كوللاجدى جاساعان الماس ماناپ, «EQ»
جاۋاپتى ناۋقانعا مۇقيات دايىندىق بار دەلىنگەنىمەن, قولبايلاۋ بولاتىن, كوپتەن بەرى قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەر دە از ەمەس. ايتالىق, جانار-جاعارمايدى ۋاقتىلى جەتكىزۋ, بۇرىن بولىنگەن سۋبسيديالار بويىنشا ەلەكتروندىق شوت-فاكتۋرالارعا تۇزەتۋ ەنگىزۋ, سونداي-اق كەيىنگى جىلدارى ءوڭىردىڭ ءۇش-ءتورت اۋدانىن مەكەندەيتىن اقبوكەندەردىڭ قارا جەردىڭ قويناۋىنا سىڭىرىلگەن ءدان قىلتيىپ شىعىسىمەن باسىپ تاستايتىنى ءتارىزدى جايلار بار.
وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, كوكتەمگى ەگىسكە دايىندالىپ, الاپات شارۋا الدىندا بەلدەرىن بەكەم بۋىپ وتىرعان ديقاندار بيىل 5,2 ميلليون گەكتار القاپقا ءداندى داقىلدار تۇقىمىن سىڭىرمەك. ونىڭ ىشىندە ءداندى جانە بۇرشاقتى داقىلدار دا بار. ءسوز اراسىندا مۇنداي داقىلداردىڭ كولەمى بيىل 54,3 مىڭ گەكتارعا كوبەيە تۇسەتىندىگىن سىنالاپ ايتا كەتەلىك.
ەڭ باستىسى, كوكتەمگى ەگىستى ۋاقتىلى, ۇيىمشىلدىقپەن, بارىنشا ساپالى وتكىزۋ. بۇل ورايدا, جۇمىستى ىلكىمدى ۇيىمداستىرۋ, اگروتەحنيكالىق شارالاردىڭ ۋاقتىلى, مۇقيات اتقارىلۋى, القاپتاعى ىلعالدى ساقتاپ قالۋعا سەپتىگىن تيگىزبەك. وسى ورايدا, ءار كۇنى جىلعا ازىق بولاتىن جاۋاپتى ناۋقان كەزىندە كىدىرىسسىز جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن جانار-جاعارمايدىڭ ۋاقتىلى جەتكىزىلۋى دە ايرىقشا ماڭىزدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ ديزەل وتىنىن جەتكىزۋ ءۇشىن ارنايى كەستە تۇزگەن. وسى ورايدا, ءوڭىر ديقاندارىنىڭ الدىندا بىرقاتار وزەكتى ماسەلەنىڭ تۋىنداپ وتىرعانى دا راس.
– ەڭ باستىسى, تاسىمالداۋشى ۆاگونداردىڭ جۇيەلى تۇردە جۇكتەلمەۋى. مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى بەلگىلەنگەن ۆاگوندىق نورما 65 توننا كولەمىندە بولسا, ءىس جۇزىندە 58-59 توننا عانا قۇيادى. ناتيجەسىندە, ءار ۆاگوننان 5-6 توننادان جەتىسپەيدى. تسيستەرنالار ۆاگونىنىڭ جۇك كوتەرۋ مۇمكىندىگى 62 تونناعا دەيىن ەكەندىگى ەسكەرىلمەيدى, دەيدى وڭىرلىك كاسىپكەرلەر پالاتاسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى گۇلدەن حامەتوۆا.
