سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
وتپەلى كەزەڭنىڭ وكپەك جەلى تابيعاتى تامىلجىعان زەرەندى اۋدانىنىڭ ونداعان اۋىلىنىڭ شاڭىراعىن شايقالتىپ كەتتى. ءالى دە بىرەر اۋىل سوڭعى قازىعىن سۋىرىپ, ۇدەرە كوشۋدىڭ قامىندا. ماسەلەنىڭ مانىسىنە ءۇڭىلىپ كورسەڭىز, قاراشا اۋىلدىڭ تۇندىگىن جەلپىلدەتىپ تۇرعان ەكپىنى قاتتى ادۋىن جەلدىڭ اڭىسى بەلگىلى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ نەگىزگى كۇنكورىسى – ءتورت ت ۇلىك مال. قازىر ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ءىرى سەرىكتەستىكتەر قاراشا اۋىلداردىڭ تابالدىرىعىنا دەيىن تاقاپ جىرتىپ تاستاعاندىقتان, بىرەر قاراسىن قايتىپ باعارىن بىلمەي, سەڭ سوققان بالىقتاي ەسەڭگىرەپ وتىر.
– 1999 جىلى «بوگەنباي» شارۋا قوجالىعىن قۇردىق. جىلقى, قارا مال, قوي وسىرۋدەمىز. مال باسىن ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيتەيىك دەپ قانشا تىرىسقانىمىزبەن, ادىمىمىزدى اشتىرماي تۇرعان كۇرمەۋى قيىن ماسەلە شاش-ەتەكتەن, دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى قايراتبەك حامزين. – ءبىزدىڭ شارۋاشىلىقتىڭ ەنشىسىنە تيگەن جەر – نەبارى 32 گەكتار. كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىزشى, جايىلىم دا, شابىندىق تا وسى. عالىمداردىڭ ەسەپتەۋىنە قاراعاندا, ءبىر باس مالعا 9 گەكتار جەر قاجەت ەكەن. وسى قيسىنعا سالساڭىز, بىزدەگى جاعداي ءتىپتى ۋشىعىپ تۇر دەۋگە بولادى. كراسيلوۆكا اۋىلى ايدابول ەلدى مەكەنىمەن جالعاسىپ جاتىر. اراقاشىقتىعى ەكى شاقىرىم عانا جەر. جەر بولە كەلگەندە الگى 32 گەكتار جەر ايدابول اۋىلىنىڭ جانىنان بەرىلدى. ول اۋىلدىڭ مالى ءبىزدىڭ جەرىمىزدى جاز بويى تاقىرلاپ جەپ قويادى. مالى عانا ەمەس, قۇسى دا سول جەردىڭ ۇستىندە. قاشانعى كۇزەتىپ تۇراسىڭ. مال يەلەرىمەن جاعا جىرتىسۋعا دەيىن جەتتىك. قورىماساڭ وزگە ءشوپ شاۋىپ الاتىن جەر جوق.
شىن مانىندە جەر جەتكىلىكتى. بىراق ونى انە ءبىر جىلدارى ءىرى سەرىكتەستىك يەلەنىپ العان. القاپ كولەمىن قۋالاعان ولار ەتەك-جەڭى كەڭ پىشىلگەن ەگىستىك القاپتارعا قوسا ورمان-توعايدىڭ ەتەگىنە دەيىن, اعاش-اعاشتىڭ اراسىن دا تۋ-تالاقاي ەتىپ جىرتىپ تاستاعان. جوسپار قۋالاعان كەشەگى كەڭەس زامانىندا دا سوقانىڭ ءتىسى تيمەگەن, تۋسىراپ جاتقان, اۋىل تۇرعىندارى جەكەمەنشىك مالدارىنا قىسقى مال ازىعىن دايىنداپ الاتىن الاڭقايلار ەدى. قازىر تۇك جوق.
