ۇزاق جىلدان بەرى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان كۇردەلى ماسەلەنىڭ كۇرمەۋىن تاراتىپ, تۇپكى مانىنە ۇڭىلسەك, وزىندىك سەبەپتەرى بار ەكەن. ماسەلەن, 2015 جىلى قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرىن دايارلاۋدىڭ جاڭا ەرەجەسى بەكىتىلدى. جاڭا تالاپقا سايكەس جۇرگىزۋشىنىڭ جاسى 25-تەن كىشى بولماۋعا ءتيىس. ءارى D ساناتى قاجەت. ەڭبەك ءوتىلى كەمىندە بەس جىل. ونىڭ ىشىندە D1 كىشى ساناتى بويىنشا كەمىندە ءۇش جىل ەڭبەك ءوتىلى بولۋى شارت. ارينە, اۆتوبۋس جۇرگىزۋ وڭاي-وسپاق شارۋا ەمەس. قانشاما ادامنىڭ ءومىرى. دەگەنمەن, وسى ەرەجەنىڭ جەتىلدىرەتىن تۇسى بار. ادەتتە جۇك كولىگىن 21 جاسقا تولعاننان كەيىن جۇرگىزۋگە بولادى. ءۇش جىل جۇك كولىگىن جۇرگىزگەننەن كەيىن سىيىمدىلىعى 16 ورىنعا لايىقتالعان كولىك جۇرگىزۋشىگە مۇمكىندىك بەرەتىن D1 ساناتىن الۋعا بولادى. وسى ارادا ايتا كەتەتىن ءبىر جاي, كوكشەتاۋدا شاعىن اۆتوبۋس يەلەرى جۇرگىزۋشى جالداي قويمايدى. بالكىم, ارتىق شىعىن شىعارۋدى ءجون كورمەيتىن شىعار. دەمەك, جاس جۇرگىزۋشىگە تاجىريبە جيناپ, ەڭبەك ءوتىلىن تولتىرۋ مۇمكىندىگى مەيلىنشە ازايا بەرەدى. مۇنداي ماشاقاتتى جولدان وتكەنشە, ولارعا كادىمگى جۇك كولىگىنىڭ جۇرگىزۋشىسى بولۋ وڭايىراق. رۇقسات الۋ قيىنداعاننان كەيىن اۆتوبۋس پاركتەرىندەگى جۇرگىزۋشىلەردىڭ قاتارى جاستارمەن تولىقپاي وتىر. ەسەسىنە زەينەت جاسىنا تاياپ قالعان جۇرگىزۋشىلەر كوپ. دەمەك, بۇل ورايداعى تالاپتى جەڭىلدەتۋ قاجەت شىعار. كوكشەتاۋ قالاسىنداعى «كوكشەتاۋ اۆتوبۋس پاركى» سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىسى ءاسيا ءشارىموۆا وسى وتكىر ماسەلەنى بيىك مىنبەرلەردەن الدەنەشە رەت كوتەرىپ, ءتيىستى ورىندارعا ارىز-شاعىمىن جولداعانىن ايتادى. ايتسە دە, سەڭ قوزعالار ەمەس.
بۇگىنگى تاڭدا وبلىس ورتالىعىندا قوعامدىق كولىك سالاسىندا ىلكىدەن كەلە جاتقان ءۇش كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. ولار: «سەينۇر», «Bus Kokshe», «كوكشەتاۋ اۆتوبۋس پاركى» سەرىكتەستىكتەرى. ۇشەۋى دە اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەرىنە جارىماي وتىر. قازىرگى كۇنى جۇزدەن استام جۇرگىزۋشى قاجەت. سەرىكتەستىك باسشىلارىنىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, ىزدەۋلەرىندە ءمىن جوق. جالاقىسى جوعارى بوس ورىندار تۋرالى حابارلاندىرۋلار جالعىز اقمولا وبلىسىنىڭ عانا ەمەس, وڭتۇستىك قازاقستان, جامبىل, قىزىلوردا وبلىستارىنا دا جەتكەن. بىراق ءالى ناتيجە شىعاتىن ەمەس. دەمەك, جوعارىدا ايتقان ەرەجەنى جەڭىلدەتۋ تۋرالى پىكىردىڭ جانى بار دەپ ەسەپتەۋگە بولاتىنداي. شىنتۋايتىندا, بۇگىنگى كۇنى اۆتوبۋس پاركتەرىندە الدەقاشان زەينەتكەرلىككە شىعىپ كەتكەن جۇرگىزۋشىلەر جۇمىس ىستەيدى. وسى ارادا جاستاردىڭ تاجىريبەسى از بولعاندىقتان, قاۋىپ-قاتەر دەڭگەيى جوعارى بولادى دەپ ەسەپتەسەك, قارا جۇمىستان قاجىعان, قانشاما جىل اۆتوبۋس تىزگىندەگەن قارتتاردىڭ قاجىعان قاۋقارى قاۋىپتى ەمەس دەپ ايتۋعا بولا ما؟! ءبىر قاراساڭىز, جالاقىلارى دا وبلىس ورتالىعىنداعى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما ءتاۋىر. قازىرگى كۇنى ەڭبەگىنە وراي 300 مىڭ تەڭگەدەن اسا ەڭبەكاقى الادى. ارينە, جۇمىس وڭاي ەمەس, جاۋاپكەرشىلىك وتە جوعارى. كۇندەلىكتى جۇمىس بارىسىنداعى كۇيزەلىستەر, قاربالاسقان قالا ىشىندە قاپتاعان كولىكتىڭ ورتاسىندا ءجۇرۋ دەنساۋلىقتارىنا اسەر ەتپەي قويمايدى. مىنە, وسى جايدى ەسكەرە كەلە, جۇرگىزۋشىلەر دە اۋىق-اۋىق جالاقىلارىن كوتەرۋدى تالاپ ەتۋدە.