جالعىز ول عانا ەمەس, ديزەل وتىنىن جەتكىزۋ ماسەلەسىندە تاعى ءبىر تۇيتكىل بار. ەلىمىزدىڭ وزگە ءوڭىرى كوگەرىپ كوكتەم كەلگەندە, گۇل جايناپ تۇرعانىمەن, سولتۇستىكتىڭ اۋا رايىنىڭ احۋالى بەلگىلى. جازعى ديزەل وتىنى قاتىپ قالۋى دا ابدەن ىقتيمال. وڭىرلىك كاسىپكەرلىك پالاتاسىنىڭ ساراپشىلارى ءبىزدىڭ وڭىردەگى اۋا رايىنىڭ جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ, وسى ماسەلەگە كوڭىل اۋدارۋدا. ايتالىق, پاۆلودار مۇناي حيميا زاۋىتىنىڭ ءونىمى -13س سۋىققا دەيىن توتەپ بەرەدى. ال شىمكەنت مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ ءونىمى -6س گرادۋسقا دەيىن عانا. دەمەك, تابيعاتى قاتال ءبىزدىڭ ءوڭىر ءۇشىن پاۆلودار ءونىمى دۇرىس ءتارىزدى. ونىڭ ۇستىنە جولدىڭ قاشىقتىعىن دا ەسكەرۋ كەرەك.
ەندىگى ءبىر ماسەلە, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ باسشىلارى قاجەتتى تىڭايتقىشتاردى ۋاقتىلى سۋبسيديالاۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ وتىر. «كەنەسارى بيداي» سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى قۋانىشبەك ىبىراەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 2023 جىلى بولىنگەن قاراجات ءوڭىردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرى ءۇشىن جەتكىلىكسىز.
– وسى جىلى ەلىمىز بويىنشا كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن ۇيىمشىلدىقپەن وتكىزۋ ءۇشىن سۋبسيديانىڭ ۋاقىتىندا تولەنۋى وتە ماڭىزدى, دەيدى قۋانىشبەك ىبىراەۆ.
ايتسا ايتقانداي, بيىل ءوڭىردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى قارجى تاپشىلىعىن سەزىنەتىن ءتۇرى بار. ويتكەنى وتكەن جىلدىڭ استىعى ءالى ساتىلىپ بىتكەن جوق. سەبەپ – باعا تومەن. تەرىسكەيدەگى كورشىمىزدە وتكەن جىلى ەگىن بىتىك شىقتى ءارى ساياساتتاعى جاعدايعا بايلانىستى ساتا الماي وتىر. قازىر رەسەيدەگى بيدايدىڭ ءار تونناسى 90 مىڭ تەڭگەنىڭ توڭىرەگىندە. اقمولالىق ديقاندار بيدايدىڭ تونناسىن 100 مىڭ تەڭگەگە ساتا الماي وتىر. ايتۋلارىنا قاراعاندا, الۋشى جوق. ەسەسىنە رەسەيلىك استىق زاڭدى-زاڭسىز جولدارمەن ورتالىق ازيا نارىعىن جاۋىپ تاستادى. قىرسىعى ءبىزدىڭ ديقاندارعا ءتيۋى ابدەن مۇمكىن.
– ەگەر ءبىز بۇدان ارزانعا ساتاتىن بولساق, شىعىنعا بەلشەمىزدەن باتامىز, – دەيدى زەرەندى اۋدانىنداعى «قۇلان» شارۋا قوجالىعىنىڭ وكىلى قۇلان بولاتوۆ, – ويتكەنى ءبىزدىڭ بيدايدىڭ وزىندىك قۇنى وسى شامادا. ەگەر بۇدان ارزانداپ كەتسە, جۇمساعان شىعىنىمىزدىڭ كولەمىن تولتىرا الماۋىمىز دا مۇمكىن.
