ىرىزدىق مول بولسىن دەسەك...

ءوڭىردىڭ اۋماقتىق اكىمشىلىك ەرەك­شەلىگى ەسكەرىلە وتىرىپ, استانانىڭ تۇتىنۋ­شىلارىن ساپالى ءارى قولجەتىمدى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ بەلدەۋى­ن­ىڭ بەس باتپان سالماعى جۇكتەلىپ وتىر­عان­دىعىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. شىن­تۋايتىندا بۇل اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى ءۇشىن قولايلى. اسىرەسە مال ونىمدەرىن وڭدەۋ سالاسىندا ءونىمدى ەڭبەك ەتكەندەر جىلىگى تاتىمدى تاۋارىن وتكىزەر جەر ىزدەمەيدى. وسى جوبا قولعا الىنعالى قاشىقتىعى 300 شا­قى­رىمدىق اۋماقتى قۇرايتىن 17 اۋدان تەگىس ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قام­تا­ما­سىز ەتىپ, ءوز ونىمدەرىن وتكىزۋگە ۇم­تىلۋدا. بۇگىنگى تاڭدا 130-عا جۋىق كاسىپورىن وزدەرى وڭدەگەن, سۇرانىسقا يە ءارى ءبىرشاما ساپالى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن استانانىڭ 44 ساۋدا نۇكتەسىندە تۇتىنۋشىلارىنا ۇسىنۋدا. ولاردىڭ قاتارىندا «ماگنۋم», «استىقجان», «سمول» دۇكەندەرى مەن «ەۋرازيا», «الەم», «شاپاعات» ءتارىزدى بازارلار بار. استانالىق تۇتىنۋشىلار­عا ەت جانە ەت ونىمدەرىنىڭ, ءسۇت جانە ءسۇت ونىم­دەرىنىڭ 68 ءتۇرى جەتكىزىلەدى. جەرگىلىكتى ءونىم تۇرلەرى ۋاقىت وتكەن سايىن تۇرلەنىپ, مۇمكىندىگىنشە مولايىپ كەلە جاتىر. دەگەنمەن, ءونىم كولەمىن ءالى دە كوبەيتۋگە بولار ەدى. ول ءۇشىن ەكى جاققا دا ءتيىمدى مۇمكىندىكتى پايدالانۋ كەرەك. الدىمەن, ەت جانە ەت ونىمدەرى تۋرالى ايتا كەتەلىك. شالعايداعى شاعىن اۋىلداردى بىلاي قويعاندا, استانانىڭ ىرگەسىندەگى مالساق قاۋىم بەينەتىن بەلدەن كەشىپ ءجۇرىپ اۋپىرىمدەپ وسىرگەن ءتورت ت ۇلىك مالىنىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىرعان جوق. سول سەبەپتى ازىق-ت ۇلىك كوبەيمەي تۇر. سۇرانىستى تولىق قاناعاتتاندىرماعان سوڭ باعا دا باسىنا بەرەدى.

– ءجۇز باس اسىل تۇقىمدى اقباس سيىر باعىپ وتىرمىز, دەيدى راقىمجان قوش­قارباەۆ اتىنداعى اۋىلدا ورنالاس­قان ء«ساتجان-بي» سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىسى بۇركىتباي شاقارباەۆ, – ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيتىپ, 500 باسقا جەتكىزۋگە بولار ەدى. اتتەڭ جايىلىم مەن شابىندىقتىڭ جوق­تىعى العا ۇمتىلعان قادامىمىز­دى كەرى كەتىرىپ تۇر. ماسەلەن, ءبىزدىڭ سەرىك­­تەستىككە 550 گەكتار جايىلىم جەر بولىن­گەن. مامانداردىڭ ەسەپتەۋىنشە, ءبىر باس قارا مالعا 9-10 گەكتار جەر قاجەت. وندا دا ءشوبى شىعىمدى بولسا. تابىن-تا­بىن مال توقىمداي جەرگە جايىلعان سوڭ قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن ىس­تىق­تا تامىرىنا دەيىن ج ۇلىنىپ, قۋ تاقىرعا اينالىپ كەتەدى. ال مالدىڭ قىس­قى ازىعىن دايىندايتىن شابىندىق جەر مۇلدەم جوق. ءبىزدىڭ سەرىكتەستىك مال ازى­عىن امالسىزدان پاۆلودار وبلىسىندا دا­يىندايدى. دايىنداۋى قانشاما بەينەت. تاسىمالداۋى قوسىمشا ارتىق شىعىن.

