جەر بەتىنە تارىداي شاشىلعان تۇركى جۇرتىنىڭ باسىنان نەبىر ناۋبەت زامان وتكەندىگى بەلگىلى. بىراق ولاردى قاي ۋاقىتتا دا ورتاق مادەنيەت, ءتۇبىرى ءبىر ءتىل مەن ءدىل بىرىكتىرەتىنى ءسوزسىز. تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمى بۇكىل تۇركى بالاسىنىڭ جوعىن جوقتاپ, بارىن ەرتەڭگى ۇرپاققا اماناتتاۋ باعىتىندا ءتۇرلى مادەني ءىس-شارا ۇيىمداستىرىپ, جەر-جاھانعا تۇركى مادەنيەتىن, ادەبيەتىن, سالت-ءداستۇرىن تانىستىرۋعا مۇرىندىق بولىپ كەلەدى. وسى ۇيىمنىڭ جەتەكشىلىگىمەن انكارا قالاسىندا تۇركى ەلدەرى جازۋشىلار وداعى قۇرىلعان بولاتىن. جاقىندا تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمى, وزبەكستان مادەنيەت, سپورت جانە تۋريزم مينيسترلىگى, جازۋشىلار وداعى جانە ناۋاي ءۋالاياتى اكىمدىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «جىر جاۋھارى» اتتى حالىقارالىق فەستيۆال ءوتتى. تۇركى ەلدەرى قالامگەرلەرى باس قوسقان القالى جيىن ۇلى اقىن ناۋايدىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالدى. جاۋھار جىرلار جازىپ, اتىن التىن ارىپتەرمەن الەمدىك ادەبيەت تاريحىنا جازىپ كەتكەن دانىشپان ناۋايدىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن شاھار تۇركى جۇرتىنىڭ مادەنيەتىن اسقاقتاتىپ, بولاشاق جوسپارلاردى كەڭەسكەن كەمەل قالاعا اينالدى.
ءبىز تاشكەنت حالىقارالىق اۋەجايىنا قونعاندا, اۋا رايىنىڭ دا, ءبىزدى كۇتىپ الۋشىلاردىڭ دا ءجۇزى جىلى بولدى. ورتا ازيا توسىندەگى وسى ءبىر تىنىمسىز شاھاردىڭ كەشكى تىرشىلىگى سىرتتان كەلگەن ادامعا وزگەشە ءبىر سەزىم سىيلايتىنداي. ءبىز قوناقۇيگە جەتكەندە, ەسىك الدىندا قازىرگى تۇركى الەمىنىڭ ابىزى, ازەربايجان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى, جازۋشى انار رزاەۆپەن كەزدەستىك. ول كىسى ءبىزدىڭ الدىمىزدا عانا باكۋدەن ۇشىپ كەلىپتى. امانداستىق, قازاقستاننان كەلگەنىمىزدى, «اق جالاۋ» دەگەن كىتابىن وقىعانىمىزدى ايتتىق, جىلى ك ۇلىمسىرەدى دە, العىسىن جەتكىزدى.
تاڭعى استان سوڭ, تەمىرجول ۆوكزالىنا قاراي جولعا شىقتىق. قاسىمدا وتىرعان قىرعىزستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى, اقىن نۇرلانبەك قالىبەكوۆ ءسوزدى ماعجان جۇماباەۆتان باستادى. «تۇركى الەمىندە قازىرگە دەيىن ماعجانداي رۋحتى اقىن تۋعان جوق, ونىڭ ولەڭدەرى سول كەزدە تەك قازاق دالاسىن عانا ەمەس, بۇكىل تۇركى توپىراعىن تەربەتىپ تۇردى. مەن ماعجاندى قايتالاپ وقي بەرۋدەن جالىقپايمىن, «قاراڭعىلىقتىڭ كوگىنە كۇن بولىپ سوندا مەن شىقسام!» دەۋ ماعجاننىڭ عانا قالامىنان تۋاتىن جىر» دەگەن جىلى لەبىزىمەن كوڭىلىمىزدى ءبىر كوتەرىپ تاستادى.