بۇل ماسەلە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا وتە قاۋىپتى. ونىڭ ۇستىنە استىقتى قويمالاردا ساقتاۋدىڭ ءوزى قانشاما شىعىن. الەمدەگى احۋالعا كوز جۇگىرتسەك, بىلتىر يراندا دا استىق مول شىققان. 4,9 ميلليون گەكتار جەردەن 13 ميلليون توننا بيداي جيناپتى. الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا, 45 پايىزعا جوعارى. 2022 جىلدىڭ وزىندە رەسەي يرانعا 1,8 ميلليون توننا بيداي ساتقان كورىنەدى. رەسەي بيدايىنىڭ باعاسى نەلىكتەن ارزان؟ بىرىنشىدەن, ءونىمىنىڭ مول شىققاندىعى. وتكەن جىلى جالپى قۇنى 260 ميلليارد رۋبلگە باعالاناتىن ونداعان ميلليون توننانى قامباسىنا قۇيىپ الدى. جارىم-جارتىسى ءالى ساتىلعان جوق. ەندى بەكەرگە شىعىنعا ۇشىراماۋ ءۇشىن ارزانعا وتكىزۋگە تىرىسۋدا. مىنە, وسىنداي استىق نارىعىنداعى احۋال اقمولالىق ديقانداردىڭ دا قابىرعاسىنا باتىپ تۇر. بيدايدىڭ وتپەۋى كوكتەمگى دالا جۇمىستارى قارساڭىنداعى قاراجاتتىڭ تاپشىلىعىن تۋدىرادى.
ەندىگى ءبىر ماسەلە, سوڭعى كەزدە ديقانداردىڭ باس اۋرۋىنا اينالعان اقبوكەندەر حاقىندا. ءوڭىردىڭ اتباسار, استراحان, ەگىندىكول, جاقسى, جارقايىڭ جانە قورعالجىن اۋداندارىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى وتكەن جىلى زار قاقساعان. ولاردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, ەگىستىك القاپقا ميلليونداعان قاراجات سالىنۋدا. ونىڭ باسىم بولىگى قارىزعا الىنادى. ەندى كەلىپ ويلاماعان جەردەن اقبوكەننىڭ تۇياعىمەن بىرگە قاۋىپ ىلەسۋدە. ەگىستىك القاپتارىن قورعاۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى ءدان كوكتەسىمەن ۇزبەي كەزەكشىلىك ۇيىمداستىرۋعا ءماجبۇر. بۇل شارۋا دا قوسىمشا قاراجاتتى قاجەت ەتەدى. ميلليونداعان گەكتار القاپتى قاس قاقپاي كۇزەتىپ تۇرۋ ءۇشىن قانشاما تەحنيكا, جانار-جاعارماي, ادام قاجەت. قازىر مامانداردىڭ ايتۋىنشا, اقبوكەننەن كەلەر زيان قارا شەگىرتكەنىڭ شاپقىنشىلىعىنان كەم تۇسەر ەمەس. جانە ءبىر ايتا كەتەرلىگى, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى ەگىستىك القاپتارىن «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن, قاسيەتتى سانالاتىن اقبوكەندەردەن ساقتاندىرا المايدى ەكەن. سەبەبى ساقتاندىرۋدىڭ مۇنداي ءتۇرى جوق. تىعىرىقتان شىعار جول دا ايتىلۋدا. ماسەلەن, جانۋارلاردىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان باعىتىن ناقتى انىقتاپ, قورىقشىلاردى قارجىلاندىرۋ. اقبوكەندەردەن كەلگەن زالالدى باعالاۋ ءۇشىن قۇزىرەتتى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن تاۋەلسىز ساراپشىلار قاتارىنان ارنايى كوميسسيا قۇرۋ. اقبوكەننىڭ تابانىندا تاپتالعان ەگىستىك القاپتارعا كەلگەن شىعىندى وتەۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاراجات قاراستىرۋ.
مىنە, وسىنداي باستى-باستى ماسەلەلەر العا ۇمتىلعان ديقاننىڭ ادىمىنا تۇساۋ سالۋدا. بۇعان وڭىردە مەحانيزاتوردىڭ, توكاردىڭ, وزگە دە مامانداردىڭ قاسقالداقتىڭ قانىنداي بولىپ تۇرعانىن ەسكەرسەڭىز, ىرىزدىقتى مولايتىپ, ءدان ەگۋدىڭ ءوزى قيىن شارۋاعا اينالىپ بارا جاتقاندىعىن اڭعارار ەدىڭىز.
اقمولا وبلىسى