– كەشەگى كەڭەس زامانىندا وسى اۋىلدا 1200 باس قارا مال, 400 باستان ارتىق جىلقى, وتار-وتار قوي بولدى. سونىڭ ءبارى سىيىپ تۇردى عوي. ال قازىر كراسيلوۆكاداعى ءجۇز وتباسىنىڭ قوراسىنان ءجۇز قارا مال شىعا ما, جوق پا بىلمەيمىن. اۋىلدا ءوندىرىس وشاعى جوق, حالىق تەك وسى مالىنىڭ ارقاسىندا عانا كۇن كورىپ وتىر. ايتپەسە, ەشكىم دە كىر جۋىپ, كىندىك كەسكەن اتا قونىسىن تاستاپ كەتپەيدى عوي, – دەيدى شارۋاشىلىق باسشىسى.
شارۋا قوجالىعىنىڭ ەنشىسىندە 493 گەكتار ەگىستىك جەر بار. وسى القاپقا ءداندى داقىلدار تۇقىمىن ءسىڭىرىپ, قارەكەت ەتۋدە. قايراتبەك سابىر ۇلى قارا باسىنىڭ قامىن عانا ەمەس, جالپاق جۇرتتىڭ مۇڭىن ايتۋدا. جايىلىمى تار, شابىندىعى بولماعاندىقتان, ءتورت تۇلىكتىڭ باسىن كوبەيتۋ قيىن دەدىك قوي. وعان قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن ىستىقتا مال سۋارۋدىڭ ماشاقاتىن قوسىڭىز. ەندىگى ءبىر ماسەلە – وسى ەلدىڭ جەرىنە ەگىن ەگىپ, شارۋاسىن دوڭگەلەتىپ وتىرعان ءىرى سەرىكتەستىكتىڭ قول ۇشىن بەرۋگە ىنتالى ەمەستىگى. قالاي دەيسىز بە, ايتا كەتەلىك. سەرىكتەستىك كۇزدە ەگىنىن شاۋىپ العاننان كەيىن الام دەگەن كىسىلەرگە يەن تەگىن جاتقان ساباندى ساتىپ بەرەدى, قالعان وتپەگەنىن ورتتەپ جىبەرەدى. مالساق قاۋىم سەرىكتەستىك باسشىلارىنا تالاي رەت ءوتىنىش ايتىپتى. ماسەلەن, اسىرەسە جىلقى مالى قىستى كۇنى تالعاجاۋ ەتەتىن ارپانىڭ سابانىن ەگىستىك القاپتىڭ شەتىنە جيناپ قويسا. جىلقى مالى وسى سابانمەن-اق قىراۋلى قىستان جالى جىعىلماي شىعار ەدى. بيىل قىس مالساق قاۋىم ءۇشىن جايسىز بولدى. اقپان اۋا جاڭبىر جاۋىپ, كۇن كۇرت جىلىنىپ, دالانىڭ ديدارى قاراۋىتا قابارىپ, كوك مۇز بولىپ تۇر. تۇياعى بەرىك ءىرى مال بولماسا, تاي-جاباعى تەگىس قولعا قاراعان. جىلقى مالىن قىستاتىپ شىعارۋ ءۇشىن جەم-ءشوپ كوپ كەرەك.
– مەنىڭ بىلۋىمشە, بۇكىل زەرەندى ايماعىنىڭ جىلقىسى تەگىس قولعا قاراعان, – دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى. – مال ىشىندە شىعىن دا كوپ. ءبىز قازىر جىلقىمىزدى كۇندىز اعاش باۋىرىنا جايىپ, كەشكىسىن قاماپ الامىز. ماشاقاتى كوپ, بىراق قيىندىقتان شىعار جول قايسى؟
وسىنداي بەينەتتى بەلدەن كەشىپ ءجۇرىپ باققان مالدىڭ ءونىمىن وتكىزۋ دە وڭاي ەمەس ەكەن. شارۋا قوجالىعى بىرنەشە مارتە ەتتى تەندەر ارقىلى ساۋدالاپ كورگەن, بىراق باعانىڭ تۇراقسىز بولۋى سەبەپتى وڭباي وپىق جەگەننەن كەيىن مۇنداي تالپىنىستى ءبىرجولا دوعارعان. ەندىگىسى الىپساتارلاردىڭ اۋىلعا كەلەر ءساتىن اڭدۋ.