تاشكەنت شاھارىنان شىققان پويىز ناۋاي قالاسىن بەتكە الىپ, جۇيتكىپ بارادى. ەكى ۆاگون اقىن-جازۋشىنى تيەپ العان وتاربا مەجەلى جەرگە دەيىن ءۇش ساعات جۇرەدى. بۇندايدا اڭگىمە عانا جول قىسقارتادى ەمەس پە؟ انادايدا وتىرعان باشقۇرتستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى, جازۋشى ايگيز بايمۇقامەتوۆتى سوزگە تارتتىق. ول جاس بولسا دا, ىسكەر, ىزدەنگىش جىگىت, جاقىندا عانا جازۋشىلار وداعىنا توراعا بولىپ سايلانعان-دى. «300 مۇشەسى بار وداقتى باسقارۋ قيىن ەمەس» دەپ ازىلدەگەن ول, ءسوز اراسىندا باشقۇرت تىلىندە سويلەيتىندەردىڭ ازايىپ بارا جاتقانىن, ءتىپتى مەكتەپتەردە باشقۇرت ءتىلى تاڭداۋلى ءپان ەكەنىن ايتتى دا, تەرەزەگە قاراپ, مۇڭايعان قالىپ تانىتتى. جەر بەتىندەگى قاي حالىق تۋعان ءتىلى ءۇشىن جانتالاسپايدى دەيسىز, ايگيز باۋىرىمىزدىڭ دا بۇل سوزىندە سونداي استارلى دا سالماقتى وي جاتقانىن سەزىندىك.
قالامگەرلەر ءوزارا اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ, ناۋاي شاھارىنا قالاي جەتكەندەرىن دە بىلمەي قالدى. «قۇش كەپسىز, ناۋاي شاھارىنا كەلدىك» دەگەن ءسوز ەستىلىسىمەن سىرتقا قاراي بەتتەدىك. كەنەت دالا ازان-قازان بولدى دا كەتتى. سويتسەك, ناۋاي ءۋالاياتىنىڭ اكىمى نورمات تۇرسىنوۆ ءوزى باستاپ مەيمانداردى ۇلتتىق انسامبلمەن قارسى الىپ تۇر ەكەن. وزبەكشە مۋزىكا, جىلى امانداسۋ, ك ۇلىمسىرەگەن جۇزدەر الداعى ساپارىمىزدىڭ ءساتتى بولاتىنىن اڭعارتىپ تۇرعانداي. كوپ ۋاقىت وتپەي «جىر جاۋھارى» فەستيۆالىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى باستالدى. ەڭ الدىمەن ءسوز العان وزبەكستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى, حالىق اقىنى سيروجيددين ساييد اتالعان ءىس-شارانى باستاماس بۇرىن تۇركياداعى جويقىن ءزىلزالا قۇرباندارىنىڭ رۋحىنا ءبىر مينۋت ۇنسىزدىك جاريالاپ, ەسكە الۋدى ءوتىندى. ول سوزىندە «جىر جاۋھارى» فەستيۆالىنىڭ ۇلى ناۋايدىڭ اتىمەن اتالعان توپىراقتا ءوتۋىنىڭ ماڭىزى اسا زور ەكەنىن, ءتىلى ءبىر, ءدىنى ءبىر تۇركىتىلدەس ەلدەر قالامگەرلەرىنىڭ ءبىر-بىرىمەن تانىسىپ, ءبىلىسىپ, شىعارماشىلىق الەمدە ورتاق ويدى ورنىقتىرۋدىڭ قازىرگى قوعام ءۇشىن اسا قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى.
قىرعىزستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, تۇركسوي ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى سۇلتان راەۆ ءوز سوزىندە الىشەر ناۋايدىڭ كۇللى تۇركى دۇنيەسىنىڭ دانىشپانى, تۇرىك ءتىلىنىڭ رەفورماتورى, وسى ءتىل جۇيەسىنىڭ دامۋىنا ايىرىقشا ۇلەس قوسقان تۇلعا ەكەنىن ايتا كەلە, ء«بارىمىز ۇلى ناۋايدىڭ تۇياعىمىز» دەپ جيىلعان جۇرتتى ءبىر تەبىرەنتىپ تاستادى. «جاقىندا ءبىز تۇركى ەلدەرى جازۋشىلار وداعىن قۇردىق. سەبەبى وسىعان دەيىن تۇركى حالىقتارى قالامگەرلەرىنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن ۇيىم بولعان جوق. ءبىز وسى ۇيىم ارقىلى ادەبيەتىمىزدى, مادەنيەتىمىزدى وزگە جۇرتقا كەڭىنەن تانىستىرامىز. جازۋشىلار بىرىكسە, ادەبيەت بىرىگەدى, ادەبيەت بىرىكسە, مادەنيەت بىرىگەدى, مادەنيەت بىرىكسە, ولكە بىرىگەدى, ولكە بىرىكسە, ءبىر تۋعان حالىقتار بىرىگەدى. ءار مادەنيەتتىڭ ۇزىگى – ادەبيەت. سول ءۇشىن دە ءبىز تۇركى ەلدەرى جازۋشىلار وداعىنىڭ العاشقى جيىنىن الىشەر ناۋايدىڭ اتىمەن اتالاتىن مەكەندە وتكىزىپ جاتىرمىز. بۇدان سوڭ دا تۇركى دۇنيەسىنىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن اۋقىمدى ءىس-شارالاردا كەزدەسە بەرەيىك», دەدى سۇلتان راەۆ.
ودان كەيىنگى ءسوزدى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ, تۇركى ەلدەرى جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەت الدى. ول انكارادا وتكەن القالى جيىندا تۇركى ەلدەرى جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلانعان بولاتىن. «تۇركىنىڭ ءتىلىن تورلەتكەن, وزبەكتىڭ ەلىن ورلەتكەن ناۋاي بابامىزدىڭ اتىنداعى شاھاردىڭ حالقىمەن جۇزدەسكەنىمىزگە قۋانىشتىمىز. ناۋاي – اباي اتامىزدىڭ ۇستازى. بۇل ءتۇبى ءبىر تۇركىلەردىڭ قازىرگە دەيىن جەتكەن تەلەگەي تەڭىز ءبىلىمى, ءداستۇرى مەن سالتى, فيلوسوفياسى كوكتەن تۇسكەن جوق, بابامىز ناۋاي تۋىندىلارىنىڭ ارقاسىندا بىزگە جەتكەن. تارىداي شاشىلىپ كەتكەن تۇركى حالىقتارىنىڭ ۇرپاعى ەسىن جيىپ, ەتەگىن جيناپ, ءبىرىن-ءبىرى تاۋىپ جاتقانى, تۇركسوي ۇيىمىنىڭ قۇرىلىپ, ءبىزدىڭ جوعالتقان دۇنيەلەرىمىزدى تۇگەندەپ جاتقانى ءبىزدىڭ كوڭىلىمىزگە مەدەت» دەگەن ىزگى تىلەگىن ءبىلدىردى ۇ.ەسداۋلەت.
«فارحود» سارايىندا وتكەن كونتسەرت اياسىندا انار رزاەۆ وزبەكستان پرەزيدەنتى ش.ميرزيوەۆتىڭ جارلىعىمەن «دوستىق» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. پرەزيدەنتتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وزبەكستان پرەزيدەنتىنىڭ مەملەكەت ىستەرى جونىندەگى كەڭەسشىسى حايردين سۋلتانوۆ جەتكىزدى. «وتان رۋحى» دەپ اتالاتىن كونتسەرتتە ەكى ساعات بويى وتانعا, ەلگە, جەرگە, حالىققا ارنالعان ماداق جىرلار مەن اندەردى تىڭدادىق. وزبەك اعايىندارىمىز ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ جولىندا يدەولوگيانى مىقتاپ ۇستاناتىنىن بايقادىق. ومىردەن وتكەن جانە كوزى ءتىرى وزبەكتىڭ كلاسسيك اقىندارىنىڭ رۋحتى جىرلارىن ناشىنە كەلتىرىپ وقىعان جاس ۇرپاق جاڭا قادامعا, باياندى كەلەشەككە دەگەن ءۇمىتىن بايقاتقانداي.
