جەتىسۋعا جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن كەزىندە ۇكىمەت باسشىسى ءاليحان سمايىلوۆ قانت وڭدەۋ زاۋىتتارىن ارالاپ, ءونىمدى ارتتىرۋدى تاپسىرعان ەدى. ءتىپتى وبلىس اكىمى بەيبىت يساباەۆقا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا ساي ءبىر-ەكى جىلدىڭ ىشىندە ء«تاتتى» ءوندىرىستى 180 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ كەرەكتىگىن شەگەلەپ ايتقان. وسى ماسەلە توڭىرەگىندە كەلەلى سەمينار ءوتتى. وندا شارۋالار مەن اكىمدىك تاراپى اۋىسپالى ەگىستە قانت قىزىلشاسى مەن باسقا دا داقىل تۇرلەرىن ءوسىرۋدىڭ اگروتەحنولوگيالارىن ءسوز ەتىپ, ءوزارا وي ءبولىستى.
تۇرالاپ تۇرعان ءوڭىردىڭ بەتكە ۇستار كاسىپورىندارىنىڭ ءبىرى – اقسۋ قانت زاۋىتى ءالى تولىق جۇمىسىن باستاعان جوق. مامانداردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, جاقىندا قامىس قانتىن وندەۋدى باستاماق. ال قانت قىزىلشاسىن قابىلداۋ نە قابىلداماۋى بەلگىسىز. بۇعان گەكتارلاپ جەردى جالعا الىپ وتىرعان جەرگىلىكتى شارۋالاردىڭ كوڭىلى تولمايدى. بىلتىرعىداي الىستاعى كوكسۋ زاۋىتىنا شيكىزات تاسىپ اۋرەلەنگىسى كەلمەيدى. سوندىقتان كەيبىرى ەگىندى ازايتپاق نيەتتە.
اتالعان كەڭەستە وسى تۇيتكىلدەردىڭ ءبارى تالقىلاندى. ودان بولەك قانت قىزىلشاسى ءوندىرىسىن ۇلعايتۋ, ساپالى تۇقىم قولدانۋ, ەگۋ, سۋبسيديالاۋ, گەكتار ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى پايدالانىلماي جاتقان جەردى قايتارۋ ماسەلەلەرى تىلگە تيەك ەتىلدى. «قازسۋشار» رمك-نىڭ الداعى سۋارۋ ماۋسىمىنا دايىندىعى, سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن قولدانۋ, كوكسۋ, اقسۋ قانت زاۋىتتارىنىڭ جۇمىسى, شارۋاشىلىقتارعا قولداۋ كورسەتۋ ماسەلەلەرى دە نازارعا الىندى.
وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى الىبەك جاقانباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قىزىلشا وسىرۋگە ماماندانعان ايماقتا 1990 جىلدارى قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگىستىك القابى 23,4 مىڭ گەكتارعا جەتىپ, جارتى ميلليوننان استام ءونىم جينالعان. كەزىندە 4 قانت زاۋىتى جۇمىس ىستەگەن. بىراق بۇل داقىل ەرەكشە كۇتىمدى قاجەت ەتەتىندىكتەن, اگروتەحنولوگيانىڭ دۇرىس ساقتالماۋى, گەكتار ونىمدىلىگى مەن قابىلداۋ باعاسىنىڭ تومەندەۋى, بۇعان قوسا, وسى سالاعا جەتە كوڭىل بولمەۋدىڭ سالدارىنان ەگىس القابى 65 پايىزعا ازايدى. سوڭعى 5 جىلعى تالداۋعا سايكەس قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگىس كولەمى – 2,0 مىڭ گەكتار, الىنعان ءونىم 181,0 مىڭ تونناعا تومەندەگەن. ال بيىل ءتاتتى ءتۇبىر ەگىلەتىن القاپ 8,1 مىڭ گەكتارعا جەتىپ, 287,5 مىڭ توننا ءتاتتى ءتۇبىر جيناۋ كوزدەلۋدە.
«جالپى, قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋ تەحنولوگياسى, ونىڭ ىشىندە ۇساق شارۋاشىلىقتاردا اۋىسپالى ەگىستىكتىڭ دۇرىس ساقتالماۋى, مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ قاجەتتى كولەمدە بەرىلمەۋى, سۇدىگەردىڭ جىرتىلماۋى گەكتار ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. قانت قىزىلشاسى ءوندىرىسىنىڭ شىعىنى قىمباتشىلىققا بايلانىستى جىل سايىن ءوسىپ جاتىر. ايتا كەتەيىك, وتكەن جىلى 1 گەكتارداعى شىعىن 900 مىڭ تەڭگەنى قۇراعان. زاۋىتقا وتكىزىلگەن 1 توننا قانت قىزىلشاسىنا 15 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا تولەنسە, قازىر ول 40 مىڭ تەڭگەگە وسكەن. بيىل وسى باعىتقا 6 ملرد تەڭگە قاراستىرىلدى», دەدى ءا.جاقانباەۆ.
وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇرداۋلەت كەنەنباەۆ كەشەندى جوسپارعا سايكەس قانت سالاسىن دامىتۋ باعىتىندا, ياعني 2026 جىلعا دەيىن قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگىس القابىن 15 مىڭ گەكتارعا, جالپى ءتۇسىمىن 525 مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعايتۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن ايتتى. كوكسۋ قانت زاۋىتى تاراپىنان قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋشى شارۋاشىلىقتارعا 760 ملن تەڭگە كولەمىندە قاراجات ءبولىنىپ, ونىڭ 383 ملن تەڭگەسى – كوكتەمگى دالا جۇمىسىنا, 130 ملن تەڭگەسى – تۇقىمعا جانە 247 ملن تەڭگەسى تاسىمالداۋ شىعىنىنا بەرىلگەن.
الايدا اقسۋ, قاراتال اۋداندارىنىڭ كەيبىر شارۋاشىلىقتارى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن زاۋىتقا قارىز. كوكسۋ قانت زاۋىتى كوكتەمگى دالا جۇمىسىنا 700 ملن تەڭگە قاراستىرىپ, اۋدان, قالا اكىمدەرى ۇسىنعان ءتىزىم بويىنشا فيۋچەرستىك كەلىسىمشارت نەگىزىندە شارۋاشىلىقتارعا كوكتەمگى ناۋقانعا قاجەت ماتەريالدىق شىعىنعا قارجىلاي قولداۋ كورسەتىلمەك.
گەكتار ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋدىڭ اگروتەحنولوگياسى, فرانتسيا, گەرمانيا, دانيا جانە جەرگىلىكتى اگروتەحنولوگيالاردىڭ ەلەمەنتتەرى تۋرالى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ابىلقايىر بەكسۇلتانوۆ ايتىپ بەردى. سونداي-اق قانت قىزىلشاسىنىڭ تۇقىمىن, مينەرالدىق تىڭايتقىشتار مەن پەستيتسيدتەردى, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارى مەن سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن جەتكىزۋشى كومپانيالاردىڭ وكىلدەرى مەن شارۋاشىلىق قۇرىلىمداردىڭ جەتەكشىلەرى, كوكسۋ, اقسۋ قانت زاۋىتىنىڭ باسشىلارى دا ءسوز سويلەدى.
تالاپقا ساي قانت قىزىلشاسىن قازۋ جۇمىسى قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭىندا ەمەس, باسىندا باستالۋى ءتيىس. جيىندا شارۋالار قويعان كوكەيكەستى ساۋالدارعا دا جاۋاپ بەرىلدى.
جەتىسۋ وبلىسى