كوكشەتاۋ اۆتوبۋس پاركىنىڭ تابانى كۇرەكتەي 75 جىلدىق تاريحى بار. زامانىندا قالاعا سەپتىگى مولىنان ءتيىپ تۇرعان كاسىپورىن ەدى. جۇزدەگەن جۇمىس ورنىمەن بىرگە تولەيتىن سالىعى, كورسەتەتىن قىزمەتى قانشاما. ءبىر كەزدە وسى كاسىپورىندا 1500 ادام جۇمىس ىستەگەن.
– ءوز باسىم وسى كاسىپورىندا 1986 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەمىن, – دەيدى سەرىكتەستىك باسشىسى ءاسيا ومىرتاسقىزى. سالانىڭ سەرپىندى دامىعان كەزى دە كۇنى كەشەگىدەي كوز الدىمدا. كەڭەس زامانىندا اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەرى 600 رۋبلگە دەيىن جالاقى الدى. 25 جىل تابان اۋدارماي جۇمىس ىستەسە, زەينەت دەمالىسىنا شىعاتىن. ول كەزدە ءۇش اۋىسىمدى جۇمىس ىستەدىك. كەيىن وتپەلى كەزەڭنىڭ وكپەك جەلى الميساقتان قالىپتاسقان جۇمىس ىرعاعىن بۇزىپ جىبەردى. 2010 جىلدان بەرى بىزگە قاجەتتى ساناتتا جۇرگىزۋشىلەر دايىندالمايتىندىعىن, مۇنىڭ ءوزى تۇپتەپ كەلگەندە جولاۋشىلار تاسىمالداۋشى كاسىپورىندارعا كەرى اسەرىن تيگىزەتىندىگىن ايتۋداي-اق ايتىپ كەلەمىز.
باسشىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اۆتوبۋس پاركى بۇگىنگى تاڭدا جۇرگىزۋشىلەردىڭ جالاقىسىن كوپ كوتەرە المايدى. ءبارى قارجىعا بايلانىستى. تورتكۇل دۇنيەنى ءبىر قاۋىزدىڭ اۋزىنا سىيعىزىپ جىبەرگەن پاندەميا دا كاسىپورىننىڭ ەكونوميكاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپتى. كارانتيندىك شەكتەۋلەرگە بايلانىستى ايتارلىقتاي پايداسىن تيگىزىپ وتىرعان قالاارالىق, ءتىپتى حالىقارالىق باعىتتاردان ايىرىلىپ قالدى. بۇل جاي كاسىپورىننىڭ تابىسىنا ايتارلىقتاي كەرى اسەرىن تيگىزدى. ەندىگى ماسەلەنى سۋبسيديا ارقىلى شەشۋگە بولار ەدى. وندا دا ۋاقىتىندا تولەنىپ تۇرسا. 2019 جىلى مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك باعدارلاماسى اياسىندا اۆتوبۋس پاركى جاڭارتىلدى. اتاپ ايتقاندا, ليزينگكە 74 اۆتوبۋس ساتىلىپ الىندى. مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك شەڭبەرىندە اكىمدىك پەن «كوكشەتاۋ اۆتوبۋس پاركى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى اراسىندا سۋبسيديالاۋ كوزدەلگەن. ءسال عانا تاراتىپ ايتاتىن بولساق, اتالمىش كاسىپورىن بۇل قارجىنى جەتى جىلدان كەيىن پايىزسىز قايتارۋعا مىندەتتەندى. اقىل تارازىسىنا سالساڭىز كوپ كومەك.