كەلەسى كۇنى اتالعان فورۋم اياسىندا تۇركى ەلدەرى جازۋشىلار وداعىنىڭ العاشقى جيىنى ءوتىپ, وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلانىپ, تۋىسقان حالىقتاردىڭ جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعالارى ورتاق مامىلەگە كەلدى. فەستيۆالگە تۇركى ەلدەرى جازۋشىلار وداعىن قۇرعان تاۋەلسىز 6 مەملەكەتتىڭ قالامگەرلەر ۇيىمدارى باسشىلارىمەن قاتار, تۇرىك ەلىنەن 3 ۇيىم, تاتارستان, باشقۇرتستان ەلدەرىنىڭ جازۋشىلار وداعى باسشىلارى, ۇلى ناۋاي جىرلارىنىڭ ءار ەلدەن كەلگەن اۋدارماشىلارى جانە وزبەكستاننىڭ حالىق اقىندارى ماحمۇت تايىر, عۇسمان قاري, قازاقستان, قاراقالپاقستان قالامگەرلەرى قاتىستى. وزبەكتىڭ كورنەكتى اقىنى مۇحامەت ءالي جۇرگىزگەن «جىر جاۋھارى» ءمۇشايراسىندا ءار ەلدەن كەلگەن اقىندار بىرىنەن سوڭ ءبىرى لەك-لەگىمەن ولەڭ وقىپ, پوەزيانىڭ قۇدىرەتىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەدى.
ناۋاي جىرلارىن وزگە تىلگە اۋدارعاندار ىشىندە قىرىق جىلدان بەرى ۇزدىكسىز ەڭبەكتەنىپ كەلە جاتقان قازاق اقىنى نەسىپبەك ايت ۇلىنىڭ ەسىمىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى. ونىڭ تارجىماسىمەن ۇلى اقىننىڭ «حامسا», «ەسكەندىر قورعانى», «فارحات-شىرىن», ء«لايلى-ءماجنۇن» داستاندارى قازاقشا سويلەدى. اقىننىڭ بۇل ەڭبەگىن ەسكەرگەن وزبەك جۇرتى وتە ريزاشىلىق تانىتتى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى جارىققا شىعارعان ناۋايدىڭ «حامسا» اتتى ەڭبەگىنە جازعان العى سوزىندە «ماۋەلى بايتەرەك سىندى ناۋاي مەن ابايدىڭ اسىل مۇراسى ەنشىسى ورتاق ەكى ەلدى جاقىنداستىراتىن بىرەگەي ءرامىز قىزمەتىن اتقارىپ كەلدى. ۇلى اقىن ابايدىڭ ۇستازى بولعان الىشەر ناۋاي كلاسسيكالىق پوەزيانىڭ سان الۋان ۇلگىلەرىن ەل يگىلىگىنە اينالدىرىپ, كۇللى تۇركى الەمىنىڭ جارىق جۇلدىزى اتاندى» دەپ ۇلى اقىن شىعارماشىلىعىنا ءوز باعاسىن بەرگەن ەدى. ەڭبەگى ەلەنگەن اقىن نەسىپبەك ايت ۇلىنا ناۋاي قالاسىنىڭ اكىمى مۇرات ەگەمقۇلوۆ «ناۋاي قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعىن جانە «وزبەكستان جازۋشىلار وداعىنىڭ قۇرمەتتى مۇشەسى» كۋالىگىن بەردى.