بۇل ماسەلە جالعىز «بوگەنباي» شارۋا قوجالىعىنا عانا قاتىستى ەمەس, جالپاق جۇرتتىڭ كورگەنى وسى. مال شارۋاشىلىعىنىڭ ماندىماي تۇرعانى دا وسى ءبىر سويىلداي ماسەلەگە بايلانىستى. اۋىلداعى اعايىن مال ونىمدەرىن ساتا الماي وتىر. ايتالىق, ولار الىپساتارلارعا كەلىسىن 1500 تەڭگەدەن بەرەدى. ەگەر جولداعى قولدان جاسالىپ تۇرعان بوگەسىندى الىپ تاستاپ, ءدال وسى باعامەن تۇتىنۋشىعا ۇسىنسا, بۇگىنگى بوي بەرمەي جاتقان باعا ءسال دە بولسا تۇسەر ەدى. وتكىر ماسەلە مىڭ مارتە ايتىلعانىمەن, جەرگىلىكتى بيلىك سەلت ەتەر ەمەس.
– ءبىزدىڭ ۆيكتوروۆكا اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى پاي يەلەرىنىڭ جەتى جارىم مىڭ گەكتار ەگىستىك القابى بار, – دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى. – ونىڭ 5,3 مىڭ گەكتار جەرى – ەگىستىك القابى, پاي يەلەرىنىڭ مەنشىگىندە 2,2 مىڭ گەكتار جەرى شابىندىق پەن جايىلىم جەر بولۋى كەرەك ەدى. ال سەرىكتەستىك ەگىن ەككەن القاپتارىنىڭ پاي ۇلەسىن عانا بەرەدى. جايىلىمدىق جانە شابىندىق جەرلەردى تۇگەل جىرتىپ تاستادى. سول سەبەپتى حالىق مال باعۋدان پايدا تاباتىن ەمەس. مەن وسى بولىمشەدە زووتەحنيك بولىپ قىزمەت اتقارعان كەزىمدە 464 باس ساۋىن سيىر بولاتىن. كۇنىنە 7,5 مىڭ توننا ءسۇت ساۋاتىنبىز. ۆيكتوروۆكانىڭ ءسۇت زاۋىتىنا وتكىزەتىن ەدىك. قازىر دە حالىق وسىلاي ەڭبەك ەتىپ, مال سۇمەسىمەن كۇن كورۋىنە ابدەن بولادى عوي. تەك جاعداي بولماي, جاندارى جۇدەپ ءجۇر. مەن بۇل ماسەلەنى تالاي رەت كوتەردىم. ەش ناتيجە شىعاتىن ەمەس.
اۋىل حالقى مال ءسۇتىن دە باعالاپ وتكىزە الماي وتىر. مالساق قاۋىمنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ماڭايداعى ءسۇت زاۋىتتارىنىڭ ءبىرى سۇتتەرىڭە سۋ قوسىلعان دەپ كولەمىن كەمىتۋگە تىرىسادى ەكەن. ماسەلەن, ءبىر توننا سۇتتەن 100 كەلىنى شىعارىپ تاستايدى, ال ەندىگى ءبىر ءسۇت زاۋىتى مايلىلىعىن كەمىتەدى. ەكى ورتادا اۋىل حالقىنىڭ ەڭبەگى ەش, تۇزى سور.
تۇندىگى زامانانىڭ جەلىمەن جالپ-جۇلپ ەتكەن قاراشا اۋىل كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە جاعدايدىڭ تۇزەلەتىنىنەن دامەلى. كادەگە اسپاي جاتقان جەر حالىققا قايتارىلىپ جاتىر دەپ قۇلاقتانعاننان كەيىن ءبىزدىڭ دە كوسەگەمىز كوگەرەتىن شىعار دەپ كۇتىپ وتىر.
اقمولا وبلىسى,
زەرەندى اۋدانى