سەرىكتەستىك باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سالماعى 15 كەلىلىك ءشوپ بۋماسى 1 500 تەڭگە تۇرادى ەكەن. ەگەر سيىر كۇنىنە ءبىر بۋمادان جەسە, قىسى ۇزاق وڭىردە قارا مالدىڭ بار شىعىنى قوردالانا جينالىپ, ەتتىڭ وزىندىك قۇنى قىمباتتاپ كەتەدى. وسى ارادا بورداقىلانعان مالدى ەتكە تاپسىرۋدىڭ قيىندىعى تۋرالى دا ايتا كەتۋىمىز كەرەك. ماسەلەن, بۇل وڭىردە ەت ونىمدەرىن وڭدەيتىن ءىرى كاسىپورىن جوق. مالساق قاۋىم مال ءوسىرىپ ءبىر بەينەتتەنسە, ەتكە تاپسىرۋدا تاعى دا قىرۋار قيىندىققا تاپ بولادى. تاپسىرعان كۇندە دە ەتتىڭ عانا باعاسىن الادى. ال ىشەك-قارىن, وكپە-باۋىرى, تەرىسى ەسەپكە ەن­بەيدى. مىنە, قانشاما قاراجاتتىڭ سۋعا اعىپ, جەلگە ۇشىپ جاتقان جەرى وسى. شارۋاسىنا مىعىم وزبەك اعايىن سويىل­عان مالدىڭ ىشەك-قارنىنىڭ وزىنەن 40-50 مىڭ تەڭگە تابىس تابادى ەكەن, تەرىسى دە كادەگە اسادى. ەگەر ەت ونىمدەرىن وڭدەيتىن كاسىپورىن ءدال وسى استانانىڭ ىرگەسىنەن سالىنسا, تۇتىنۋشىلارعا ۇسىنىلاتىن مال ونىمدەرىنىڭ ءتۇرى مولايا تۇسەر ەدى. ءارى قانشاما جۇمىس ورنى. وتكەن جىلى استاناداعى ساۋدا سورەلەرىنە 29,5 مىڭ توننا ەت جانە ەت ونىمدەرى جەتكىزىلدى. بۇل جالپى قاجەتتىلىكتىڭ 31 پايىزى. مالساق قاۋىمنىڭ قولىنداعى مالدى لايىقتى باعامەن ساتىپ الىپ, ىسكە جاراتسا, استانانىڭ تۇتىنۋشىلارىنىڭ اۋزىنان اق ماي اعىزىپ قويۋعا ابدەن بولار ەدى.

سەرىكتەستىك باسشىسى بۇركىتباي اتامۇرات ۇلى اسىل تۇقىمدى اقباس سيىردىڭ 56 بۇزاۋىن 2017 جىلى ورالدان جەتكىزىپتى. 2018 جىلى تاعى دا اكەلگەن. وسىلايشا, مال باسى قۇرالعانىمەن, شابىندىق جەردىڭ تاپشىلىعىنان كوبەيتە الماي, ۇنجىرعاسى ءتۇسىپ ءجۇر. ءوز ايتۋىنا قاراعاندا, سەرىكتەستىكتىڭ مۇقتاجىن ايتىپ قۇلاققاعىس ەتپەگەن جەرى جوق. بىراق ناتيجە شىعار ەمەس.

– العاشقى بەتتە جەتى-سەگىز سيىر باقتىم, دەيدى بۇركىتباي اتامۇرات ۇلى, – ول كەزدە ءسۇتتى جيناۋ دۇرىس ۇيىمداس­تىرى­لۋشى ەدى. قابىلداپ العان ءسۇتىنىڭ تولەماقىسىن كەلەسى كۇنى اكەلىپ تاپسىراتىن. بۇل – ەكى جاققا دا ءتيىمدى. مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان قاۋىم ادال ەڭبە­گىنىڭ ارقاسىندا ءتاپ-ءتاۋىر تابىس تاپ­سا, تۇتىنۋشىلار دا ءسۇت ونىمدەرىنەن تارىق­پايتىن بولادى. كەيىن نە سەبەپتى ەكەنى بەلگىسىز, وسى شارۋا ساپ تىيىلدى. قازىر اۋىل تۇرعىندارى ءسۇتتى قايدا تاپسىرارىن بىلمەي دال. جالعىز ءبىزدىڭ اۋىل عانا ەمەس, مىڭعا جۋىق وتباسى تۇراتىن قابانباي, قاجىمۇقان, تالاپكەر اۋىلدارىنىڭ مالساق قاۋىمى دا وسىنداي كۇي كەشۋدە. 