وسى ءىس-شارادا كوڭىل اۋداراتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى شارۋانىڭ ءبىرى – وزبەك ەلىندە جارىق كورگەن 100 تومدىق «Turkiy adabiyot durdonalari» اتتى تۇركى الەمىنىڭ ادەبي انتولوگياسى. اتالعان ەڭبەكتىڭ تانىستىرىلىمى وزبەكستان جازۋشىلار وداعى كىتاپحاناسىندا ءوتتى. بۇل 100 تومدىق پرەزيدەنت شاۆكات ميرزيوەۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن جارىق كورىپتى.
وزبەكستان پرەزيدەنتى ادەبيەت پەن مادەنيەتكە ەرەكشە نازار اۋدارىپ, وعان قاتىستى شارۋاعا ەرەكشە قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىرادى ەكەن. سونىڭ ءبىر ايعاعى – وزبەكستان جازۋشىلار وداعىن ءوز قامقورلىعىنا الىپ, ۇلتتىق ساياباقتىڭ قاق ورتاسىنان جاڭا عيمارات سالىپ بەرگەنى بولماق. ساياباقتىڭ ءبىر شەتىنەن قالامگەرلەر اللەياسىن اشىپ, وزبەك ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى ناۋاي مەن بابىردان باستاپ, ابدۋللا اريپوۆ پەن ەركىن ۆاحيدوۆكە دەيىن 25 كلاسسيك قالامگەرگە, ۇلى تۇلعالارىنا ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەر ورناتقانى ەل باسشىسىنىڭ ونەرگە دەگەن شەكسىز قۇرمەتى دەپ تۇسىندىك. سونداي-اق وزبەك ادەبيەتىن دامىتۋ ماقساتىندا ناۋاي اتىنداعى وزبەك ءتىلى مەن ادەبيەتى ۋنيۆەرسيتەتى بۇگىندە ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ كەلەدى. ونداعى كوركەم اۋدارما فاكۋلتەتى وزبەك ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن ناسيحاتتاۋعا ەڭبەك ەتەتىن ءتارجىماشىلار دايارلايدى. ال جازۋشىلار وداعى جانىنان «يجود» («شىعارماشىلىق») اتتى قور قۇرىپ, وزبەك قالامگەرلەرىنىڭ كىتاپتارىن باسىپ شىعارۋعا, شەت تىلدەرىنە اۋدارۋعا جىل سايىن قارجى قۇيىپ وتىراتىنىن ەستىپ, سۇيىندىك. ال ادەبي گازەت-جۋرنالداردى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن ۇلتتىق كومپانيالارعا جۇكتەپتى. ءبىر قۋانتارلىعى, جاس قالامگەرلەرگە ارناپ كوپپاتەرلى ءۇي مەن جاتاقحانا سالىنىپتى. «مىنە, ميرزيوەۆتىڭ ادەبيەتكە قامقورلىعى وسىنداي!», دەدى وزبەكستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى سيروجيددين ساييد ريزا كوڭىلمەن. بۇل دا ءبىز ءۇشىن تاجىريبە بولارلىقتاي ءىس ەكەن دەگەن وي تۇيدىك.
تۇركى الەمىنىڭ ادەبي انتولوگياسىنىڭ 10 تومى قازىرگى قازاق ادەبيەتىنە ارنالىپتى, ونىڭ ىشىندە 80-81 تومدار – پوەزيا مەن پروزا انتولوگياسى. بۇل دا بولسا, ادەبيەتىمىزدىڭ تۋىسقان ەلدەرگە جاڭا قىرىنان تانىستىرىلۋىنىڭ باستاۋى بولماق.
وسىلاي بەس كۇن بويى الا تاقيالى اعايىننىڭ داستارحانىنان ءدام تاتىپ, سۋىن ءىشىپ, ۇلى ناۋاي رۋحىنا تاعزىم ەتىپ قايتتىق. كوز الدىمىزدا «قۇش كەپسىز» دەپ قوشەمەت كورسەتىپ تۇرعان اق كوڭىل دە قوناقجاي وزبەك اعايىننىڭ بەينەسى قالىپ قويدى. مۇمكىن ول مەكەنگە ءالى تالاي باراتىن شىعارمىز.
استانا-تاشكەنت-ناۋاي-نۇراتا-استانا
