كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
«تەلقوڭىر» – تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ ىرگەلى تۋىندىسى. وندا «كەلىن بولماي كەسىر بولىپ كەلگەن» وتارشىلدىق زاماننىڭ زوبالاڭى, كۇيشىنىڭ «ات باسىنداي شەر وسكەن» جان دۇنيەسى بار. كەسىك تومارداي جۋان سوزدەر مەن اتان جىلىكتەي سالماقتى تەڭەۋلەر شىعارمانىڭ ءباسىن بيىكتەتىپ, شەردى قوزعايدى.
«كۇيشى اتاۋلىدا باسىر تۇيسىك بولماق. سول تۇيسىك سۇگىردىڭ كەۋدەسىندە وقىس وياندى. ونىڭ سەزىمتال ساۋساقتارى دومبىرانىڭ ساعاسىنا شورشىپ ءتۇستى دە تىڭ دىبىستار شىعارا باستادى. ەندى شەرتىس تە, شىمشىس تا وزگەردى. وكىنىشتىڭ ورنىن قۋانىش باستى. دومبىرا اڭىراماي, ەركەلەپ شىعا كەلدى. بەينە قۋ شاناقتان قىزىل ق ۇلىن كىسىنەگەندەي بولدى. جىڭىشكە, اسەم اۋەز توگىلدى. ء«تايري-ءتايري-ءتايري-تاي» دەگەن نازىك تە ەركە دىبىستار ساعالىقتان بۇعالىققا قاراي ورلەپ, بارا-بارا قۇلشىنا كىسىنەپ كەتتى. جانسىز اعاشقا جان ءبىتىپ, ىڭقىلدادى. پەرنەلەر ءيىپ, ەكى ىشەك ەڭىرەگەندە كوك بيە قوسا ەڭىرەدى. ارتىنشا وسقىرىنىپ, ەمىرەندى. قوڭىر ق ۇلىندى يىسكەگەندە ءجاۋدىر كوزى جاسقا تولىپ كەتتى.
بيە ءيىدى...
كۇيشى بۋسانا بالقىدى…»
كۇيشى تۇيسىگىن ءسوز ەتكەن جازۋشى ساناسى وزىندەگى قاياۋدى اقتارعانداي, كۇيشىمەن بىتە قايناسقانداي. سۇگىر كۇيشىنىڭ سىرباز الەمى شىعارماعا اۋعانداي.
القيسسا, 1958 جىلدىڭ كوكتەمىندە مۇحتار اۋەزوۆ پەن تاكەن الىمقۇلوۆ جايماشۋاق وڭتۇستىك القابىن ارالايدى. سول ساپارىندا ولار شەرتپە كۇيدىڭ شەبەرى اتانعان سوزاقتىق سۇگىر كۇيشىگە ارنايى ات باسىن بۇرىپ, سالەم بەرۋگە بارادى. كۇيشى قالامگەرلەردىڭ الدىندا شابىتتانىپ, ەرەكشە كوڭىلمەن شەشىلە, ناقىشىنا كەلتىرە دومبىرامەن تولعاي-تولعاي كۇي تارتادى. مۇحتار اۋەزوۆ سۇگىر تارتقان «تەلقوجا», «بوزىنگەننىڭ بۇلكىلى» جانە باسقا كۇيلەرىن زەيىن قويا, ىنتا-ىقىلاسپەن تىڭداپ, ورىندالۋ شەبەرلىگىنە ەرەكشە ريزالىق بىلدىرەدى. كۇيدىڭ ارقايسىسىنىڭ شىعۋ تاريحىن ەگجەي-تەگجەي سۇراپ, قاعازعا ءتۇرتىپ وتىرادى. شاتتىقتان ماسايراعان زاڭعار جازۋشى «سوزاقتان ءبىر تاتتىمبەتتى تاپتىم. تاكەنجان, سۇكەڭدى الماتىعا الدىرىپ, كۇيلەرىن ءوز ورىنداۋىندا تاسپاعا جازدىرسا قانداي كەرەمەت بولار ەدى. مىنا كەرەمەتتى تەز جەتكىز ەلگە, تەز جازعايسىڭ! تاكەن-اۋ, مىنا ولكە تۇنىپ تۇرعان مۇرتى بۇزىلماعان تاريح, تولىق اشىلماعان كومبە ەكەن عوي, بىلە-بىلگەنگە بۇل ءبىر جۇمباققا تولى, ونەرى مول, سىرلى دا شەجىرەلى ساحارا ەكەن. جازىڭدار, اينالايىن, حالىققا جەتكىزىڭدەر مۇنى. ەرتەڭ كەش بولىپ, ۇمىت قالىپ, وكىنىپ جۇرمەيىك... جازىڭدار! كوبىرەك جازىڭدار!.. قاراتاۋدىڭ تەرىسكەيى سەندەرگە, قالامى جۇيرىك سۋرەتكەرلەرگە, ۇلكەن ازىق, سەڭى ىدىراماعان تۇڭعيىق قازىنا ەمەس پە؟!» دەپ تەبىرەنە, تولقي سويلەيدى.
كۇيشى سۇگىر – قاندى زامانعا قارسى قارا دومبىراسىن قارۋ ەتكەن, رۋحىن توسەگەن جانكەشتى مايدانگەر. ۇلتتىڭ جانىن كەشەدەن بۇگىنگە تاسىعان التىن كوپىر. سول جانمەن, قازىناعا تولى كۇي رۋحىمەن بولاشاقتىڭ كەرەگەسىن قالىپتاستىرۋعا قىزمەت ەتەرى ءسوزسىز.
ايتا كەتەيىك, قازاقتىڭ اتاقتى كۇيشى سازگەرى سۇگىر ءالى ۇلىنىڭ العاشقى ۇستازدارىنىڭ ءبىرى – ىقىلاس دۇكەن ۇلى. «سۇگىردىڭ شەرتۋ ادىستەرى مەن كۇي سارىنىندا سارىارقانىڭ شەرتپە كۇيلەرىنە ۇقسامايتىن ايرىقشا ينتوناتسيا بار. ول دومبىرا ءۇنىن قوبىز ۇنىنە جاقىنداتىپ, ىقىلاستىڭ كوپتەگەن كۇيلەرىن دومبىراعا تۇسىرگەن. سوندىقتان كۇيلەرىندە قوبىز ءۇنى باسىم. سۇگىر كۇيلەرى 1964 جىلى تۇڭعىش رەت حالىق اسپاپتار وركەسترىندە ورىندالىپ, 1968-1969 جىلدارى نوتاعا ءتۇسىرىلدى. سۇگىر شىعارمالارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى «شەرتپە كۇي» داستۇرىندە جازىلعان. قاراتاۋ كۇيشىلىك مەكتەبىندەگى نەگىزگى تۇلعا سانالاتىن سۇگىردىڭ كۇيلەرى مازمۇنى جاعىنان دا, كوركەمدىك ءبىتىمى جاعىنان دا ەرەكشە», دەيدى زەرتەۋشىلەر.
شەرتپە كۇيلەرىمەن ءيسى قازاققا ءمالىم دارابوز كۇيشى سۇگىر ءالى ۇلى تۋرالى جازىلىپ تا, ايتىلىپ تا كەلەدى. اتاقتى كۇيشى تۋرالى تاكەن الىمقۇلوۆ باستاعان بەلگىلى قالامگەرلەر اڭگىمە, پوەما, رومان جازعان.