ايتسا ايتقانداي, كادەگە اسپاي جاتقان ىشكى رەزەرۆتى ءتيىمدى پايدالانسا, ءونىم كولەمى مولايا تۇسەر ەدى. 2022 جى­لى استانالىق تۇتىنۋشىلارعا 115,2 مىڭ توننا ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرى جەتكى­زىلگەن. بۇل جالپى قاجەتتىلىكتىڭ 31 پايى­زى عانا. الداعى ۋاقىتتا مالساق قاۋىم­نىڭ وندىرگەن ءونىمىن ۇقساتا الساق, بۇل كورسەتكىش الدەقايدا كوبەيەر ەدى.

– ءسۇتتىڭ وزىندىك قۇنى ارزان بولۋى ءۇشىن وسى توڭىرەكتەگى بەس-التى اۋىلدىڭ ءسۇتىن جينايتىن ورتالىقتاندىرىلعان توڭازىتقىش ورنالاستىرىلسا وڭ بولار ەدى, دەيدى قابانباي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى قونىسباي ەسەنباەۆ, – كەشكى ساۋىنعا تاڭعى ساۋىندى قوسىپ جيناسا, جانار-جاعارماي از كەتەدى. سوندا وزىندىك قۇنىن وسىرمەۋگە بولادى.

ءبىر ەسەپتەن, بۇل ۇسىنىس تا ۇتىمدى دەپ ەسەپتەۋگە بولار. ءدال قازىر وڭىردەگى جاعدايدى تۇگەل دەرلىك جوققا شىعارۋعا بولماس. ۇمتىلىس بار. وتكەن جىلى دا وڭىردە بىرنەشە تاۋارلى ءسۇت فەرمالارى ۇيىمداستىرىلدى. بىراق ونداعى ساۋىن سيىردىڭ سانى وتە از. جايىلىم مەن شابىندىقتىڭ تاپشىلىعىنان اۋىلداعى اعايىن مال ۇستاۋعا ىنتالى ەمەس. سول سەبەپتى ءسۇت-قايماعىن, سارى مايىن قالادان تاسىمالدايتىنداردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. بالكىم, جەرگىلىكتى ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا ول دا اسەر ەتىپ جاتقان شىعار. سەبەبى تۇتىنۋشىلار سانى وسە تۇسەدى ەمەس پە؟

قۇس ەتىن جانە جۇمىرتقا وندىرۋگە دە مەيلىنشە ءمان بەرىلىپ وتىر. ەگەر ازىقتىق جۇمىرتقانى 262 ميلليون داناعا جەتكىزسەك, استانا تۇرعىندارىنىڭ جالپى قاجەتتىلىگىنىڭ 80 پايىزىن وتەر ەدىك. بۇل باعىتتا دا بۇرىنعى كورسەتكىشتى جاقسارتاتىن, سايىپ كەلگەندە ەل يگىلىگىن مولايتاتىن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ مەجەلەنىپ وتىر. ۇستىمىزدەگى جىلى 4 قۇس فابريكاسىن سالۋ جوسپارلانۋدا. بۇل يگى ىسكە 19,5 ملرد تەڭگە ينۆەس­تيتسيالىق قارجى قۇيىلماق. مىنە, وسى كەزدە جالعىز استانانى عانا ەمەس, وبلىس تۇرعىندارىن ساپالى قۇس ەتىمەن, جۇمىرتقامەن قامتاماسىز ەتۋگە بولادى.