«كوكشەتاۋ اۆتوبۋس پاركى» وبلىس ورتالىعىندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ەلەكتروندىق بيلەت جۇيەسىن قولدانىسقا ەنگىزدى. بۇل ءادىس جولاۋشىلار تاسىمالداۋشىلار ءۇشىن دە, ۋاكىلەتتى ورگان ءۇشىن دە مەيلىنشە اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتەدى. وتكەن جىلى وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ سەسسياسىندا قالاداعى جولاۋشىلار تاسىمالداۋ باعىتتارىنىڭ وتە ماڭىزدى ەكەندىگى ايتىلعان بولاتىن. تاريف تە بەكىتىلدى. ماسەلەن, كارتا ارقىلى تولەم 80 تەڭگەنى, قولما-قول قارجى 150 تەڭگەنى قۇرادى. بۇگىنگى تاڭدا دا وسى تولەممەن جۇمىس ىستەۋدە. وتكەن جىلى اۆتوبۋس پاركى وزدەرىنىڭ قارجىلىق جايىن تارازى باسىنا تارتىپ, ەكشەي كەلە, ۋاكىلەتتى ورگانعا ءوتىنىم جولداعان بولاتىن. وندا بارلىق شىعىندار ايقىن كورسەتىلگەن.
مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك شارتىنا سايكەس جولاۋشىلار تاسىمالداۋشىلارىنىڭ شىعىندارىن سۋبسيديالاۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەر ورىندالۋعا ءتيىستى. ناقتى كولەم تاسىمالداۋ قىزمەتتەرىنىڭ اۋقىمىنا قاراي انىقتالادى. الايدا تالداۋعا سايكەس بىلتىرعى جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا اۆتوبۋس پاركى قارجىسىنىڭ شىعىس بولىگى كىرىستەن ەكى ەسە كوپ بولىپ تۇر.
جالپى, جولاۋشىلار تاسىمالداۋشىلارىنىڭ ۇسىنىپ وتىرعان ەسەپتەرىنە قاراعاندا, جىل سايىن 2 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە قاراجات قاجەت ەكەن. شىعىندى وتەۋ قالالىق بيۋدجەتتەن بولىنۋگە ءتيىستى. بىراق بيۋدجەتتىڭ شەكتەۋلىلىگىنە بايلانىستى تولەمدەر مۇمكىندىگىنە قاراي وتەلۋدە. مۇنداي كوزقاراس تۇبىندە جولاۋشىلار تاسىمالداۋ سالاسىن مۇلدەم تۇرالاتىپ, بانكروتقا ۇشىراتۋى دا ابدەن ىقتيمال.
– شىندىقتىڭ بەتىنە تۋرا قاراساق, كوپ جايدى كۇلبىلتەلەمەي ايتۋعا بولار ەدى. تاريفتەر 2017 جىلى بەكىتىلگەن, سودان بەرى وزگەرگەن ەمەس. ال جانار ماي, قوسالقى بولشەكتەر, باسقا دا قىزمەت باعالارى وسى ارادا الدەنەشە ەسە قىمباتتادى. تىعىرىقتان شىعار جولدى تاپپاساق, كاسىپورىننىڭ شىعىنعا بەلشەسىنەن باتاتىندىعى اقيقات. ارينە, ءتاريفتى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان رەتتەيدى. سۋبسيديالاردى تولىق كولەمدە تولەۋ كەرەك نەمەسە ءتاريفتى كوتەرۋ كەرەك, – دەيدى سەرىكتەستىك باسشىسى ءاسيا ءشارىموۆا. ءتاريفتىڭ كوتەرىلۋى قوعامنىڭ قارسىلىعىن تۋدىراتىنىن دا بىلەمىز. بىراق, امال قايسىسى.
بۇل سالانىڭ ەجەلدەن شىعىنعا باتىپ, شىر بىتپەي كەلە جاتقانى اقيقات. ءتىپتى يت باسىنا ىركىت توگىلگەن كەڭەس زامانىندا دا سولاي بولعان. ماسەلەن, ول كەزدە قالالىق كولىكتە جول ءجۇرۋ قۇنى نەبارى 5 تيىن بولدى. ال, ءبىر جولاۋشىنى تاسىمالداۋ ءۇشىن 7,5 تيىن شىعىن شىعارىلدى. ءار جولاۋشى ءۇشىن مەملەكەت دولبارلاي ەسەپتەگەندە, ەلۋ پايىزدىق قۇنىن سۋبسيديالاپ وتىردى. قالاي بولعان كۇندە دە وسى ءبىر شەتىن ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋ كەرەك بولىپ تۇر.
كوكشەتاۋ
