى انىقتاعان. سونىڭ ىشىندە ءتورت ازامات بەكىرە تۇقىمداس بالىق تۇرلەرىن (سۇيرىك) اۋلاپ جۇرگەن جەرىنەن ۇستالعان.
بيىل اتالعان وڭىردە براكونەرلىك فاكتىلەرىن انىقتاۋ جانە جولىن كەسۋ باعىتىنداعى جۇمىستار كۇشەيە تۇسەدى دەپ سەندىردى زايسان – ەرتىس وبلىسارالىق باسسەيندىك بالىق شارۋاشىلىعى ينسپەكتسياسىنىڭ ماماندارى. بۇل بالىق ينسپەكتسياسىندا نەبارى 9 مەملەكەتتىك ينسپەكتور قىزمەت ەتەدى. 2014 جىلى بالىق شارۋاشىلىعى كوميتەتىن ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى كوميتەتىمەن بىرىكتىرگەنگە دەيىن بۇل قۇرىلىمدىق مەكەمەدەگى 14 ادام شتاتتا ەڭبەك ەتكەن. سوندىقتان اتالعان باعىتتاعى قورعاۋ شارالارى كۇشەيە ءتۇستى دەپ ايتۋ قيىن. پاۆلودار ءبولىمىنىڭ باس مامانى داۋلەت جاقىپوۆ وبلىستىڭ سۋ ايدىندارىندا بالىقتىڭ ۋىلدىرىق شاشۋ جانە كوبەيۋى كەزەڭىندە اۋلاۋعا تىيىم سالىنعانى تۋرالى حالىق اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى كەڭىنەن جۇرگىزىلەتىنىن جەتكىزدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ وكىلدەرىمەن بىرلەسكەن ءىس-شارالار شەڭبەرىندە قر زاڭناماسىندا قولدانۋعا تىيىم سالىنعان اۋلاۋ قۇرالدارىن (ونىڭ ىشىندە مونونيتيدەن جاسالعان سينتەتيكالىق بالىق اۋلاۋ تورلارىن) ساتاتىن ورىنداردى انىقتاۋ ماقساتىندا مونيتورينگ ۇيىمداستىرىلادى. براكونەرلەرگە قارسى كۇرەسۋ ماقساتىندا كوكتەمگى جانە كۇزگى كەزەڭدە «ۋىلدىرىق شاشۋ» بالىق قورعاۋ اكتسياسى وتكىزىلەدى. سونداي-اق جىل سايىن ءساۋىر-مامىر ايلارى ارالىعىندا سۋ ايدىندارىن يەسىز تاستالعان بالىق اۋلارىنان تازارتۋ جانە جاعالاۋ اۋماقتارىن جيناۋ ماقساتىندا «تازا سۋ ايدىندارى» تابيعات قورعاۋ اكتسياسى جالعاسىن تابادى.
ماماندار بۇعان قوسا جىل سايىن ەرتىس وزەنىن بالىقتاندىرۋ بويىنشا جۇمىستار تۇراقتى جۇرگىزىلەتىنىن ايتادى. 2021 جىلى 1 ملن دانا تۇقى شاباقتارى سۋعا جىبەرىلىپتى. ال بىلتىر 194 مىڭ دانا ەكىجىلدىق تۇقىلار بوساتىلعان. بيىلعى مەجە – 38 مىڭ بالىق.
پاۆلودار وبلىسى