وڭىردەگى كارتوپ شارۋاشىلىعىنا دا ءجىتى نازار اۋدارىلۋدا. وبلىستىڭ ءوز تۇرعىندارىن كارتوپپەن تولىق قامتاماسىز ەتۋدىڭ مول مۇمكىندىگى بار. ال استانالىق تۇرعىندارعا وتكەن جىل ىشىندە 104,8 مىڭ توننا كارتوپ جەتكىزىلدى. بۇل ەلورداداعى بارلىق تۇتىنۋشىنىڭ قاجەتتىلىگىن 85 پايىز قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. الداعى ۋاقىتتا دا بۇل تاراپتاعى جۇمىس شيراتىلا تۇسەدى. ماسەلەن, وسى ۋاقىتقا دەيىن كارتوپ تاپشىلىعى تەك كوكتەمدە تۋىندايدى. ونىڭ ءبىر سەبەبى, كارتوپ ساقتايتىن قويمالاردىڭ جەتىمسىزدىگى. ايتپەسە, كارتوپتىڭ ەگىلۋى, جينالۋى از ەمەس. جۋاننىڭ جىڭىشكەرىپ, جىڭىشكەنىڭ ۇزىلەر كوكتەمنىڭ قارا وزەك شاعىندا وڭتۇستىكتەگى كارتوپ ءالى ءپىسىپ جەتىلمەگەن ۋاقىتتا ازداعان تاپشىلىقتىڭ بوي كورسەتەتىنى بار. الداعى ۋاقىتتا مۇنداي ولقىلىققا جول بەرمەۋ ءۇشىن وڭىردە 12 استىق جانە كارتوپ ساقتايتىن قويمالار سالۋ كوزدەلىپ وتىر. وعان 7,5 ملرد تەڭگە كولەمىندەگى ينۆەستيتسيالىق قارجى قۇيىلماق. مىنە, وسى جوسپار جۇزەگە اسقان كەزدە ءوڭىردىڭ ءارى استانانىڭ تۇتىنۋشىلارى كارتوپ تاپشىلىعىن سەزىنبەيتىن بولادى. ءارى بۇل جۇمىس نارىقتاعى باعاعا اسەر ەتۋى دە ىقتيمال. ساۋدا سورەلەرىندە ءوز ءونىمىمىز تولىپ تۇرسا, جەرگىلىكتى ازىق-ت ۇلىكتىڭ باعاسى دا شارىقتاپ كەتپەيدى عوي.

بۇگىنگى كۇنى استانادا «اqmol» ساۋدا جەلىسىنىڭ ءۇش دۇكەنى وبلىس وڭىرىندەگى «Capital Projects LTD», «يجەۆسكي», «گورمولزاۆود», «رودينا» اگروفيرماسى» سەرىكتەستىكتەرىمەن جانە بىرنەشە شاعىن فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتارمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەپ تۇر. مۇنداي ءادىستىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى, ەكى ورتادا باعانى ءجون-جوسىقسىز وسىرەتىن دەلدالدار جوق. دەمەك وندىرىلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ دە باعاسى قول جەتىمدى بولادى. قازىر ەڭ باستىسى, ازىق-ت ۇلىك باعاسىن قىمباتتاتپاۋ. مىنە, وسى تاراپتا دەلدالسىز جۇمىس ىستەۋدىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى بولاتىندىعىن ءبىر اۋىز سوزبەن ايتا كەتسەك, ارتىقتىعى بولماس. وتكەن جىلى وسى دۇكەندەردىڭ جىلدىق اينالىمى 1,3 ملرد تەڭگەگە جەتتى. وسى قارجىعا قانشاما ازىق-ت ۇلىك جەتكىزىلىپ, استانالىق تۇتىنۋشىلاردىڭ داستارقانىنا بەرەكە بىتىرگەندىگىن اڭعارۋعا بولادى.

ۇستىمىزدەگى جىلى ازىق-ت ۇلىك بەل­دەۋىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ ءۇشىن جالپى قۇنى 48 ملرد تەڭگە بولاتىن 47 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلماق. بۇل جوبالاردىڭ تاعى ءبىر تيىمدى­لىگى جاڭادان جۇمىس ورنىنىڭ اشىلا­تىن­دىعىندا. جاڭا جۇمىس ورنى دەگەنىمىز اۋىل تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك-تۇر­مىس­تىق جاعدايىن جاقسارتۋ بولىپ تابىلادى. مەجەلەنگەن وسى جوسپار جۇزەگە اسا قالعان كەزدە 414 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى. بۇل جوبالار تۋرالى ايتقاندا, الدىمەن, بورداقىلاۋ الاڭدارى, تاۋارلى ءسۇت فەرمالارى, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋ, سۋارمالى جەرلەردىڭ كولەمىن كوبەيتۋ ءتارىزدى يگىلىكتى ىستەر بار ەكەندىگىن ايتا كەتۋىمىز قاجەت.

ەڭ باستىسى, قاراپايىم حالىقتىڭ قامىن ويلاۋ. ازىق-ت ۇلىكتىڭ سانىن مولايتىپ, ساپاسىن جاقسارتۋ ارقىلى باعانى تەجەسەك, وڭ بولار ەدى.

اقمولا وبلىسى